Raniuszek malutki

Raniuszek malutki
	Aegithalos exilis
	(Temminck, 1836)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ptaki
Podgromada	Neornithes
Infragromada	ptaki neognatyczne
Rząd	wróblowe
Podrząd	śpiewające
Rodzina	raniuszki
Rodzaj	Aegithalos
Gatunek	raniuszek malutki
Synonimy
	Psaltria exilis Temminck, 1836;
	Psaltria exilis Temminck, 1836;
	Kategoria zagrożenia (CKGZ)
	; najmniejszej troski
	Zasięg występowania

Raniuszek malutki^[3], raniuszczyk (Aegithalos exilis) – gatunek małego ptaka z rodziny raniuszków (Aegithalidae). Występuje endemicznie na Jawie. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Systematyka

Do niedawna umieszczany w monotypowym rodzaju Psaltria, wyodrębniony do Aegithalos na podstawie analizy filogenetycznej^[4]. Nie wyróżnia się podgatunków^[5]^[6].

Znaczenie nazwy naukowej

Gr. αιγιθαλος aigithalos – „sikora”. Trzy różne gatunki zostały ujęte pod tą nazwą przez Arystotelesa: raniuszek, bogatka i modraszka^[7]. Epitet gatunkowy: łac. exilis – „mały, smukły, malutki”, od ex – „bez”; ile, ilis – „wnętrzności”^[8].

Zasięg występowania

Gatunek endemiczny dla zachodniej i centralnej Jawy. Całkowity zasięg występowania szacowany jest na 36 200 km². Zasiedla tropikalne wilgotne lasy górskie i plantacje. Jest spotykany w przedziale wysokości 830–3810 m n.p.m.^[9]

Morfologia

Długość ciała wynosi około 84 mm, w tym ogona 38 mm i dzioba 6 mm. Skrzydło mierzy 40–46 mm, skok 14 mm^[10]. Tęczówki białe. Wierzch ciała, w tym skrzydła i sterówki, jednolicie ciemnoszare. Dziób czarniawy. Gardło jasnoszare, pierś miejscami szara, spód ciała białokremowy. Nogi i stopy pomarańczowe.

Zachowanie

Pod względem głosu i pożywienia przypomina raniuszka^[11]. Żywi się głównie owadami, w tym mszycami (Aphidoidea) i gąsienicami, a także małymi pająkami (Araneae). Żeruje aktywnie, przemieszczając się w małych stadach i często żerując na niskich wysokościach^[12].

Sezon lęgowy trwa od marca do maja i od sierpnia do listopada. Gniazdo to zawieszona torba z liści i trawy, wyłożona mchem. Ma wysokość 8–17 cm i średnicę 6–8,5 cm. Gniazdo ma otwór wejściowy w górnej części i wewnętrzną komorę gniazdową o głębokości 3–5,5 cm. Jest zawieszone na wysokości 3–8 m nad ziemią i ukryte w listowiu. W zniesieniu 2–3 białe jaja z drobnymi czerwonymi plamkami^[12].

Status zagrożenia

Gatunek od 1994 roku klasyfikowany przez IUCN jako najmniejszej troski (LC, Least Concern). Całkowita populacja jest nieznana, choć gatunek ten opisywany jest jako lokalnie pospolity. Trend liczebności populacji oceniany jest jako spadkowy ze względu na wylesianie w obrębie zasięgu występowania gatunku^[2]^[9].

Przypisy

↑ Psaltria exilis, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2016-06-09] (ang.).
1 2 BirdLife International, Psaltria exilis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2024, wersja 2025-2 [dostęp 2026-05-27] (ang.).
↑ P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Aegithalidae Reichenbach, 1849-50 - raniuszki - Long-tailed tits (wersja: 2024-06-23). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-05-27].
↑ U.S. Johansson, P.G.P. Ericson, J. Fjeldså, M. Irestedt. The phylogenetic position of the world's smallest passerine, the Pygmy Bushtit Psaltria exilis. „Ibis”. 158 (3), s. 519–529, 2016. DOI: 10.1111/ibi.12377. (ang.).
↑ F. Gill, D. Donsker, P. Rasmussen (red.), IOC World Bird List (v15.1) [online], 20 lutego 2025 [dostęp 2026-05-27] (ang.).
↑ AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025, 2025, DOI: 10.2173/avilist.v2025 (ang.).
↑ Aegithalos, [w:] The Key to Scientific Names, J.A.J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2026-05-27] (ang.).
↑ exilis, [w:] The Key to Scientific Names, J.A.J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2026-05-27] (ang.).
1 2 Species factsheet: Pygmy Tit Psaltria exilis [online], BirdLife International, 2024 [dostęp 2026-05-27] (ang.).
↑ C.E.C.E. Hellmayr C.E.C.E., Paridae, Sittidae und Certhiidae, „Das Tierreich”, 18, 1903, s. 108 (niem.).
↑ P. Wytsman: Genera avium. 1914, s. 53.
1 2 del Hoyo, J., Elliot, A. & Christie, D.A. (red.), Handbook of the Birds of the World, t. 13. Penduline-tits to Shrikes, Barcelona: Lynx Edicions, 2008, s. 100, ISBN 978-84-96553-45-3 .

Linki zewnętrzne

Zdjęcia i nagrania audiowizualne. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).

[itis-1] Psaltria exilis, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2016-06-09] (ang.).

[iucn-2] 1 2 BirdLife International, Psaltria exilis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2024, wersja 2025-2 [dostęp 2026-05-27] (ang.).

[Mielczarek&Kuziemko-3] P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Aegithalidae Reichenbach, 1849-50 - raniuszki - Long-tailed tits (wersja: 2024-06-23). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-05-27].

[Johansson&inni-4] U.S. Johansson, P.G.P. Ericson, J. Fjeldså, M. Irestedt. The phylogenetic position of the world's smallest passerine, the Pygmy Bushtit Psaltria exilis. „Ibis”. 158 (3), s. 519–529, 2016. DOI: 10.1111/ibi.12377. (ang.).

[ioc-5] F. Gill, D. Donsker, P. Rasmussen (red.), IOC World Bird List (v15.1) [online], 20 lutego 2025 [dostęp 2026-05-27] (ang.).

[avilist-6] AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025, 2025, DOI: 10.2173/avilist.v2025 (ang.).

[Jobling-7] Aegithalos, [w:] The Key to Scientific Names, J.A.J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2026-05-27] (ang.).

[Jobling2-8] exilis, [w:] The Key to Scientific Names, J.A.J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2026-05-27] (ang.).

[birdlife-9] 1 2 Species factsheet: Pygmy Tit Psaltria exilis [online], BirdLife International, 2024 [dostęp 2026-05-27] (ang.).

[10] C.E.C.E. Hellmayr C.E.C.E., Paridae, Sittidae und Certhiidae, „Das Tierreich”, 18, 1903, s. 108 (niem.).

[11] P. Wytsman: Genera avium. 1914, s. 53.

[HBW13-12] 1 2 del Hoyo, J., Elliot, A. & Christie, D.A. (red.), Handbook of the Birds of the World, t. 13. Penduline-tits to Shrikes, Barcelona: Lynx Edicions, 2008, s. 100, ISBN 978-84-96553-45-3 .

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]