Rewolucja astrów
| I wojna światowa | |||
 Żołnierze, którzy przeszli na stronę rewolucji na Węgrzech, z astrami przypiętymi do mundurów | |||
| Czas |
28–31 października 1918 | ||
|---|---|---|---|
| Miejsce | |||
| Przyczyna |
zbliżająca się klęska Austro-Węgier w I wojnie światowej, | ||
| Wynik |
zwycięstwo rewolucjonistów:
| ||
| Strony konfliktu | |||
| |||
| Dowódcy | |||
| |||
Rewolucja astrów (węg. Őszirózsás forradalom) – wydarzenia rewolucyjne na Węgrzech w październiku-listopadzie 1918 r., które doprowadziły do upadku rządów Habsburgów na Węgrzech i proklamowania Węgierskiej Republiki Ludowej.
Tło wydarzeń
Po załamaniu ofensywy austro-węgierskiej we Włoszech i ofensywy niemieckiej we Francji szala zwycięstwa w I wojnie światowej przechyliła się ostatecznie na stronę Ententy. W obliczu militarnej klęski Austro-Węgier zaktywizowały się ruchy niepodległościowe poszczególnych narodów imperium[1], a państwa Ententy ostatecznie poparły ideę rozbicia Austro-Węgier na państwa narodowe[2]. Manifest cesarski z 16 października 1918 r., ogłaszający federalizację monarchii, nie miał w tym kontekście praktycznego znaczenia. 28 października 1918 r. w Pradze została ogłoszona niepodległość Czechosłowacji, krótko potem w Zagrzebiu proklamowano powstanie Państwa Słoweńców, Chorwatów i Serbów. 18 października 1918 r. rumuńska Rada Narodowa ogłosiła w sejmie węgierskim deklarację suwerenności Rumunów. Dzień później to samo uczynili Słowacy[1]. Węgierski rząd Sándora Wekerle podjął ostatnią próbę utrzymania związku z Austrią na zasadach unii personalnej, jednak koncepcję tę odrzuciła cała opozycja, na czele z przywódcą liberalnej Niepodległościowej Partii 48 Roku hrabią Mihályem Károlyim[1].
24 października Niepodległościowa Partia 48 Roku, Obywatelska Partia Radykalna (na czele której stał Oszkár Jászi) i Socjaldemokratyczna Partia Węgier (kierowana przez Zsigmonda Kunfiego i Ernő Garamiego) powołały w Budapeszcie Węgierską Radę Narodową, z Károlyim jako przewodniczącym[3]. Deklaracja programowa Rady, ogłoszona 26 października przez Jásziego, przewidywała rozwiązanie sejmu, ustąpienie rządu, ogłoszenie niepodległości Węgier i rozpisanie nowych wyborów na podstawie nowej ordynacji, przewidującej głosowanie powszechne. W deklaracji zawarto również postulaty wolności prasy, zrzeszeń i zgromadzeń, powszechnej amnestii oraz prawo do samostanowienia dla narodów niewęgierskich, z tym, że integralność terytorium Węgier miała zostać zachowana[1]. Poparcie dla rady natychmiast wyraziły istniejące na Węgrzech rady żołnierskie, tworzone przez powracających z niewoli rosyjskiej żołnierzy, którzy przebywając w Rosji zaczęli sympatyzować z ideami rewolucyjnymi[1]. Tymczasem cesarz i król Węgier Karol IV uczynił swoim regentem na Węgrzech arcyksięcia Józefa Augusta[1].
Przebieg rewolucji
28 października 1918 r. na ulice Budapesztu wyszli mieszkańcy miasta, domagający się uczynienia Károlyiego premierem niepodległych Węgier. Demonstranci ruszyli przez Most Łańcuchowy w kierunku zamku w Budzie. Arcyksiążę Józef skierował przeciwko nim wojsko i policję. Ta podczas starcia na Moście Łańcuchowym zastrzeliła trzech protestujących[3]. Próba spacyfikowania protestów nie powiodła się – na stronę Károlyiego przechodziły kolejne oddziały wojska[1]. Przeciwko oddziałom, które pozostawały lojalne wobec Habsburgów, zbrojnie występowały oddziały tworzone przez socjalistów i rady żołnierskie[4]. Károlyi nakazał swoim zwolennikom spokój i oczekiwanie na dalszy rozwój wypadków[4]. Arcyksiążę Józef polecił tworzenie rządu szefowi Urzędu Aprowizacji Jánosowi Hadikowi. W odpowiedzi wybuchła fala strajków – w Miszkolcu, Debreczynie i Segedynie, zaś w samym Budapeszcie zrewoltowani żołnierze wspólnie z cywilami zaczęli zajmować kluczowe urzędy i uwolnili z więzień aresztowanych wcześniej działaczy politycznych[3]. 30 października na wieść o wybuchu wystąpień rewolucyjnych w Wiedniu na stronę powstańców przeszła również policja[1]. W tym samym dniu arcyksiążę Józef polecił zbrojne zajęcie hotelu Astoria w Budapeszcie, gdzie przebywał Károlyi ze swoimi najbliższymi współpracownikami. Rozkaz ten został zignorowany. Żołnierze wypowiedzieli posłuszeństwo Habsburgom i wspólnie z cywilnymi demonstrantami zajęli budapeszteńskie dworce kolejowe, stację telegrafu i inne strategiczne obiekty[4]. Symbolem rewolucji stały się astry – kwiaty, będące łatwo dostępne w związku z nadchodzącym dniem Wszystkich Świętych, żołnierze zakładali w miejsce zerwanych dystynkcji armii austro-węgierskiej[4].
31 października 1918 r. arcyksiążę Józef abdykował i zgodził się na objęcie urzędu premiera Węgier przez Károlyiego[1]. Tego samego dnia w swoim domu przez grupę żołnierzy[4] został zamordowany były premier Węgier István Tisza[3]. On i demonstranci zabici na Moście Łańcuchowym byli jedynymi ofiarami rewolucji, która poza tym miała bezkrwawy przebieg[3].
Károlyi utworzył rząd koalicyjny złożony z przedstawicieli Niepodległościowej Partii 48 Roku, Partii Socjaldemokratycznej, Partii Radykalnej oraz z polityków niezrzeszonych[1]. 14 listopada 1918 r. Karol IV zrezygnował z wykonywania praw króla węgierskiego, zaś 16 listopada 1918 r. proklamowana została Węgierska Republika Ludowa[5].
Przypisy
Bibliografia
- W. Felczak, Historia Węgier, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1983, ISBN 8304010283.
- L. Kontler, A History of Hungary. Millennium in Central Europe, Palgrave Macmillan, New York 2002, ISBN 1403903174.
- T. Kopyś, Historia Węgier 1526-1989, Avalon, Kraków 2018, ISBN 9788377303771.