Rezerwat przyrody Golesz

Golesz

rezerwat przyrody nieożywionej
Typ rezerwatu	geologiczny i glebowy[1]
Podtyp rezerwatu	form tektonicznych i erozyjnych[1]
Typ ekosystemu	leśny i borowy[1]
Podtyp ekosystemu	lasów górskich i podgórskich[1]
Państwo	Polska
Województwo	podkarpackie
Położenie	Krajowice (gmina Kołaczyce)
Mezoregion	Pogórze Strzyżowskie
Data utworzenia	2000
Akt prawny	Rozporządzenie Nr 268/00 Wojewody Podkarpackiego z dnia 22 grudnia 2000 r.[2]
Powierzchnia	27,46 ha[1]
Dyrekcja	Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Rzeszowie[2]
Położenie na mapie gminy Kołaczyce Golesz
Położenie na mapie Polski Golesz
Położenie na mapie województwa podkarpackiego Golesz
Położenie na mapie powiatu jasielskiego Golesz
49°46′50″N 21°26′21″E/49,780556 21,439167

Golesz – rezerwat przyrody nieożywionej utworzony w 2000 r. w miejscowości Krajowice, w województwie podkarpackim. Powstał w celu ochrony wychodni piaskowca ciężkowickiego i otaczającego je grądu, a także ruin średniowiecznego zamku Golesz.

Rezerwat przyrody Golesz jest położony w całości w miejscowości Krajowice, tuż przy granicy miasta Jasła, w powiecie jasielskim, w województwie podkarpackim^[3][4]. Szczytowe partie wzgórza objętego ochroną zajmują relikty zamku Golesz – jego najstarsze fragmenty datowane są na XIII lub XIV w., z kolei jego zniszczenie przypada na XVII w. Powstanie warowni poprzedzało istnienie w tym miejscu drewnianego grodu^[4].

Wzgórze Golesz jest częścią Pogórza Strzyżowskiego^[3][4], a dokładniej tzw. Wzgórz nad Warzycami^[4], czyli jego najbardziej na południe wysuniętej części, zwanej także Garbem Warzyckim^[5]. Wzniesienie góruje od wschodu nad doliną Wisłoki, która oddziela Pogórze Strzyżowskie od Pogórza Ciężkowickiego^[4]. Nazwa „Golesz”, powiązana etymologicznie ze słowem „gołe”, sugeruje, że w przeszłości wzgórze stanowiło teren odkryty, nieporośniety lasem^[4][6].

Dotrzeć tu można drogą krajową nr 73, podchodząc od Podzamcza (Jasło), skąd do rezerwatu biegnie między prywatnymi domami wąska droga, pnąca się w górę stoku^[4]. Od strony Kołaczyc prowadzi tu otwarta w 2025 r. ścieżka historyczno-przyrodnicza „Golesz”^[7], przebiega tędy także znakowana na czerwono ścieżka Święcany – Przybówka^[8].

W pobliżu znajdują się inne obiekty, które mogą stanowić atrakcję dla turystów. Około 1 km na wschód zlokalizowany jest niewielki wodospad, rozwinięty na progu tych samych piaskowców, które budują skałki. Prowadząca do niego ścieżka, rozpoczynająca się przy niewielkim parkingu wśród zabudowań przysiółka Podzamcze, jest nieoznakowana^[4].

Niedaleko, w szczytowych partiach Wzgórz nad Warzycami, znajduje się neolityczny kurhan, wiązany z plemionami kultury ceramiki sznurowej. Dojść do niego można zbaczając ze znakowanej na czerwono ścieżki, wiodącej szczytowymi partiami Wzgórz, lub też podchodząc od strony przysiółka Partyja (Kowalowy)^[4]. Ponadto w bliskim sąsiedztwie rezerwatu zlokalizowany jest cmentarz wojenny z I wojny światowej^[9].

Głównym przedmiotem ochrony rezerwatu są wychodnie piaskowca ciężkowickiego^[10], które budują zamkowe wzgórze. Skały te powstały w eocenie, ok. 40 milionów lat temu, należą do kompleksu skał płaszczowiny śląskiej^[4].

Ostańce piaskowcowe odsłaniają się tuż pod murami zamku^[4]. Występują na stromych zboczach, na wysokości od 270 do 320 m n.p.m.^[10] Schodzą szeroką na 40–60 m wychodnią^[4], wzdłuż rozetkowo rozchodzących się ku południu grzbietów^[10], aż po pierwsze zabudowania Podzamcza^[4]. Tworzą odosobnione formy, jak i większe grupy, a w górnej części zbocza przybierają formę tzw. baszt, o wysokości do 8 m, porozdzielanych wąskimi korytarzami^[10]. Poszczególne skałki, wykorzystywane przez wspinaczy, otrzymały nazwy: Diabelska Przepaść, Komorowy Wąwóz, Strażnica, Grzyb, Żółw. Wyróżnia się ostaniec położony naprzeciw zamku, z wykutymi od południowej strony stopniami prowadzącymi na szczyt i otworem o głębokości ok. 70 cm (pochodzenia antropogenicznego), który zwykle jest wypełniony wodą. Jego przeznaczenie nie zostało ustalone przez archeologów i historyków – skałka mogła stanowić podstawę pod konstrukcję zamku, choć inna z teorii zakłada, że mogło to być miejsce kultu przedchrześcijańskiego. W ścianach tej skały zaznacza się granica kanału erozyjnego – przejście od drobnoziarnistego materiału przez skałę o frakcji zlepieńcowatej, po ponownie drobnoziarnisty piaskowiec. Podobne zjawisko obserwować można także w innych skałkach. W ich ścianach można dostrzec struktury wietrzeniowe, efekt m.in. selektywnego wietrzenia komórkowego^[4].

Część skał nosi ślady eksploatacji, a niektóre z nich są dość świeże – piaskowiec wykorzystywano jako kamień budowlany pod fundamenty i podmurówki domów. Zamek na szczycie wzgórza również został wzniesiony z kamienia pozyskanego na miejscu^[4].

Zespołem leśnym dominującym w okolicy wzgórza zamkowego są grądy charakterystyczne dla piętra pogórza, ale występują tu także buczyny żyzne i buczyny kwaśne. W lesie objętym ochroną występuje populacja buławnika mieczolistnego, a także jedna z największych w kraju populacji obrazków alpejskich^[11]. We florze obszaru mają duży udział gatunki wschodniokarpackie, jak cebulica dwulistna. Ponadto spotkać tu można chronione grzyby, takie jak szyszkowiec łuskowaty, sromotnik smrodliwy i mądziak psi^[11].