S-60 Staliniec

S-60 (С-60)
Ilustracja
S-60 na pomniku w Czelabińsku
Inne nazwy

Staliniec-60 (Сталинец-60)

Producent

CzTZ

Okres produkcji

1931–1937

Miejsce produkcji

ZSRR Czelabińsk

Poprzednik

brak

Następca

S-65 Staliniec

Dane techniczne
Segment

ciągnik gąsienicowy

Silniki

gaźnikowy R4: 72 KM

Skrzynia biegów

manualna, 3/1 biegów[1]

Napęd

gąsienicowy

Długość

4092 mm[2]

Szerokość

2394 mm[2]

Wysokość

2770 mm (do komina)[3.1]

Masa własna

9,4 t

Zbiornik paliwa

390 l

Liczba miejsc

2

Dane dodatkowe
Modele
bliźniacze

Caterpillar Sixty

S-60, Staliniec-60 (ros. Сталинец-60) – radziecki ciągnik gąsienicowy produkowany w Czelabińskiej Fabryce Traktorów (CzTZ) w latach 1931–1937. Kopia amerykańskiego ciągnika firmy Caterpillar. Pierwszy radziecki wielkoseryjny ciągnik gąsienicowy. Używany jako rolniczy i artyleryjski. Wyprodukowany w liczbie niecałych 69 tysięcy sztuk.

Historia

Ciągnik Staliniec-60 (S-60) stanowił kopię amerykańskiego traktora gąsienicowego Caterpillar Sixty modelu z 1924 roku[3.2]. Gospodarka narodowa ZSRR, a szczególnie wielkoobszarowe kolektywne rolnictwo, potrzebowała ciągników gąsienicowych, które zapewniały duże możliwości pokonywania bezdroży, w tym rozmokniętych lub zaśnieżonych[3.3]. Z uwagi na dopiero rozwijającą się industrializację i brak własnych konstrukcji, początkowo maszyny tego rodzaju były głównie importowane z zachodu[3.3]. Między innymi, państwowy Ziernotriest zakupił w latach 20. dwadzieścia ciągników Caterpillar Sixty (oznaczonych tak od mocy silnika 60 KM, w 1924 roku podniesionej do 72 KM)[3.4]. W 1929 roku zdecydowano o budowie wielkiego kombinatu budowy ciągników o wydajności planowanej na 40 tysięcy rocznie[1]. Jesienią tego roku Caterpillar został wybrany przez komisję decydującą o wyborze ciągnika do masowej produkcji dla radzieckiego rolnictwa, pokonując amerykański ciągnik Cletrac i radziecki Kommunar (skonstruowany na bazie niemieckiego Hanomaga)[1]. Jedną z jego zalet była technologiczna konstrukcja, dobrze dostosowana do planowanej masowej produkcji taśmowej[1]. Jeszcze pod koniec roku metodą odwrotnej inżynierii skopiowano ciągnik Caterpillara, wprowadzając przy tym drobne ulepszenia i dostosowując konstrukcję do systemu metrycznego i radzieckich możliwości technologicznych[1][a]. Pracami kierował inżynier W. Łomonosow[1]. Zarazem zamówiono w tym roku dalsze co najmniej 1350 ciągników Sixty[3.1]. Różnice wizualne traktora z amerykańskim pierwowzorem były niewielkie: beczkowy zbiornik paliwa montowano tylko po lewej stronie i stosowano ewentualnie tylko krótki dach w formie baldachimu (Caterpillar mógł mieć zbiornik po lewej lub prawej stronie i baldachim nad całym ciągnikiem)[3.2]. Zachowano nawet charakterystyczne dwa żebra w formie litery „X” chroniące z przodu chłodnicę, a po bokach osłony chłodnicy, w miejsce pionowego napisu wypukłymi literami SIXTY, umieszczono taki napis cyrylicą СТАЛИНЕЦ (Staliniec)[3.2]. Tylko Staliniec miał nad zbiornikiem paliwa mniejszy 16-litrowy zbiornik paliwa rozruchowego[3.2].

10 sierpnia 1930 rozpoczęto budowę Czelabińskiej Fabryki Traktorów (Czelabinskij Traktornyj Zawod, CzTZ) w Czelabińsku – zaprojektowanej z pomocą amerykańskich inżynierów i wyposażonej w importowane linie produkcyjne[1][3.4]. Prototypowy ciągnik ukończono w uruchomionym najpierw zakładzie doświadczalnym w Czelabińsku 15 lutego 1931 roku, po czym przez dwa lata zbudowano 525 przedseryjnych, budowanych jednostkowo ciągników[4]. Produkcja seryjna w gotowym zakładzie ruszyła 1 czerwca 1933 roku[4]. Ciągnik nazwano Staliniec (stąd też skrót S), gdyż zakłady nosiły imię Stalina[4]. Jego produkcja trwała przez cały okres drugiej pięciolatki (1933–1937), której jednym z głównych założeń miało być zmechanizowanie rolnictwa. W marcu 1937 zakończono produkcję S-60, którego w czerwcu zastąpił na liniach fabryki w Czelabińsku ulepszony model S-65 wyposażony w silnik wysokoprężny[5]. Wyprodukowano łącznie 68 997 egzemplarzy S-60[1].

Eksploatacja

S-60 na znaczku pocztowym

Ciągniki S-60 były używane w rolnictwie i radzieckiej gospodarce do orki i ciągnięcia przyczep, a także były adaptowane jako spycharki i układarki do rurociągów[1]. Opracowano też dla niego w 1935 roku pług śnieżny DAK-2/S[6]. Bardziej znanymi wydarzeniami z udziałem S-60 stało się wysłanie siedmiu ciągników w styczniu 1936 roku do rozładowania statków z zaopatrzeniem dla Jakucji, które utknęły w lodach na Lenie, oraz ekspedycja w tym samym miesiącu dla dostarczenia zaopatrzenia w Pamirze[1].

Ciągnik był produkowany także na potrzeby Armii Czerwonej, w której służył jako ciągnik artyleryjski dla ciężkiej artylerii w pierwszych latach II wojny światowej (kalibrów 122 mm, 152 mm, a nawet większych)[3.5]. Szacuje się, że do wojska mogło trafić ok. 10 tys. sztuk S-60[3.6]. W wyniku ataku Niemiec na ZSRR począwszy od czerwca 1941 roku duża liczba ciągników tego typu została przejęta i była wykorzystywana przez Wehrmacht do pomocniczych zadań transportowych (w tym wyciągania pojazdów z błota)[3.2]. Część pozostała w służbie Armii Czerwonej do końca wojny w 1945 roku[3.7].

Opis techniczny

S-60 z boku
S-60 od tyłu

Konstrukcja ciągnika była oparta na ramie, na której z przodu spoczywał silnik, a z tyłu była przymocowana skrzynia biegów, znajdująca się pod nogami kierowcy[5]. Charakterystyczną cechą był niczym nieosłonięty silnik w części przedniej, za chłodnicą, oraz beczkowy zbiornik paliwa po lewej stronie, z mniejszym zbiornikiem paliwa rozruchowego na szczycie[1]. Na osłonie chłodnicy ciągnik miał z przodu u góry wypukły napis firmowy: ЧТЗ (CzTZ), a po bokach obudowy chłodnicy były pionowe napisy cyrylicą СТАЛИНЕЦ (Staliniec)[3.2].

Napęd stanowił rzędowy czterocylindrowy silnik gaźnikowy, czterosuwowy, pracujący na ligroinie (ciężkiej benzynie)[2]. Silnik rozwijał moc maksymalną 72 KM[3.1][1][2]. Silnik miał pojemność skokową 18,5 l, średnicę cylindra 165 mm, skok tłoka 216 mm i stopień sprężania 3,9:1[2]. Prędkość obrotowa wynosiła 650 obr./min[2]. Zużywał 320 g paliwa na 1 KM mocy na godzinę[2]. Silnik uruchamiany był ręcznie na benzynie[2]. Silnik ważył 1,3 t, a cylindry były oddzielne w bloku[7]. Mechaniczna skrzynia biegów miała trzy biegi do przodu i jeden do tyłu[1]. Główna przekładnia miała przełożenie 3,58:1[2]. Skręty były wykonywane za pomocą sprzęgieł poślizgowych[5]. W 1936 roku opracowano dla ciągnika S-60 generator gazu drzewnego Dekalenkowa D-8, z którym wyprodukowano 264 sztuki[8].

Zawieszenie składało się po każdej stronie z ramy, na której było zawieszone pięć kółek jezdnych, koła napędowe z tyłu, koła napinające z przodu i dwa koła podtrzymujące[2][5]. Ramy zawieszone były z tyłu na osi kół napędowych, a z przodu na wahliwej belce poprzecznej, resorowanej sprężynami śrubowymi[5][2]. Gąsienice składały się z 66 ogniw o szerokości 500 mm i długości 203 mm[2]. Z lewej strony był beczkowy zbiornik paliwa o pojemności 390 l[3.8]. Ciągnik miał dwa miejsca, na szerokiej ławce z tyłu, na prawo od zbiornika paliwa[3.8]. Masa całkowita ciągnika wynosiła 9400 kg[2][b]. Nacisk jednostkowy wynosił 0,46 kg/cm²[2].

Ciągnik rozwijał prędkość od 3,5 do 8,4 km/h[1]. Według innych źródeł, prędkość maksymalna na III biegu wynosiła 5,85 km/h[2]. Zasięg wynosił 75 km[3.1].

Uwagi

  1. ↑ Fakt skopiowania ciągnika Sixty zamiast adaptacji dokumentacji sugeruje kopię nielicencyjną, jednakże publikacje rosyjskie (Siergiejew 2004 ↓, Jewsiejew 1975 ↓) nie podają tego wprost, a fakt złożenia dużego zamówienia u Caterpillara, praktycznej identyczności ciągników oraz współpracy ZSRR z przemysłem amerykańskim w tym okresie może wskazywać na brak zastrzeżeń firmy.
  2. ↑ Według Siergiejew 2004 ↓, s. 22 masa 9,4 t, według Jewsiejew 1975 ↓, s. 43 masa 10,5 t.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Jewsiejew 1975 ↓, s. 43-44
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Czudakow 1936 ↓, s. 11
  3. Siergiejew 2004 ↓
    1. 1 2 3 4 S. 22.
    2. 1 2 3 4 5 6 S. 35-36.
    3. 1 2 S. 5, 22.
    4. 1 2 S. 15.
    5. ↑ S. 22-30.
    6. ↑ S. 16.
    7. ↑ S. 23-30.
    8. 1 2 S. 22, 34.
  4. 1 2 3 Czelabinskij traktornyj zawod, „Traktory. Istorija, ludi, maszyny” (nr 5/2015), Hachette Collections, s. 12, ISSN 2311-2131 (ros.).
  5. 1 2 3 4 5 Gusienicznyj traktor «Staliniec-65», „Traktory. Istorija, ludi, maszyny” (nr 5/2015), Hachette Collections, s. 4-7, ISSN 2311-2131 (ros.).
  6. ↑ B.M.. Rasczistit zimnij put’ awtomobilu. „Za Rulom”. Nr 2/1935, s. 21, 1935. (ros.).
  7. ↑ Czudakow 1936 ↓, s. 11–12.
  8. ↑ Leonid Jewsiejew. Sowietskij gazogienieratornyj. „Tiechnika Mołodioży”. Nr 10/1975, s. 43–44, 1975. (ros.).

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.