Sanktuarium Chrystusa Króla (Almada)

Po wizycie patriarchy Lizbony, kardynała Manuela Gonçalvesa Cerejeiry, w Rio de Janeiro, która odbyła się w 1934 r. – niedługo po odsłonięciu tam pomnika Chrystusa Odkupiciela w 1931 r.^[1][2] – w Patriarchacie Lizbońskim powołano ogólnokrajowy Sekretariat Dzieła Pomnika, który miał prowadzić zbiórkę i działania organizacyjne wokół planowanego pomnika poświęconego Najświętszemu Sercu Jezusowemu. 7 maja 1938 r. Sekretariat rozpoczął wydawanie periodyku „Pomnik” (port. O Monumento), który ukazywał się do 1962 r. Jednocześnie kontynuowano produkcję plakatów, modlitewników, zapisów, rycin i biuletynów informacyjnych^[3]. Od 1939 r. trwała kampania „Małe kamyczki”, skierowana do dzieci. Sekretariat wysyłał do parafii i szkół plakaty i ryciny odpowiednie dla dzieci, prosząc o ich wkład, który był uroczyście przekazywany w dniu święta Świętych Męczenników w grudniu każdego roku, a następnie przesyłany do Sekretariatu przez proboszczów i dyrektorów szkół. Jako kontynuację tej akcji, od 1953 r. organizowano dziecięce procesje, podczas których dzieci niosły dary, które następnie były sprzedawane na aukcji, aby zebrać pieniądze na budowę pomnika^[3].

20 kwietnia 1940 r., podczas dorocznych rekolekcji w Fatimie, biskupi portugalscy złożyli uroczyste ślubowanie, że jeśli Portugalia zostanie uchroniona od wojny, zostanie wzniesiony górujący nad Lizboną pomnik poświęcony Sercu Jezusowemu^[1].

W 1941 roku nabyto działkę o powierzchni 78 tys. ha, stanowiącą płaskowyż górujący nad Tagiem, w paśmie górskim Almada, przylegający do ogrodzenia Seminarium św. Pawła i znany pod nazwą Quinta de Arealva lub Quinta do Pau da Bandeira; niegdyś było to jedno z miejsc, z którego nadawano sygnały nawigacyjne^[2]. Kamień węgielny wmurowano 18 grudnia 1949 r., w 50. rocznicę śmierci bł. Marii od Boskiego Serca Jezusa i aktu poświęcenia świata Najświętszemu Sercu Pana Jezusa przez papieża Leona XIII, a teren objął we władanie Episkopat Portugalii^[1][2][3][4].

Finansowanie i wsparcie budowy zapewnili członkowie Apostolstwa Modlitwy^[1]. Prowadzono też liczne zbiórki publiczne w parafiach, korporacjach, stowarzyszeniach itp., zarówno w Portugalii kontynentalnej, jak i w terytoriach zamorskich^[2]. Dopiero w 1952 roku rozpoczęto pierwsze prace na miejscu; fundamenty pomnika zbudowało przedsiębiorstwo Empresa de Obras Públicas e Cimento Armado (OPCA). Ostateczny koszt kompleksu wyniósł dwadzieścia milionów escudos (20.059.258$40)^[2].

Projekt architektoniczny części monumentalnej opracował António Lino, a autorem figury Chrystusa był rzeźbiarz Francisco Franco; projekt techniczny wykonał inż. Francisco de Mello e Castro, który też nadzorował prace budowlane.

Gdy prace były zaawansowane, patriarcha Lizbony kard. Manuel Gonçalves Cerejeira nadał sanktuarium formalny status prawny dekretem z 26 maja 1957 r.^[5] 17 maja 1959 r. odbyła się uroczysta inauguracja sanktuarium połączona z aktem poświęcenia Portugalii Najświętszym Sercom Jezusa i Maryi^[6][7]. Jednak dalsze prace trwały przez cały XX wiek. W 25. rocznicę powstania sanktuarium, w 1984 roku, otwarto Kaplicę Matki Bożej Pokoju^[1][2]. Zatwierdzono nowy plan przebudowy terenu sanktuarium (pod kierownictwem Luiza Cunhy i Domingosa Ávili Gomesa), a także budowy kompleksu sanktuarium, w którym miały się znaleźć plebania, kaplica, pomieszczenia administracyjne, sale spotkań i galerie wystawowe^[1][2].

Kiedy 16 lipca 1975 r. papież Paweł VI utworzył diecezję Setúbal, na mocy ustanawiającej diecezję bulli papieskiej Studentes Nos pomnik Chrystusa Króla i seminarium w Almadzie pozostały we władaniu Patriarchatu Lizbońskiego^[8]. W 1984 r. wmurowano kamień węgielny pod budowę kaplicy Matki Bożej Pokoju w pomniku. W 1996 r. otwarto budynek recepcyjny zaprojektowany przez architektów Luiza Cunhę i Domingosa Ávilę Gomesa^[2].

W czerwcu 1999 r. sanktuarium i pomnik przeszły pod władanie diecezji Setúbal, która natychmiast rozpoczęła prace nad renowacją sanktuarium^[1]. Władze miejskie były odpowiedzialne za prace, które rozpoczęły się w maju 2001 r. i miały na celu oczyszczenie terenu i reorganizację przestrzeni publicznej pod nadzorem technicznym Wydziału Nauk i Technologii Uniwersytetu Nova w Lizbonie.^[2] Po zakończeniu prac renowacyjnych pomnik został ponownie otwarty podczas uroczystej ceremonii 1 lutego 2002 r. Ze względu na jego znaczenie krajowe, Konferencja Biskupów Portugalii ustaliła, że ofiary zebrane w całym kraju 23 listopada 2003 r. zostaną przeznaczone na renowację^[2].

Z myślą o wsparciu pielgrzymek do tego sanktuarium, w czerwcu 2004 r. otwarto budynek rektoratu i Wieżyczkę Boskiego Serca (port. Torreão Divino Coração)^[1][2]. Następnie, 17 maja 2005 roku, otwarto jadalnię na 150 osób i salę konferencyjną im. Jana Pawła II na 80 osób, a także tzw. Przestrzeń Młodzieży (port. Espaço Jovem), składającą się z dwóch sal, jadalni i kuchni^[1][2].

25 listopada 2005 roku ponownie otwarto nowo wyremontowaną główną zakrystię w kaplicy pomnika. Znajduje się w niej oryginalna figura z pomnika autorstwa rzeźbiarza Francisco Franco^[1].

W 2006 r. poddano gruntownej przebudowie Kaplicę Matki Bożej Pokoju, odnowioną pod nadzorem architekta João de Sousa Araújo^[1][2]. W następnym roku (17 maja 2007) otwarto salę bł. papieża Jana XXIII, w której znajduje się osiem obrazów olejnych tego samego architekta inspirowane encykliką Pacem in Terris oraz grupa rzeźb przedstawiająca Anioła Portugalii (Pokoju) udzielającego komunii pastuszkom z Fatimy, również autorstwa João de Sousa Araújo^[2]. Tego samego dnia został odsłonięty Wysoki Krzyż autorstwa architekta Carlosa Freire, przeniesiony z Sanktuarium Matki Bożej Fatimskiej^[1].

17 maja 2008 roku nastąpiło otwarcie Kaplicy Powierników Serca Jezusowego, w której znajdują się cenne relikwiarze św. Małgorzaty Marii Alacoque, św. Jana Eudesa, św. Faustyny Kowalskiej i Marii od Boskiego Serca Jezusa, a także Dziesięć Przykazań z brązu, flankujące portal wejściowy do pomnika^[1][2].

11 maja 2010 r., podczas podróży apostolskiej do Portugalii, Papież Benedykt XVI przeleciał nad pomnikiem^[2], a po Mszy Św. na placu Handlowym (Praça do Comércio), odczytał przesłanie na zakończenie obchodów 50. rocznicy powstania sanktuarium Chrystusa Króla^[9].

25 marca 2011 r. otwarto Kaplicę Najświętszego Serca w budynku recepcyjnym. 1 stycznia 2014 r. poświęcono wizerunek Niepokalanego Serca Maryi, umieszczony obok Wysokiego Krzyża i wykonany przez João de Sousa Araújo^[2].

W 2017 r. zainaugurowano nową windę wywożącą odwiedzających na szczyt postumentu pomnika, jak również panel azulejos u stóp posągu Chrystusa Króla i płaskorzeźby z brązu z napisem „Bóg jest miłością” w 16 językach, autorstwa architekta João de Sousa Araújo^[10].

Sanktuarium było jednym z miejsc wydarzeń towarzyszących Światowym Dniom Młodzieży Lizbona 2023.^[11] Z tej okazji zainstalowano nowy system oświetlenia pomnika, umożliwiający iluminację w wielu kolorach^[12]. Są one stosowane w różnych okresach roku liturgicznego, jak również w kampaniach społecznych (np. w 2025 r. z okazji Światowego Dnia Choroby Parkinsona)^[13].

Latem 2023 roku producent samochodów Porsche wywołał kontrowersje usuwając cyfrowo posąg Chrystusa z materiału filmowego przedstawiającego Lizbonę w swojej reklamie, pozostawiając widoczny cokół posągu. W odpowiedzi na negatywne reakcje, Porsche przeprosiło i wycofało reklamę, zastępując ją później inną, która zachowała oryginalne ujęcie przedstawiające posąg Chrystusa Króla w całości^[14][15].

Pomnik został wzniesiony na szczycie klifu na wysokości 133 m n.p.m., z widokiem na lewy brzeg rzeki Tag^[2]. Został zbudowany w sołectwie Pragal, które w 2013 r. zostało połączone z sołectwami Almada, Cova da Piedade, Pragal i Cacilhas, tworząc gminę Almada. Jest to najwyższy punkt w Almadzie, na płaskowyżu zdominowanym przez Most 25 Kwietnia, w pobliżu stacji pomp i zbiornika wody Estação Elevatória e Reservatório do Pragal oraz stadionu miejskiego w Almadzie^[2]. Można do niego dojechać z Lizbony samochodem (przez Most 25 de Abril na wschód od przeprawy), pociągiem przez stację w Pragal lub promem (Cacilheiro) przez Tag, przez port Cacilhas w Almadzie.

Pomnik składa się z trapezoidalnego cokołu o wysokości 82 m, składającego się z czterech filarów i płaskiej platformy z betonu zbrojonego, podtrzymujących figurę Chrystusa o wysokości 28 m^[2]. Cokół zaprojektował architekt António Lino w formie bramy, natomiast posąg Chrystusa Króla zaprojektował rzeźbiarz Francisco Franco de Sousa. Cztery filary cokołu zorientowane są zgodnie z kierunkami róży wiatrów^[2]. Postać Chrystusa, podobna do posągu Chrystusa Zbawiciela w Rio de Janeiro, zwrócona twarzą w stronę Lizbony tworzy krzyż rozpostartymi ramionami, jakby obejmując miasto. Głowa posągu Chrystusa Króla ma wysokość 4,05 m; serce na piersi ma wysokość 1,89 m; każde ramię ma długość 10 m, a od dłoni do dłoni posąg ma szerokość 28 m; rękaw tuniki ma wysokość 5 m. Całkowita waga konstrukcji i posągu wynosi 40.000 ton, a objętość zbrojonego betonu 20 000 m³^[2].

U podstawy posągu znajduje się taras widokowy, na który prowadzą schody po stronie wschodniej i zachodniej. Roztacza się z niego panoramiczny widok na miasto Lizbonę, rzekę Tag i Most 25 Kwietnia^[2][12].

Pod posągiem, pomiędzy filarami, zajmując jedną piątą wysokości cokołu, znajduje się kaplica Matki Boskiej Pokoju (Nossa Senhora da Paz) z wejściem od strony północnej. Przestrzeń ta wyraźnie wyróżnia się kamiennym murem, północną fasadą zwieńczoną krzyżem i wąskimi drzwiami w pozostałych fasadach. Wewnątrz dwóch filarów znajduje się winda z dostępem do tarasu; posąg ma 79,30 m wysokości i góruje nad Tagiem (192 m nad rzeką)^[2].

Przed główną fasadą budowli znajduje się prostopadłościenny cokół z brązowym popiersiem patriarchy Lizbony, kardynała Manuela Gonçalvesa Cerejeiry, z inskrypcjami nawiązującymi do dostojników kościelnych, którzy złożyli ślubowanie wzniesienia pomnika, oraz do głównych osób zaangażowanych w jego powstanie^[2].

Na południe od pomnika znajduje się budynek sanktuarium, składający się z prostokątnego korpusu z trzema skrzydłami, z fasadami z cegły^[2]. W 1987 roku istniał plan wybudowania wokół pomnika 18 różnych budynków i przestrzeni (w tym restauracji, punktów widokowych, kompleksu handlowego, parkingu i sanktuarium), z których zrealizowano tylko kilka^[1].

Teren sanktuarium jest ogrodzony balustradą, tworzącą na północy punkt widokowy, wzdłuż której umieszczona jest Droga Krzyżowa, składająca się z czternastu stacji, utworzonych przez duże krzyże z pochylonymi żelaznymi krzyżami i płaskorzeźbami z brązu nawiązującymi do danej stacji, a na chodniku znajduje się tablica z brązu z tekstem odpowiedniego fragmentu Ewangelii, medytacją i modlitwą^[2].

Wnętrze sanktuarium podzielone jest na różne przestrzenie, m.in. bibliotekę, bar, dwie sale i główną kaplicę^[2]. Dodatkowo są dwie przestrzenie religijne: kaplica Matki Boskiej Pokoju (port. Capela de Nossa Senhora da Paz) i kaplica Powierników Jezusa (port. Capela dos Confidentes de Jesus). Znajdują się tam relikwie wystawione do publicznej czci (Małgorzaty Marii Alacoque, Jana Eudesa, Faustyny Kowalskiej i Marii od Boskiego Serca Jezusa), związane z objawieniami Najświętszego Serca Pana Jezusa.

• 
  Margaret Mary Alacoque
• 
  John Eudes
• 
  Faustyna Kowalska
• 
  Maria od Boskiego Serca Jezusa

• W książce podróżniczej Viagem a Portugal (Podróż do Portugalii) José Saramago opisuje panoramę Lizbony, zauważając na wzgórzu po drugiej stronie Tagu monumentalną figurę Chrystusa Króla: „lá em cima, no morro, está o Cristo Rei, gigantesco como a realeza convém, mas falho de beleza” („na górze, na wzgórzu, stoi Chrystus Król, ogromny, jak przystoi królewskości, ale pozbawiony urody”)^[16].
• Sanktuarium i położona wokół niego Almada występują w reportażu Izy Klementowskiej Samotność Portugalczyka – autorka przytacza m.in. dialog dwóch starszych mężczyzn „pod pomnikiem Cristo Rei w Almadzie” oraz opowieść bohaterki Amálii, mieszkającej na wzgórzu z widokiem na Chrystusa Króla i codziennie przeprawiającej się promem do Lizbony^[17].

• W jednym z utworów fado Euclidesa Cavaco, cytowanym w opracowaniu Marcela Casariniego, pojawia się wers: „E sorrindo, do alto do morro / o Cristo-Rei, que abençoa”, w którym Chrystus Król „z uśmiechem, z wysokości wzgórza” błogosławi budzącą się Lizbonę^[18].
• W innym tekście, przytaczanym w wywiadzie z José de Freitasem (śpiewak operowy, dyrygent i kompozytor), pejzaż południowego brzegu Tagu opisany jest słowami „avista-se Seixal e Almada (…) O Cristo é Rei e o burgo cresce / vai de Cacilhas a burricada, / passa em Almada, cidade bela”, co wyraźnie łączy rozwój „miasta-grodu” z obecnością pomnika Chrystusa Króla w Almadzie^[19].

• W 2016 roku wokalista Tim (z zespołu Xutos & Pontapés) stworzył nowy projekt pod nazwą À Sombra do Cristo Rei. Utwór tytułowy albumu nawiązuje do życia „w cieniu Chrystusa Króla” na południowym brzegu Tagu^[20][21].
• Zespół Oquestrada, pochodzący z Almady, był cytowany w relacjach prasowych z koncertów z żartobliwą frazą „tá-se bem no lado do cu do Cristo Rei”, odnoszącą się do zamieszkiwania „po stronie pupy” monumentalnej figury na południowym brzegu Tagu^[22].
• W 2019 roku, z okazji 60-lecia sanktuarium, skomponowano wieloczęściową Cantata a Cristo Rei z tekstem bpa Carlosa Azevedo i muzyką kanonika Ferreiry dos Santosa; dzieło wykonano m.in. w kościele Wniebowzięcia NMP (Nossa Senhora da Assunção) w Almadzie, w sanktuarium w Fátimie oraz w Fundacji Calouste Gulbenkiana w Lizbonie, a tekst nawiązuje do przesłania pokoju i wdzięczności związanego z powstaniem sanktuarium^[23][24].
• W lokalnych wydarzeniach muzycznych, takich jak Grande marcha de Almada, w tekstach marszów festiwalowych pojawia się pomnik jako symbol „patrona” miasta (motyw powtarzający się w tekstach marchas populares)^[25].

• W 2006 roku Miejska Galeria Sztuki (Galeria Municipal de Arte) w Almadzie prezentowała wystawę fotograficzną Rosy Reis Omnipresença, złożoną z około 70 czarno-białych fotografii ukazujących pomnik Chrystusa Króla oglądany z obu brzegów Tagu; materiał ten wydano także w formie albumu książkowego^[26].
• W 2009 roku, w ramach obchodów 50-lecia sanktuarium, pokazano cykl malarski Francisco de Noronha e Andrade Celebração. Gratidão. Abstracção – Cristo Rei 50 Anos – 43 obrazy, które według noty kuratorskiej miały „utrwalić ogólnonarodowe obchody pięćdziesięciolecia Sanktuarium Chrystusa Króla”; wystawa była prezentowana m.in. w Forum Miejskim im. Romeu Correia (Fórum Municipal Romeu Correia) w Almadzie oraz w sanktuarium w Fátimie^[27].
• Z okazji 60-lecia sanktuarium (2019) na jego terenie odsłonięto nowy zespół rzeźbiarsko-architektoniczny – fontannę świetlną oraz grupę rzeźb – opisywany w komunikatach kościelnych jako współczesne rozwinięcie założenia pomnikowego i element upiększający przestrzeń wokół statuy^[24].

• W archiwach portugalskiego nadawcy publicznego RTP zachowała się kronika z 1959 roku dokumentująca uroczystą inaugurację pomnika Chrystusa Króla w Almadzie, będący jednym z pierwszych audiowizualnych zapisów sanktuarium^[7].
• W 2023 roku szerokim echem odbiła się kampania reklamowa Porsche z okazji 60-lecia modelu 911, w której w jednej z wersji filmu cyfrowo usunięto figurę Chrystusa z kadru przedstawiającego most 25 Kwietnia i brzeg Tagu – pozostawiając jedynie cokół pomnika Chrystusa Króla; po fali krytyki producent przeprosił i opublikował poprawioną wersję reklamy, przywracającą pełny widok pomnika^[14][15][28].