Serce Jezusa

Serce Jezusa (Najświętsze Serce Pana Jezusa, Serce Jezusowe, Serce Boże, Boskie Serce) – w katolicyzmie forma duchowości i obiekt kultu, w którym Jezus Chrystus jest czczony pod kątem Jego miłości, symbolizowanej przez serce. Stanowi mistyczną Skarbnicę^[1]. Przebite serce Ukrzyżowanego uważane jest za źródło sakramentów Kościoła. W prefacji Mszy wotywnej o Najświętszym Sercu Pana Jezusa czytamy: Z Jego przebitego boku wypłynęła krew i woda, z Jego zranionego Serca wzięły początek sakramenty Kościoła. Serce Zbawiciela stoi otworem dla wszystkich, aby z radością czerpali ze źródeł zbawienia^[2].

Do Bożego serca odwołują się fragmenty Starego Testamentu^[3]:

Tajemnica Serca Jezusa bierze swój początek z nauki Jezusa płynącej m.in. z przypowieści^[8] w Ewangeliach. Szczególnymi momentami inspirującymi ten kult była scena z Ostatniej Wieczerzy, w której jeden z apostołów, św. Jan skłonił swoją głowę ku Sercu Jezusa:

oraz przebicie włócznią Serca Jezusa przez jednego z żołnierzy po śmierci Jezusa na Krzyżu:

Z teologicznego punktu widzenia na szczególną uwagę zasługuje myśl francuskiego jezuity Pierre'a Teilharda de Chardina, dla którego Serce Jezusa to „motor ewolucji” i „dynamiczna zasada świata”^[9].

Z punktu widzenia teologii katolickiej, kult Najświętszego Serca odnosi się do fizycznego Serca Jezusa jako symbolu Jego nieskończonej miłości do ludzkości. Oddawanie mu czci opiera się na dogmacie o unii hipostatycznej – fizyczne Serce Jezusa, jako część Jego ludzkiej natury, jest nierozerwalnie zjednoczone z drugą Osobą Boską. Z tego względu przysługuje mu kult latrii, czyli najwyższej czci należnej samemu Bogu.

Wymiar teologiczny kultu wielokrotnie podkreślali papieże w swoim nauczaniu (Magisterium). Leon XIII w encyklice z 25 maja 1899 Annum Sacrum – O poświęceniu się ludzi Najświętszemu Sercu Jezusowemu^[10], zaproponował poświęcenie wszystkich ludzi Bożemu Sercu (akt ten został dokonany 11 czerwca 1899 r.). Z kolei Pius XI w encyklice z 8 maja 1928 Miserentissimus Redemptor zwrócił uwagę na powszechny obowiązek wynagradzania (zadośćuczynienia) Najświętszemu Sercu Jezusa za grzechy ludzkości^[11].

Kompleksową wykładnię teologiczną kultu Serca Jezusa przedstawił papież Pius XII w encyklice Haurietis aquas (15 maja 1956)^[12]. Stanowiła ona odpowiedź na zarzuty, że kult ten jest rzekomo jedynie objawem zbytniego sentymentalizmu lub opiera się wyłącznie na prywatnych objawieniach. Papież wskazał, że kult Serca wypływa bezpośrednio z chrześcijańskiego dogmatu o Wcieleniu. W XXI wieku temat podjął papież Franciszek w encyklice z 24 października 2024 Dilexit nos – O miłości ludzkiej i Bożej Serca Jezusa Chrystusa, zachęcając współczesny świat do powrotu do „serca” jako centrum relacji z Bogiem i drugim człowiekiem^[13].

Kult Serca Jezusa jest formą pobożności charakterystyczną dla chrześcijaństwa zachodniego (Kościół łaciński). Prawosławie i tradycja chrześcijaństwa wschodniego zazwyczaj nie wyodrębniają w kulcie poszczególnych części ludzkiej natury Chrystusa (jakim jest Serce), obawiając się nestoriańskiego oddzielenia Jego ludzkiej natury od boskiej, co dla teologii wschodniej stanowi niepotrzebne rozdzielanie integralnej Osoby Boga-Człowieka.

Zwolennicy Kultu Bożego Serca podają, że rozwijał się on od samego początku chrześcijaństwa, a jego pierwszymi czcicielami byli Maryja i apostołowie^[3]. Już we wczesnym Kościele istniała idea Kościoła wypływającego z Serca Jezusa. Wypowiedzi na ten temat można znaleźć u Bedy Czcigodnego, Alkuina oraz w poemacie Heliand^[14].

Serce Jezusa obdarzało szczególnym kultem wielu świętych w historii Kościoła. Silne impulsy do rozwoju tego nabożeństwa wychodziły z niemieckiej mistyki i mistyki kobiecej okresu pełnego i późnego średniowiecza. Do gorliwych czcicieli należeli m.in.: św. Franciszek z Asyżu, Piotr Damiani, Anzelm z Canterbury, Bernard z Clairvaux, Antoni Padewski, Ludgarda z Tongern, Heinrich Seuse, św. Bonawentura, Katarzyna ze Sieny, Bernardyn ze Sieny, św. Gertruda z Helfty (zwana Wielką), Mechtylda z Magdeburga, Mechtylda z Hackeborn, Maria Magdalena de’ Pazzi oraz Franciszek Salezy^[3][15]. Wpływ na ten rozwój wywarli także dominikanie (Albert Wielki, Mistrz Eckhart, Jan Tauler)^[16].

U schyłku średniowiecza i na początku nowożytności głównymi propagatorami byli kartuzi z Kolonii (Ludolf z Saksonii, Dionizy Kartuz i Jan Justus z Landsberga). Wpłynęli oni z kolei na znaczące postacie katolicyzmu tego okresu, takie jak św. Piotr Kanizjusz, i wywarli wpływ na szkołę kardynała Pierre'a de Bérulle, która ukształtowała francuskie duchowieństwo. Z tego pnia wywodził się św. Jan Eudes, który wybudował pierwszą kaplicę poświęconą Sercu Jezusa (1655). Prekursorem kultu w Europie był również polski jezuita Kasper Drużbicki (autor traktatu Meta cordium Cor Jesu), tworzący jeszcze przed głośnymi objawieniami francuskimi^[17].

Gdy w XVII wieku Kościół katolicki chciał się przeciwstawić rygorystycznym poglądom jansenistów, zaczął powoływać się na miłość Jezusa do ludzi ukrytą w Jego Sercu^[15]. Janseniści bardzo surowo zwalczali kult Serca Jezusa, ponieważ sprzeciwiali się wizji Boga pełnego łagodności i miłosierdzia dla każdego człowieka (uważali, że Chrystus nie umarł za wszystkich, a jedynie za wybranych), a ponadto odrzucali oni „cielesne” ich zdaniem skupianie się na ludzkim organie Chrystusa. Z tych samych powodów w XVIII wieku kult bywał wyśmiewany lub zakazany przez nurty józefinizmu i wczesnego oświecenia.

Pomimo oporu kult nabierał znaczenia społecznego i politycznego (np. podczas ludowego powstania w Tyrolu, poprzez śluby złożone przez Andreasa Hofera w 1809 r.^[18]). W XIX wieku cześć Sercu Bożemu rozpowszechniła się masowo w całym Kościele katolickim dzięki francuskim jezuitom, którzy zainicjowali potężny ruch modlitewny – Apostolstwo Modlitwy (szczególnie zasłużył się tu o. Henri Ramière). Za pontyfikatu Leona XIII, u schyłku XIX wieku zapoczątkowano zwyczaj poświęcenia się Sercu Jezusowemu poprzez specjalne akty intronizacji. Do upowszechnienia tej formy kultu w XX wieku przyczynili się m.in. peruwiański ojciec Mateo Crawley-Boevey^[19] czy polska mistyczka Rozalia Celakówna.

Szczególnymi postaciami nowożytnymi ściśle związanymi z upowszechnieniem objawień i nabożeństw byli św. Jan Eudes, św. Klaudiusz de la Colombière, bł. Bernard Franciszek de Hoyos oraz bł. Maria od Boskiego Serca Droste zu Vischering. Najważniejsze pozostają jednak objawienia św. Małgorzaty Marii Alacoque^[20].

Objawienia Małgorzaty Alacoque

W latach 1673–1689 francuskiej zakonnicy, św. Małgorzacie Alacoque osiemdziesięciokrotnie^[21] ukazywał się Chrystus z Sercem na piersiach przebitym i opasanym cierniową koroną, z którego wytryskują płomienie miłości, a w ich centrum znajduje się krzyż. Podczas wizji Chrystus zapewnił ją o swoim nieskończonym Miłosierdziu dla ludzi. Spośród licznych objawień wyróżnia się cztery tzw. wielkie objawienia^[21][22]:

Sekwencja objawień Najświętszego Serca Jezusowego św. Małgorzacie Alacoque
Objawienie	Data	Wypowiedź Jezusa
I	27 grudnia 1673	Moje Boskie Serce tak płonie miłością ku ludziom, że nie może dłużej utrzymać tych płomieni gorejących zamkniętych w moim łonie. Ono pragnie rozlać je za twoim pośrednictwem i wzbogacić ludzi swymi Bożymi skarbami. W nim znajdą wszystko czegokolwiek będzie im potrzeba dla ratowania swych dusz z przepaści zguby.
II	1674[23]	To nabożeństwo jest ostatnim wysiłkiem Jego miłości i będzie dla ludzi jedynym ratunkiem w ostatnich czasach.” Będzie jakby „odkupieniem miłosnym, oswobodzeniem ich z mocy księcia ciemności.” Będzie „pewnego rodzaju słodką wolnością dla nas w królestwie Jego miłości.
III	2 lipca 1674[21]	Oto Serce, które tak umiłowało ludzi, a w zamian za to otrzymuje niewdzięczność, wzgardę i zapomnienie. Sprawia mi to przykrzejszą udrękę niż wszystko, co wycierpiałem w czasie mej męki: a to tak dalece, że jeśliby mnie choć trochę ukochano, to za nic bym sobie uważał wszystko, co wycierpiałem dla ludzi i pragnąłbym, o ile byłoby to możliwe, uczynić dla nich jeszcze więcej; lecz oni na wszystkie moje wysiłki czynienia im dobrze odpowiadają oziębłością i wzgardą Żebyś zaś mogła Mi towarzyszyć w tej pokornej modlitwie, jaką Ja wówczas zanosiłem do Ojca, wstaniesz pomiędzy jedenastą a dwunastą godziną w nocy, upadniesz na twarz i spędzisz ze mną jedną godzinę; będziesz wzywała Bożego Miłosierdzia dla uproszenia przebaczenia grzesznikom i będziesz starała się osłodzić Mi choć trochę gorycz, jakiej doznawałem z powodu opuszczenia mnie przez uczniów... Obiecuję w nadmiarze Miłosierdzie Serca Mego, że Jego Miłość wszechpotężna udzieli wszystkim, którzy komunikować będą przez dziewięć pierwszych piątków miesiąca z rzędu, łaski pokuty ostatecznej, że nie umrą w stanie niełaski ani bez sakramentów świętych i że Moje Serce będzie dla nich bezpieczną ucieczką w ostatniej godzinie ich życia.
IV	13–20 czerwca 1675[21]	Oto Serce, które ogromnie umiłowało ludzi, że niczego nie szczędziło, aż do zupełnego wyniszczenia Siebie, dla okazania im Swej miłości, a jednak w zamian za to doznaje od większości ludzi gorzkiej niewdzięczności, wzgardy, nieuszanowania, lekceważenia, oziębłości i świętokradztw, jakie Mi oddają w tym Sakramencie Miłości. Lecz najbardziej boli Mnie to, że w podobny sposób obchodzą się ze Mną serca służbie Mojej szczególniej poświęcone. Dlatego żądam, żeby pierwszy piątek po oktawie Bożego Ciała był odtąd poświęcony, jako osobne święto na uczczenie Mojego Serca i wynagrodzenia mi przez Komunię Świętą i inne praktyki pobożne zniewag, jakich doznaję, gdy wystawiony Jestem na ołtarzach. W zamian za to obiecuję ci, że Serce Moje wyleje hojne łaski na tych wszystkich, którzy w ten sposób oddadzą Mu cześć lub przyczynią się do rozszerzenia Jego święta.

Oprócz dwunastu obietnic skierowanych do wszystkich wiernych, listy św. Małgorzaty z 1689 r. zawierały również prośby skierowane w imieniu Jezusa do króla Francji (Ludwika XIV). Jezus domagał się m.in. umieszczenia wizerunku Serca Jezusa na sztandarach państwowych oraz wybudowania świątyni ku Jego czci. 16 czerwca 1875 r. kard. Joseph Hippolyte Guibert spełnił to ostatnie życzenie, kładąc kamień węgielny pod budowę paryskiej bazyliki Sacré-Cœur, która powstała jako wotum narodu francuskiego^[24].

W polskiej i globalnej duchowości katolickiej kult Serca Jezusa płynnie łączy się z kultem Miłosierdzia Bożego, którego najbardziej znaną propagatorką była polska mistyczka, św. Faustyna Kowalska. Obraz „Jezu ufam Tobie”, namalowany według jej wizji, ukazuje Jezusa, z którego przebitego serca (choć nie ukazanego fizycznie, lecz z okolic klatki piersiowej) wypływają dwa promienie: blady i czerwony. Według Dzienniczka św. Faustyny, promienie te symbolizują krew i wodę, które wypłynęły z Serca Jezusa na krzyżu. Kult Miłosierdzia Bożego jest w teologii katolickiej traktowany jako ewolucja i pogłębienie kultu Serca Jezusa, kierujące akcent na zbawczy owoc tej miłości – niezmierzone miłosierdzie dla grzeszników.

W katolicyzmie (oraz w niektórych innych odłamach chrześcijaństwa) kult Serca Jezusowego przejawia się poprzez zróżnicowane praktyki modlitewne i liturgiczne. Kościołem, poza rzymskokatolickim, w którym nabożeństwa do Serca Jezusowego odgrywają szczególną rolę, jest m.in. Kościół polskokatolicki oraz mariawityzm^[25].

Wśród form kultu wyróżnia się:

• odprawianie nabożeństwa czerwcowego do Najświętszego Serca Pana Jezusa – cały miesiąc czerwiec jest tradycyjnie poświęcony w Kościele rzymskokatolickim krzewieniu tego kultu^[26];
• odprawianie pierwszych piątków miesiąca – praktyka przyjmowania Komunii Świętej wynagradzającej przez dziewięć kolejnych pierwszych piątków, oparta na obietnicach danych św. Małgorzacie Alacoque^[27];
• praktykę Godziny Świętej – modlitewne czuwanie w nocy z czwartku na pierwszy piątek miesiąca, upamiętniające agonię Chrystusa w Ogrójcu^[28];
• odmawianie modlitw okolicznościowych: litanii do Najświętszego Serca Pana Jezusa, nowenny oraz koronki do Najświętszego Serca Pana Jezusa^[29][30];
• śpiewanie pieśni do Serca Jezusowego^[31] czy Godzinek o Najświętszym Sercu Pana Jezusa^[32].

W propagowanie kultu Bożego Serca bardzo mocno włączają się katolickie media i pisma periodyczne. W Polsce np. siostry wizytki wydają „Wiadomości”^[33], ojcowie sercanie „Czas Serca”^[34], a ojcowie jezuici wydają „Posłaniec Serca Jezusowego”.

Wokół tematyki rozwijają się również inicjatywy kulturalne. W 2020 r. powstał hiszpański film dokumentalno-fabularny zatytułowany „Płonące Serce” (tyt. oryg. Corazón Ardiente), przybliżający historię i współczesność tego nabożeństwa^[35].

Kult Najświętszego Serca Pana Jezusa miał w Polsce głębokie tradycje, sięgające początków chrześcijaństwa na ziemiach polskich. Pierwszym wyrazem podobnej duchowości był Modlitewnik Gertrudy (XI w.), zawierający liczne modlitwy do Rany boku Chrystusa^[38]. Z kolei polscy biskupi jako pierwsi na świecie wyprosili ustanowienie święta Bożego Serca u papieża w 1765 roku.

W kluczowych momentach najnowszej historii naród polski został trzykrotnie uroczyście poświęcony Sercu Jezusowemu. Pierwszy akt miał miejsce w czasie wojny polsko-bolszewickiej (27 lipca 1920) na Jasnej Górze, co zebrane tam episkopat potraktował jako błaganie o ocalenie państwa. Drugie poświęcenie odbyło się po odparciu wroga 3 czerwca 1921 r. na Małym Rynku w Krakowie jako akt wdzięczności. Trzeci akt został dokonany w apogeum komunizmu, 28 października 1951 r., we wszystkich polskich kościołach parafialnych z inspiracji Prymasa Tysiąclecia^[17].

Szczególnym pomnikiem pamięci i miejscem czci Bożego Serca w Polsce jest bazylika ojców jezuitów przy ulicy Kopernika 26 w Krakowie. Świątynia ta powstała właśnie jako hołd i wotum narodu polskiego składane Bożemu Sercu^[39].

Również w duchowości wielu polskich (i globalnych) zgromadzeń zakonnych przewodnią myślą stała się idea kultu Bożego Serca. Należą do nich m.in.: Sercanki, Wizytki, Urszulanki Serca Jezusa Konającego, ojcowie Sercanie oraz Jezuici. Duchowość ta jest niezwykle żywa również w zorganizowanych wspólnotach osób świeckich, takich jak Arcybractwo Straży Honorowej Najświętszego Serca Pana Jezusa, Apostolstwo Modlitwy^[40], ruchy intronizacyjne^[41] oraz Sercańska Rodzina Świeckich.

Od XV wieku szerzej znane w sztuce sakralnej stają się zróżnicowane przedstawienia Serca Jezusa, które zazwyczaj ukazywane jest razem z narzędziami męki (Arma Christi), świętą włócznią i stygmatami^[42]. Pojawiły się również wyobrażenia z aniołami zbierającymi krople krwi wypływające z serca do kielicha eucharystycznego, a także wizje serca w połączeniu z hostią lub w oplotach korony cierniowej. Przełomem dla ikonografii były wizje św. Małgorzaty Marii Alacoque, od których masowo pojawiły się wizerunki płonącego serca z wyrastającym z niego krzyżem, często jaśniejącego od własnego blasku promieni.

W XIX i XX wieku ukształtował się i rozwinął najbardziej popularny do dziś typ ikonograficzny, ukazujący Jezusa jako Zbawiciela z widocznym (czasem wręcz wyeksponowanym na zewnątrz ubrania) sercem na piersi. Chrystus na tych wizerunkach ukazywany jest często w geście miłosiernego błogosławieństwa lub dłonią bezpośrednio wskazującego na swoje Serce. Natomiast przedstawianie Jezusa trzymającego wyrwane serce w dłoniach („Christus Cardiophorus”), a także całkowicie izolowane i autonomiczne przedstawienia samego serca pozbawionego odniesień do osoby Chrystusa, nie są w Kościele zalecane przez Kongregację ds. Obrzędów ze względów dogmatycznych^[43].

Cechą charakterystyczną popularnych obrazów naturalistycznych jest to, że serce umieszczane jest niemal zawsze w samym centrum klatki piersiowej postaci, co dawniej było wytykane jako błąd anatomiczny (powinno znajdować się wyraźnie po lewej stronie). Zabieg ten jest jednak w pełni celowy i ma podkreślać, że „Serce Jezusa” jest w sztuce uniwersalnym teologicznym symbolem Bożej Miłości stanowiącej centralną postawę w relacji Boga do człowieka, a nie jedynie przedstawieniem anatomicznym narządu.

• Chrystus Król – inny tytuł Jezusa Chrystusa
• Ojcowie Najświętszych Serc
• Bractwo Serca Jezusowego, Arcybractwo Straży Honorowej Najświętszego Serca Pana Jezusa – stowarzyszenia wiernych
• Szkaplerz Najświętszego Serca Jezusa, Tarcza Serca Jezusowego – sakramentalia
• Dzieło Osobistego Poświęcenia się Najświętszemu Sercu Jezusowemu
• Miłosierdzie Boże
• Serce Maryi

• MateoM. Crawley-Boevey MateoM., Jezus Król miłości, wyd. IV, Poznań: Nakładem „Mszy Świętej”, 1957, OCLC 844681802 .
• HenriH. Daniel-Rops HenriH., ZofiaZ. Starowieyska-Morstinowa ZofiaZ., Dzieje Chrystusa, wyd. 6, Warszawa: Instytut wydawniczy PAX, 1987, ISBN 83-211-0691-9, OCLC 749231495 .
• GérardG. Dufour GérardG., W szkole Serca Jezusowego ze Świętą Małgorzatą Marią: droga duchowa, Kraków: Wydawnictwo Księży Sercanów, 2008, ISBN 978-83-7519-055-7, OCLC 749975773 .
• Najświętsze Serca Jezusa, „Nasza Arka. Miesięcznik rodzin katolickich”, Kraków: Wydawnictwo AZ SC, czerwiec 2001, ISSN 1640-615X [zarchiwizowane z adresu 2017-06-26] .
• Arcybractwo Straży Honorowej Najświętszego Serca PanaA.S.H.N.S.P. Jezusa Arcybractwo Straży Honorowej Najświętszego Serca PanaA.S.H.N.S.P., Podręcznik Godziny Obecności przy Sercu Jezusa, Kraków: Siostry Wizytki, 1998, ISBN 83-86733-15-2, OCLC 749212107 .
• Arcybractwo Straży Honorowej Najświętszego Serca PanaA.S.H.N.S.P. Jezusa Arcybractwo Straży Honorowej Najświętszego Serca PanaA.S.H.N.S.P., Przez Serce, z Sercem i w Sercu Jezusa, Kraków: Klasztor Sióstr Wizytek, 1995, ISBN 83-86733-10-1, OCLC 867964383 .

• Serce Jezusa (materiały biblioteki). [w:] Polska biblioteka cyfrowa POLONA [on-line]. polona.pl. [dostęp 2018-05-12].
• Najświętsze Serce Jezusa. serce-jezusa.com. [dostęp 2015-11-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-06-15)].
• Kult Najświętszego Serca Jezusowego. mtrojnar.rzeszow.opoka.org.pl, 2005-06-03. [dostęp 2015-11-12].
• Kult Najświętszego Serca Pana Jezusa. [w:] Internetowa Liturgia Godzin [on-line]. brewiarz.pl, 2013-06-03. [dostęp 2015-11-12].