Saskabera

saskabera
Saskabera z widocznym filarem, wykopana w obrzeżu leja krasowego z cenotą. Północno-wschodni Jukatan (fot: P.A. Trześniowski 2025)

Saskabera (hiszp: sascabera l.mn. sascaberas) to płytka kopalnia lub odkrywkowe wyrobisko miękkiego miału wapiennego – saskabu (maaya t'aan: sak kab' - biała ziemia), występującego pod twardą wapienną skorupą skały macierzystej. Mogą mieć formy wychodni lub tuneli w zboczach, najczęściej występujące formy saskaber to jednak rozległe odkrywki o powierzchni do 60 tys. m2 (jak w Coba, północno-wschodni Jukatan, Meksyk), kopalnie, z których największa zidentyfikowana do tej pory ma 6 tys. m2 (w Chemax, północno-wschodni Jukatan), lub ich kombinacje, gdy na obrzeżach otwartych wyrobisk fedrowano tunele prowadzące pod sklepienie skały macierzystej. Zdarza się również tunelowanie zboczy naturalnych lejów krasowych, jak cenoty. Tunele w tych kopalniach mają bez podparcia do 30 m długości i nawet do 5 m szerokości. W trakcie rozbudowy kopalni, w celu podpierania sklepienia pozostawiano kolumny w postaci niewybranego materiału. Kopalnie saskabu mogły być zamykane na podobieństwo czultunów (jak w saskaberze odkrytej pomiędzy Chicanna a Becan). Otwarte saskabery mają zwykle głębokość 1,5-2 m. Mogą zdarzać się w nich również studnie tam, gdzie lustro wód gruntowych znajduje się odpowiednio płytko, jak w Chunchucmil (północno-zachodni Jukatan, Meksyk)[1][2][3][4][5].

Saskab był wydobywany i używany przez Majów, praktycznie od początku wznoszenia przez nich monumentalnej kamiennej architektury. Saskab zidentyfikowano w datowanych na około 800 p.n.e. podłogach środkowopreklasycznych platform w Nakbe – najstarszego ośrodka cywilizacji Majów na terenie Niecki Mirador-Calakmul i jednego z najstarszych miast na Nizinach Majów. W okresie klasycznym (250-909 n.e.) saskab był używany powszechnie do budowy struktur świątynnych i rezydencyjnych, jako składnik zaprawy spajającej ściany oraz pokrywającego je stiuku. W kosmografię krajobrazu miejskiego Majów saskab wnosił jednak znacznie szersze znaczenie niż jedynie wartość budowlanego surowca. Wydobyty materiał wiązał piramidy świątynne i pałace arystokracji z miejscem swojego wydobycia i jego kosmologicznym ładunkiem w ożywionym krajobrazie Majów. W archeologii, saskabery mają podobne znaczenie kosmologiczne jak wszystkie naturalne otwarcia w tkance żywej ziemi (jaskinie czy cenoty), zgodnie z paradygmatem jaskiniowym archeologii Mezoameryki. Odprawiano w nich zatem rytuały i składano ofiary[1][6][7][8].

Przypisy

  1. 1 2 Przemysław A. Trześniowski, Saskabery i saskab: Magiczny pył budowniczych Majów, MEZOAMERYKA, 2025, DOI: 10.13140/RG.2.2.31348.82566 [dostęp 2025-10-25] (pol.).
  2. ↑ Przemysław A. Trześniowski, Chultunòb (czultuny): jaskinie kieszonkowe czy podziemne bimbrownie?, MEZOAMERYKA, 2024, DOI: 10.13140/RG.2.2.25209.89443 [dostęp 2025-10-01] (pol.).
  3. ↑ Bruce H. Dahlin i inni, Reconstructing Agricultural Self-Sufficiency at Chunchucmil, Yucatan, Mexico, „Ancient Mesoamerica”, 16, 2005, s. 229-247 (ang.).
  4. ↑ William J. Folan, Mining and Quarrying Techniques of the Lowland Maya, „Anthropology”, 6, 1982, s. 149-174 (ang.).
  5. ↑ William J. Folan, Coba, Quintana Roo, Mexico: An Analysis of a Prehispanic and Contemporary Source of Sascab, „American Antiquity”, 43 (1), 1978, s. 79-85 (ang.).
  6. ↑ Richard D. Hansen, Continuity and Disjunction: The Pre-Classic Antecedents of Classic Maya Architecture, [w:] Stephen D. Houston, Function and Meaning in Classic Maya Architecture, Washington D.C.: Dumbarton Oaks Research Library and Collection, 1998, s. 56,63-64,75 (ang.).
  7. ↑ James E. Brady, George Veni, Man-made and pseudo-karst caves: the implications of sub-surface geologic features within Maya centers, „Geoarchaeology”, 7 (2), 1992, s. 149-167 (ang.).
  8. ↑ Przemysław A. Trześniowski, Paradygmat jaskiniowy: Rys historyczny i rola jaskiń w kosmologii i świętym krajobrazie Majów, MEZOAMERYKA, 2023, DOI: 10.13140/RG.2.2.35580.76165 [dostęp 2025-10-01] (pol.).

Literatura

Brady, James E.; G. Veni (1992) Man-made and pseudo-karst caves: the implications of sub-surface geologic features within Maya centers, „Geoarchaeology” 7 (2), s. 149-167

Dahlin, Bruce H., Timothy Beach, Sheryl Luzzadder-Beach, David Hixson, Scott Hutson, Aline Magnoni, Eugenia Mansell, Daniel E. Mazeau (2005) Reconstructing Agricultural Self-Sufficiency at Chunchucmil, Yucatan, Mexico. „Ancient Mesoamerica” 16:229-247

Folan, William J. (1982) Mining and Quarrying Techniques of the Lowland Maya. „Anthropology” 6: 149-174.

Folan, William J. (1978) Coba, Quintana Roo, Mexico: An Analysis of a Prehispanic and Contemporary Source of Sascab. „American Antiquity” 43(1):79-85.

Hansen, Richard D. (1998) Continuity and Disjunction: The Pre-Classic Antecedents of Classic Maya Architecture. (in:) Stephen D. Houston (ed.) Function and Meaning in Classic Maya Architecture. Dumbarton Oaks Research Library and Collection Washington D.C.

Trześniowski, Przemysław A. (2025) Saskabery i saskab: Magiczny pył budowniczych Majów. „Mezoameryka” III. DOI: 10.13140/RG.2.2.31348.82566

Trześniowski, Przemysław A. (2024) Chultunób (czultuny): jaskinie kieszonkowe czy podziemne bimbrownie? „Mezoameryka” II DOI: 10.13140/RG.2.2.25209.89443

Trześniowski, Przemysław A. (2023) Paradygmat jaskiniowy: Rys historyczny i rola jaskiń w kosmologii Majów. „Mezoameryka” I DOI: 10.13140/RG.2.2.35580.76165

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.