Paradygmat jaskiniowy

Yggdrasil - axis mundi
Yggdrasil jako drzewo symbolizujące axis mundi w mitologii nordyckiej podobnie, jak drzewo yaxche' w mitologii Majów, ryc: Oluf Olufsen Bagge 1847 r.

Paradygmat jaskiniowy w archeologii Mezoameryki (ang: The Mesoamerican Cave Paradigm), a w szczególności w archeologii Majów polega na umiejscowieniu jaskiń i wszelkich innych otwarć w tkance ziemi, jak cenoty, rozpadliny, czy sztuczne jaskinie (czultuny, saskabery), jako kluczowego elementu ożywionego krajobrazu, przez który przechodzi lokalna axis mundi, łącząca wszystkie poziomy rzeczywistości: ziemię, niebiosa i zaświaty. Zgodnie z nowym paradygmatem jaskinie (obojętnie naturalne czy sztuczne) i cenoty (jaskinie zalane przez wodę) pełniły w kosmologii Mezoameryki rolę portali w zaświaty, miejsc, z których pochodziło wszelkie życie, a także, z których wyszli na świat przodkowie danej społeczności Majów (jaskinia pochodzenia). Ceremonialne centra dawnych miast Majów, a nawet ich dzielnice, były utożsamianie z jaskiniami, podobnie jak świątynie znajdujące się na szczytach piramid, symbolizujących święte góry[1][2][3][4][5][6][7][8][9].

Ewolucja paradygmatu jaskiniowego w archeologii Mezoameryki

Szczególne traktowanie jaskiń przez kultury Majów zauważali już XIX-wieczni eksploratorzy Jukatanu, jak John Lloyd Stephens (1805-1852) i Frederick Catherwood (1799-1854). Sir J. Eric. S. Thompson (1898-1975) sformułował jeszcze w 1959 r. zestaw postulatów dotyczących roli jaskiń w prekolumbijskich cywilizacjach Mezoameryki[10]. Zauważył przede wszystkim, że z uwagi na wysoką wilgotność nie nadawały się do zamieszkania, a mimo to były teatrem wysokiej aktywności kultur prekolumbijskich. Jak zauważyła później Andrea Stone, cywilizacje Mezoameryki to jedyne zaawansowane kultury mogące pochwalić się sztuką jaskiniową[11]. Jednak dopiero badania archeologiczne w jaskiniach Naj Tunich (Gwatemala) czy Caves Branch (Belize) w ostatnich dekadach XX w. w połączeniu z badaniami epigraficznymi, które były możliwe dzięki rozszyfrowaniu pisma Majów i analizą etnograficzną roli jaskiń pośród współczesnych rdzennych kultur Ameryki Środkowej, pozwoliły ostatecznie sformułować nowy paradygmat w archeologii Majów i Mezoameryki. Obszerne wnioski z badań zebrano ramach dwóch wydanych w 2005 r. woluminów: In the Maw of the Earth Monster: Mesoamerican Ritual Cave Use oraz Stone Houses and Earth Lords: Maya religion in the cave context[1][12].

Przypisy

  1. 1 2 Przemysław A. Trześniowski, Paradygmat jaskiniowy: Rys historyczny i rola jaskiń w kosmologii Majów, MEZOAMERYKA, 2023, DOI: 10.13140/RG.2.2.35580.76165 [dostęp 2025-10-02] (pol.).
  2. ↑ Przemysław A. Trześniowski, Chultunób (czultuny): jaskinie kieszonkowe czy podziemne bimbrownie?, MEZOAMERYKA, 2024, DOI: 10.13140/RG.2.2.25209.89443 [dostęp 2025-10-02] (pol.).
  3. ↑ Przemysław A. Trześniowski, Saskabery i saskab – magiczny pył budowniczych Majów [online], MEZOAMERYKA, 2025 [dostęp 2025-10-02] (pol.).
  4. ↑ Barbara MacLeod, Dennis E. Puleston, Pathways into Darkness: The Search for the Road to Xibalbá, Merle Greene Robertson, Donnan Call Jeffers (red.), Tercera Mesa Redonda de Palenque, June 11-18, 1978, Palenque. Palenque: A Conference on the Art, Hieroglyphics, and Historic Approaches of the Late Classic Maya 4, Pre-Columbian Art Research Center, 1978, s. 71-77 (ang.).
  5. ↑ James E. Brady, Wendy Ashmore, Mountains, Caves, Water: Ideational Landscapes of the Ancient Maya, [w:] Wendy Ashmore, A. Bernard Knapp (red.), Archaeologies of Landscape: Contemporary Perspectives, Blackwell Publishers, 1999 (ang.).
  6. ↑ Simon Martin, Under a Deadly Star: Warfare among the Classic Maya, [w:] Nikolai Grube (red.), Maya: Divine Kings of the Rain Forest, Kolonia: Könemann, 2001, s. 174-185 (ang.).
  7. ↑ James E. Brady, Keith M. Prüfer (red.), In the Maw of the Earth Monster: Mesoamerican Ritual Cave Use, Austin: University of Texas Press, 2005, s. 448 (ang.).
  8. ↑ Keith M. Prüfer, James E. Brady (red.), Stone Houses and Earth Lords: Maya religion in the cave context, Boulder: University Press of Colorado, 2005, s. 432 (ang.).
  9. ↑ Milan Kováč, Fátima Tec Pool, Dora Maritza García Patzán, The Cave and the Power. Mythological Patterns in the Founding of Maya Political Centers at Uaxactun, Guatemala, „Axis Mundi”, 18 (2), 2024, s. 1-27 (ang.).
  10. ↑ J.Eric S. Thompson, The Role of Caves in the Maya Culture, „Amerikanistische Miszellen: Festband Franz Termer in Freundschaft und Verehrung gewidmet von Freunden, Kollegen und Schülern zur Vollendung des 65. Lebensjahres am 5. Juli 1959”, De Gruyter, 1959, s. 122-129 (ang.).
  11. ↑ Andrea Stone, Images from the Underworld: Naj Tunich and the Tradition of Maya Cave Painting, Austin: University of Texas Press, 1995, s. 304 (ang.).
  12. ↑ Brent K. Woodfill, The Central Role of Cave Archaeology in the Reconstruction of Classic Maya Culture History and Highland-Lowland Interaction, „Ancient Mesoamerica”, 22 (2), 2011, s. 213-227 (ang.).

Bibliografia

Brady, James E.; Keith M. Prüfer (eds.) (2005) In the Maw of the Earth Monster: Mesoamerican Ritual Cave Use. Austin: University of Texas Press.

Brady, James E.; Wendy Ashmore (1999) Mountains, Caves, Water: Ideational Landscapes of the Ancient Maya. (w:) Wendy Ashmore, A. Bernard Knapp (eds.) Archaeologies of Landscape: Contemporary Perspectives. Blackwell Publishers.

Kováč, Milan; Fátima Tec Pool, Dora Maritza García Patzán (2024) The Cave and the Power. Mythological Patterns in the Founding of Maya Political Centers at Uaxactun, Guatemala. „Axis Mundi” 18(2):1-27.

MacLeod, Barbara; Dennis E. Puleston (1978) Pathways into Darkness: The Search for the Road to Xibalbá. (w:) Merle Greene Robertson i Donnan Call Jeffers (eds.) Tercera Mesa Redonda de Palenque, June 11-18, 1978, Palenque. Palenque: a Conference on the Art, Hieroglyphics, and Historic Approaches of the Late Classic Maya 4. Pre-Columbian Art Research Center, s. 71-77.

Martin, Simon (2001) Under a Deadly Star: Warfare among the Classic Maya. (w:) Nikolai Grube (ed.) Maya: Divine Kings of the Rain Forest. Cologne: Könemann, s. 174-185.

Prüfer, Keith M.; James E. Brady (eds.) (2005) Stone Houses and Earth Lords: Maya religion in the cave context. University Press of Colorado, Boulder.

Stone, Andrea (1995) Images from the Underworld: Naj Tunich and the Tradition of Maya Cave Painting. University of Texas Press, Austin

Thompson, J. Eric S. (1959) The Role of Caves in the Maya Culture. Amerikanistische Miszellen: Festband Franz Termer in Freundschaft und Verehrung gewidmet von Freunden, Kollegen und Schülern zur Vollendung des 65. Lebensjahres am 5. Juli 1959, Berlin, Boston: De Gruyter. s. 122-129

Trześniowski, Przemysław A. (2025) Saskabery i saskab – magiczny pył budowniczych Majów „Mezoameryka” III DOI: 10.13140/RG.2.2.31348.82566

Trześniowski, Przemysław A. (2024) Chultunób (czultuny): jaskinie kieszonkowe czy podziemne bimbrownie? „Mezoameryka” II DOI: 10.13140/RG.2.2.25209.89443

Trześniowski, Przemysław A. (2023) Paradygmat jaskiniowy: Rys historyczny i rola jaskiń w kosmologii Majów. „Mezoameryka” I DOI: 10.13140/RG.2.2.35580.76165

Woodfill Brent K. (2011) The Central Role of Cave Archaeology in the Reconstruction of Classic Maya Culture History and Highland-Lowland Interaction. „Ancient Mesoamerica” 22(2), s. 213-227.

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.