Sprawa Sykstusa

Sprawa Sykstusa – podjęta przez ostatniego cesarza Austrii, Karola I, nieudana próba zawarcia separatystycznego pokoju z Ententą w ostatnich miesiącach I wojny światowej. Jej nazwa pochodzi od cesarskiego szwagra, Sykstusa Parmeńskiego, który był pośrednikiem w tajnych negocjacjach.

W 1917 roku wojna ciągnęła się już czwarty rok, a cesarz Karol postanowił potajemnie rozpocząć negocjacje pokojowe z Francją. Pośredniczył w tym jego szwagier, książę Sykstus Burbon-Parmański, oficer armii belgijskiej, a także pomagał wierny przyjaciel cesarza z dzieciństwa i jego osobisty adiutant Tamás Erdődye. Karol nawiązał kontakt z księciem za pośrednictwem łączników w neutralnej Szwajcarii, a cesarzowa Zyta napisała list z zaproszeniem do Wiednia. Matka Zyty, Maria Antonia, osobiście dostarczyła list. Kolejnym pośrednikiem był Józef Retinger, polski literaturoznawca mieszkający w Londynie i początkujący polityk, przyjaciel Sykstusa, Ksawerego i Zyty Burbon-Parmańskiej, który uzyskał wsparcie Brytyjczyków dla tej inicjatywy^[1][2].

Sykstus przybył z warunkami rozmów zaakceptowanymi przez Francję:

• przywrócenie Francji Alzacji i Lotaryngii (anektowanej przez Niemcy po wojnie francusko-pruskiej w 1870);
• przywrócenie niepodległości Belgii (okupowanej przez Niemcy od 1914);
• przywrócenie niepodległości Królestwa Serbii;
• przekazanie Konstantynopola Rosji^[3][4].

Karol zgodził się zasadniczo na pierwsze trzy punkty i 24 marca 1917 napisał list do Sykstusa, przekazując prezydentowi Francji tajną i nieoficjalną wiadomość, że użyję wszelkich środków i całego mojego osobistego wpływu dla osiągnięcia pokoju. Ta próba dyplomacji dynastycznej ostatecznie zakończyła się fiaskiem. Niemcy odmówiły negocjacji w sprawie Alzacji i Lotaryngii, a widząc na horyzoncie upadek Rosji, nie chciały jeszcze rezygnować z wojny^[5][6][7].

W kwietniu 1918 roku, po traktacie brzeskim, austriacki minister spraw zagranicznych hrabia Ottokar Czernin wygłosił przemówienie, w którym zaatakował nowego premiera Francji, Georges’a Clemenceau, twierdząc, że jest on główną przeszkodą w zawarciu pokoju na warunkach sprzyjających Państwom Centralnym^[8]. Clemenceau był tym oburzony i doprowadził do opublikowania listu cesarza Karola do księcia Sykstusa. Przez pewien czas istniały obawy, że Niemcy mogą nawet zająć Austro-Węgry. Czernin przekonał Karola do wysłania sojusznikom Austrii „słowa honoru”, w którym stwierdził, że Sykstus nie został upoważniony do okazania listu rządowi francuskiemu, że Belgia nie została w nim wymieniona, a Clemenceau skłamał, wspominając o Alzacji. Czernin w rzeczywistości utrzymywał kontakt z ambasadą niemiecką przez cały okres kryzysu i próbował nakłonić Karola do rezygnacji z dalszych rokowań z powodu tej afery. Po niepowodzeniu próby zawarcia oddzielnego pokoju z aliantami cesarz zdymisjonował ministra^[9][10].

Sprawa Sykstusa była kompromitująca dla cesarza i zmusiła Austro-Węgry do jeszcze większego uzależnienia się od niemieckiego sojusznika^[11]. Nie tylko przekreśliła możliwość dalszych negocjacji z mocarstwami zachodnimi, ale także doprowadziła w ciągu kilku tygodni do ich decyzji o uznaniu zasady samostanowienia w jej najpełniejszej i najbardziej radykalnej formie, co oznaczało wyrok śmierci dla wieloetnicznej monarchii austro-węgierskiej^[12].

Z drugiej strony, wielu badaczy krytykuje decyzję Clemenceau o ujawnieniu listu cesarza Karola jako małostkową reakcję na osobistą urazę, która pozbawiła aliantów możliwości szybszego wyeliminowania Austro-Węgier z wojny i mogła przedłużyć ją o kilka krwawych miesięcy^[13].

• Robert A. Kann: Die Sixtusaffäre und die geheimen Friedensverhandlungen Österreich-Ungarns im Ersten Weltkrieg. Wien: 1966. (niem.).
• Arthur Polzer-Hoditz: Kaiser Karl. Aus der Geheimmappe seines Kabinettchefs. Wien: Amalthea, 1980. ISBN 3-85002-122-X. (niem.).