Stangeria dziwna

Stangeria dziwna

Systematyka[1][2]
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	telomowe
Gromada	naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	nagonasienne
Klasa	sagowcowe
Rząd	sagowce
Rodzina	zamiowate
Rodzaj	Stangeria T.Moore, 1853
Gatunek	stangeria dziwna
Nazwa systematyczna
Stangeria eriopus (Kunze) Baill. Hist. Pl. 12: 68 (1892)[3]
Synonimy
Stangeria katzeri Regel Stangeria paradoxa T.Moore Stangeria sanderiana J.Schust. Stangeria schizodon W.Bull[3]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4]
narażony na wyginięcie
Zasięg

Stangeria dziwna (Stangeria eriopus (Kunze) Baill.) – gatunek rośliny z monotypowego rodzaju stangeria Stangeria z rodziny zamiowatych (Zamiaceae) z klasy sagowcowych. Odkryty i opisany został pierwotnie jako paproć. Występuje w południowo-wschodniej Afryce. Rośnie zarówno w lasach wilgotnych, jak i na terenach suchych w widnych lasach i formacjach trawiastych. Bywa uprawiany w krajach o chłodnym klimacie jako roślina doniczkowa (opisywany jest przy tym jako łatwy w uprawie). W obrębie naturalnego zasięgu wykorzystywany jest lokalnie jako roślina lecznicza i magiczna. Gatunek jest zagrożony z powodu niszczenia siedlisk i eksploatacji populacji. Został ujęty w załączniku do Konwencji CITES.

Wegetatywny osobnik tego gatunku został odkryty i opisany po raz pierwszy w 1836 jako paproć z rodzaju Lomaria (podrzeniowate; początkowo jako L. coriacea, później też L. paradoxa). W 1851 William Stanger wysłał do Londynu żywą roślinę i po jej zakwitnięciu^[5] gatunek został rozpoznany jako przedstawiciel sagowców i w 1853 przeklasyfikowany przez Thomasa Moore’a w osobny rodzaj Stangeria, początkowo pod nazwą Stangeria paradoxa. Współcześnie obowiązującą nazwę gatunek uzyskał w 1892^[6][3][7]. Nazwa rodzajowa upamiętnia Williama Stangera, geodetę, geologa, botanika i lekarza (1811–1854)^[5]. Polska nazwa ustalona została w słowniku nazw roślin obcych wydanym w 1973 roku^[8].

Stangeria rośnie w pasie o szerokości do ok. 50 km wzdłuż południowo-wschodnich wybrzeży Afryki między 27°S i 33°S^[6] w Prowincji Przylądkowej Wschodniej i KwaZulu-Natal w Południowej Afryce^[3][9] oraz w Mozambiku, tuż przy granicy z Południową Afryką^[4]. Mimo ⁣⁣zasięgu⁣⁣ rozciągniętego wzdłuż wybrzeża zwykle nie występuje przy samym brzegu morskim, lecz w odległości ponad 1–3 km od niego^[9]. Na przełomie XX i XXI wieku gatunek opisywany był jako „do niedawna” pospolity^[9].

Pokrój

Rośliny o pojedynczym, podziemnym, bulwiastym pniu o kształcie przypominającym okazałą marchew, osiągającym w części szczytowej 10–25 cm średnicy. Starsze okazy mają pęd podzielony, z kilkoma głowiastymi rozgałęzieniami w części szczytowej^[9], rozchodzącymi się dychotomicznie pod kątem prostym, zakończonymi osobnymi pióropuszami liści^[6]. Korzenie są zgrubiałe, koralkowe^[6].

Liście

Początkowe rozwijają się jako krótkotrwałe, gęsto owłosione katafile. Co roku rozwija się jeden, czasem dwa lub trzy liście asymilacyjne. Za młodu są one pastorałowato zwinięte, czasem w kolorze miedzianym i zawsze pokryte białymi włoskami. Pojedynczo pierzaste liście po dojrzeniu osiągają do 0,6 m długości u roślin rosnących w suchych i nasłonecznionych formacjach trawiastych oraz do 2 m, rzadko do 2,4 m długości w przypadku roślin rosnących w cienistych i wilgotnych lasach. Rośliny z tych siedlisk różnią się także liczbą liści, bowiem z powodu spalania się formacji suchych zwykle pióropusze składają się z pojedynczych liści, podczas gdy u roślin rosnących w lasach pióropusze tworzy 8–10 liści^[9]. Liście po rozwinięciu są nagie (z wyjątkiem nabrzmiałej i owłosionej nasady ogonka) i ciemnozielone, proste lub łukowato wygięte^[6]. Blaszka składa się z 5–20 par listków (według niektórych źródeł do 40^[6]) naprzeciwległych lub niemal tak ułożonych, bardziej skórzastych u roślin rosnących w miejscach suchych i słonecznych, cieńszych u roślin z miejsc zacienionych. Żyłki centralne wyraźne, natomiast boczne są słabo widoczne. Dolne listki osadzone są na ogonkach, wyższe są siedzące, a najwyższe mają nasadę zbiegającą^[9]. Listki są lancetowate i osiągają od 7 do 50 cm długości oraz od 1,4 do 6 cm szerokości. Są całobrzegie, czasem podwinięte na brzegu lub o brzegu falistym do ząbkowanego^[6].

Organy zarodnionośne

Stangeria jest rośliną dwupienną, przy czym u roślin uprawianych zarejestrowano zmianę płci w różnych latach u tych samych okazów^[6].

Mikrospory powstają w mikrosporangiach mających kształt kulisty i powstających w dwóch grupach na dolnej stronie mikrosporofili. Te łuskowate męskie liście zarodnionośne osiągają 12 mm długości, do 6 mm wysokości i 12 mm szerokości. Zebrane są w powstające pojedynczo, prosto wzniesione, wąskostożkowate mikrostrobile, rozwijające się na owłosionej szypule o średnicy 1 cm i wysokości do 6 cm. Kwiatostan osiąga od 10 do 25 cm wysokości i do 4 cm średnicy w dolnej części. Za młodu pokryty jest srebrzystobiałym owłosieniem, po dojrzeniu jest nagi i żółtobrązowy^[9]. Na szczycie jest zaostrzony^[5].

Makrostrobile tworzą się także pojedynczo, mają kształt elipsoidalny do jajowatego, osiągają do 18 cm długości i 8 cm średnicy. Wznoszą się na owłosionych szypułach osiągających do 4 cm długości i do 3 cm średnicy. Same makrostrobile są biało owłosione za młodu, a po dojrzeniu nagie^[9] i ciemnozielone^[6]. Na szczycie są zaokrąglone^[5]. Makrosporofile osiągają do 6 cm długości i rozwijają się w 6 pionowych rzędach. Na każdym tworzą się dwa zalążki. Na zewnątrz kwiatostanu widoczna część makrosporofila osiąga do 6 cm szerokości i 4 cm wysokości^[9].

Nasiona

Ciemnoczerwone, jajowate o długości do 3,5 cm i szerokości do 2,5 cm^[9][6].

W obszarze występowania stangerii rzadko występują mrozy, lato cechuje się wysokimi temperaturami^[9]. Średnioroczne temperatury wynoszą w obrębie zasięgu od 14 do 17 °C^[5]. Większość opadów występuje latem, a średnia opadów w skali roku wynosi od 750 do 1000 mm^[9][5]. Gatunek zasiedla dwa odmienne typy siedliska (tworząc w nich dwie odmienne formy morfologiczne) – suche formacje trawiaste (grassveld) i widne leśne (coastal parkland) oraz wilgotne lasy niżowe^[9], zwykle gęste i wiecznie zielone^[6]. Występuje na glebach zawsze lekko kwaśnych – od piaszczystych do gliniastych. Sięga do 750 m n.p.m.^[9]

Kwitnąć (tworzyć strobile) zaczynają rośliny już cztero-^[6] i pięcioletnie, przy czym w naturze rozwój jest z reguły wolniejszy. Nasiona zawiązują się łatwo, jeśli tylko w czasie pełnego rozwoju strobili żeńskich (kwitnienie rozpoznaje się po delikatnym rozchyleniu łuskowatych makrosporofili) dostępny jest pyłek męski^[9]. Stangeria jest jedynym przedstawicielem sagowców, w którego strobilach w czasie kwitnienia nie wzrasta temperatura^[6]. Pyłek przenoszony jest przez owady, przy czym wskazuje się także możliwość przenoszenia go przez wiatr^[5], co podawane jest w wątpliwość^[10]. Zapylacze wabieni są zapachem przypominającym psujące się banany, co przyciąga różne owady, spośród których zapylenia dokonują zwykle łyszczynkowate^[11][10]. W odróżnieniu od innych sagowcowych stangeria nie jest przy tym związana z wąską ich grupą czy pojedynczym nawet gatunkiem, co umożliwia zapłodnienie i zawiązywanie nasion u roślin uprawianych na różnych obszarach^[10]. Po 6–10 miesiącach od zapłodnienia maskrosporofile się rozchylają i dojrzałe, jaskrawo zabarwione nasiona wypadają^[9]. W tej fazie strobile wydzielają też zapach opisywany jako „owocowy”^[6]. Nasiona stangerii spożywane są przez pawiany^[12.1]. Po rozłożeniu lub usunięciu mięsistej łupiny nasiennej kiełkowanie zaczyna się po ok. trzech miesiącach^[9]. Stangerie osiągać mogą sędziwy wiek, mimo wolnego wzrostu spotykane są okazy o silnie rozrośniętym pniu, rozgałęzionym nawet na 10 „głów” zakończonych osobnymi pióropuszami^[5]. Rośliny tego gatunku mogą rozmnażać się także wegetatywnie za pomocą odrostów korzeniowych^[12.2].

Z gatunkiem tym związany jest zagrożony motyl – Callioratis millari (miernikowcowate), składający jaja i w fazie gąsienicy żywiący się liśćmi stangerii^[13].

Liczba chromosomów wynosi 2n = 16^[9][14]. Spośród nich 12 chromosomów jest metacentrycznych, 2 akrocentryczne i 2 telocentryczne^[14].

Roślina zawiera szereg substancji czynnych: alkaloidy, flawonoidy, kwasy tłuszczowe, glikozydy, polifenole, saponiny i taniny^[15].

Pozycja systematyczna

Gatunek reprezentuje monotypowy rodzaj stangeria Stangeria z rodziny zamiowatych (Zamiaceae) z klasy sagowcowych^[2][16]. W obrębie rodziny zajmuje pozycję bazalną i podkreślana jest jego odmienność od reszty jej przedstawicieli^[2]. Wraz z rodzajem Bowenia stangeria była wyodrębniana w osobną rodzinę Stangeriaceae (dzieloną na dwie monotypowe podrodziny: Stangerioideae i Bowenioideae)^[17], ale po odkryciu zagnieżdżenia rodzaju Bowenia wewnątrz kladu Zamiaceae scalono obie rodziny^[2][16][18]. Stangeria jest rodzajem siostrzanym względem rodzaju ceratozamia Ceratozamia, co potwierdziły badania molekularne nad DNA^[19][20] i kariologiczne^[14].

Stangeria ma status gatunku narażonego (VU) na czerwonej liście publikowanej przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN)^[4]. Zagrożona jest z powodu niszczenia siedlisk – zajmowania ich przez uprawy ananasa, trzciny cukrowej i bananów, tereny zabudowane oraz infrastrukturę drogową^[4][9]. Proces ten trwa od lat 60. XX wieku^[4], nasilił się w końcu XX wieku^[9]. Na wielu obszarach, gdzie siedliska gatunku zostały silnie pofragmentowane, coraz wątlejsze populacje sukcesywnie zanikają^[4].

Dodatkowym zagrożeniem dla gatunku jest jego pozyskiwanie z natury w związku z wykorzystaniem na potrzeby medycyny tradycyjnej i do uprawy jako rośliny ozdobnej. Tylko na dwóch targach specjalizujących się w tradycyjnych produktach leczniczych w Durbanie w lipcu 1992 roku sprzedano 3,4 tys. bulwiastych pędów stangerii^[9], co w skali roku oznacza obrót ponad 40 tys. pędów^[4]. Dla ograniczenia ryzyka związanego z oferowaniem roślin wykopywanych z natury i wprowadzania ich do oferty handlowej gatunek ujęty jest w załączniku do Konwencji CITES^[6][9].

Stangeria uprawiana jest jako roślina ozdobna w gruncie na obszarach o łagodnym klimacie i jako roślina doniczkowa tam, gdzie występują mrozy^[9]. Opisywana jest jako łatwa w uprawie^[6], niewymagająca i długo żyjąca^[5]. Spotykana jest także w kolekcjach ogrodów botanicznych^[6]. Ogród botaniczny w Durbanie namnaża ten gatunek w celu wzmocnienia jego populacji^[15]. Poza namnażaniem za pomocą nasion skuteczne jest także rozmnażanie wegetatywne poprzez ukorzenianie liści^[21]. Dla gatunku ustalono także protokół mikropropagacji (mikrorozmnażania klonalnego)^[15].

Rośliny tego gatunku najlepiej rosną w miejscach o ekspozycji wschodniej, w półcieniu^[9] i w cieniu^[5]. Bulwiasta łodyga powinna znajdować się w całości w glebie^[9]. Wymaga dużych pojemników pozwalających na rozrastanie się korzeni^[5].

W obrębie swego zasięgu wykorzystywana jest jako roślina lecznicza przez Zulusów i Xhosa. Surowcem zielarskim jest bulwiasty pień i korzenie stosowane do leczenia bólu głowy, jako lek przeczyszczający^[5], wymiotny^[12.1], lek nadciśnieniowy^[15]. Są też one używane do leczenia chorób strzyków u bydła^[5]. Badania naukowe potwierdziły skuteczne działanie przeciw nadciśnieniu, przeciwzapalne oraz stymulujące aktywność beta-glukozydazy^[15].

Niektóre ludy lokalnie uznają też tę roślinę jako chroniącą przed złem^[12.1] (przed urokiem od nieprzyjaciół, złymi duchami, porażeniem błyskawicą) i przynoszącą szczęście^[15]. Z korzeni sporządzane są także naszyjniki zakładane (w celach ochronnych) niemowlętom Xhosa^[5].