Strażnik polny

Strażnik polny (wojskowy[1]) – urząd wojskowy w Rzeczpospolitej Obojga Narodów powstały na początku XVI w., oznaczający dowódcę najdalej wysuniętych placówek granicznych oraz hetmańskiego współpracownika współodpowiedzialnego za organizację przemarszu wojska.

Charakterystyka

Strażnicy odpowiadali za zabezpieczanie wojska podczas marszów i postojów[2]. Rozsyłali podjazdy, wystawiali czaty i podsłuchy wokół obozu, a także organizowali warty przy obiektach wymagających szczególnej ochrony. Do ich obowiązków należało również pilnowanie porządku i spokoju. Co szczególnie istotne, to właśnie oni najczęściej dowodzili strażą przednią maszerującej armii[1][3].

Urząd strażnika koronnego uformował się w ramach obrony potocznej, czuwającej nad bezpieczeństwem wschodnich granic[4]. Z czasem strażnik polny stał się najbliższym pomocnikiem i zastępcą hetmana[5]. Za panowania Zygmunta Starego wykształciły się w urzędy: centralny – strażnika polnego – oraz mianowanego przez hetmana strażnik wojskowego, zwanego też polnym[6].

Istniały dwa oddzielne urzędy strażników: dla Korony – strażnik polny koronny, i dla Wielkiego Księstwa Litewskiego – strażnik polny litewski. Od XVII w. funkcjonował także urząd strażnika wielkiego. W Wielkim Księstwie Litewskim urząd strażnika wielkiego litewskiego na wzór koronnego ustanowił w 1635 r. Władysław IV[5].

W XVIII w. urzędy strażników stały się tytularnymi synekurami, bez większych powinności, ale z wysoką pensją[4].

Urząd strażnika polnego – w przeciwieństwie do strażnika wielkiego – łączył się z rzeczywistymi obowiązkami wojskowymi. Miał wysokie miejsce w hierarchii i był dobrze płatny, ale mało eksponowany, stąd mało atrakcyjny dla magnaterii i zazwyczaj sprawowany przez przedstawicieli średniej szlachty[7]. Istniały także urzędy strażników pułkowych, a dla pospolitego ruszenia też strażnicy wojewódzcy i powiatowi znajdujący się jednak poza hierarchią ziemską i pozbawione realnego znaczenia[4].

Strażnicy polni

Pierwszym strażnikiem polnym (koronnym) był w latach 1526–1527 Marcin Trzebieński. Jego następcą został późniejszy hetman Mikołaj Sieniawski[5]. Ponadto urząd strażnika polnego pełnili m.in.:

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 Wimmer 1965 ↓, s. 345.
  2. ↑ MEW 1971 ↓, s. III/218.
  3. ↑ Hundert 2017 ↓, s. 149.
  4. 1 2 3 Góralski 1983 ↓, s. 176.
  5. 1 2 3 Hundert 2017 ↓, s. 150.
  6. ↑ Hundert 2017 ↓, s. 149–150.
  7. ↑ Hundert 2017 ↓, s. 152.

Bibliografia

  • Zygmunt Gloger, Strażnik, [w:] Encyklopedia staropolska, Warszawa 1900–1903
  • Zbigniew Góralski: Urzędy i godności w dawnej Polsce. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1983, s. 175–176. ISBN 83-205-3532-8.
  • Zbigniew Hundert. Strażnicy koronny i wojskowy w dobie Jana Sobieskiego (1667–1696). Kilka uwag o osobach odpowiedzialnych za organizowanie przemarszów armii koronnej. „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica”. 99, s. 149–170, 2017. DOI: 10.18778/0208-6050.99.08. 
  • Józef Urbanowicz (red.): Mała encyklopedia wojskowa (R–Ż). T. III. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1971.
  • Jan Wimmer: Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1965.
  • Józef Wolff, Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego 1386-1795, Kraków 1885, s. 324-326 [dostęp 2025-12-10].
  • Maciej Vorbek-Lettow: Skarbnica pamięci różnych spraw domowych jako i potocznych przypomnienia godnych i potrzebnych opisanie zachowująca ... Pamiętnik lekarza króla Władysława IV. Ewa Galos, Franciszek Mincer (oprac.), Władysław Czapliński (red.). Wrocław: Ossolineum, 1968, 2006, s. XXVII + 325. ISBN 83-04-04831-0.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.