Summa technologiae

Summa technologiae – jedna z pierwszych książek zawierających eseje filozoficzne Stanisława Lema.

Książka po raz pierwszy wydana nakładem Wydawnictwa Literackiego w roku 1964. Jej tytuł nawiązuje do dzieła świętego Tomasza z Akwinu Summa theologiae.

W dziele tym autor stara się zmierzyć z problemami, czasami wcale nie tak odległej, przyszłości, a z punktu widzenia teraźniejszości, z problemami nader aktualnymi. Podstawowym zagadnieniem jakim zajmuje się Lem w książce, są problemy cywilizacji pozbawionej ograniczeń – zarówno technologicznych, jak i materialnych. Autor spogląda także na etyczne i filozoficzne konsekwencje przyszłych technologii.

Dzieło wydane zostało w 1964 roku i z tego powodu obecne są w nim pewne nieścisłości w niektórych dziedzinach (np. matematyce, biologii, socjologii). Niektóre tematy poruszane wtedy przez autora leżały całkowicie w dziedzinie fantastyki naukowej, a obecnie stały się tematami ważnymi i aktualnymi, jak: rzeczywistość wirtualna, nanotechnologia czy sztuczna inteligencja.

Książka podzielona jest na osiem rozdziałów, każdy traktujący wnikliwie o implikacjach konkretnego założenia.

I. Dylematy (pisane w 1961 roku)

Lem zaczyna od zaprezentowania jego spojrzenia na prognozowanie przyszłości i motywacji do napisania tej książki.

II. Dwie ewolucje

Rozdział traktuje o podobieństwach pomiędzy różnymi typami ewolucji: biologicznej, technologicznej i socjalnej.

III. Cywilizacje kosmiczne

Kwestia istnienia, czasu trwania, rozmieszczenia cywilizacji kosmicznych, a także przegląd współczesnych (wobec książki) wysiłków i teorii programu SETI, razem z ich rzeczową krytyką.

IV. Intelektronika

Słowo to mówi o wszystkim – nadejdzie dzień, kiedy inteligencja maszyn zacznie dorównywać lub przewyższać ludzką. Co więcej, problemy stojące przed ludzkością mogą przewyższyć możliwości intelektualne badaczy z krwi i kości. Czego powinniśmy się spodziewać (lub obawiać) w takiej przyszłości?

V. Prolegomena wszechmocy

Ewolucja technologiczna daje nam więcej i więcej możliwości – w rzeczywistości, w przyszłości, powinniśmy się stać wszechmocni! Albo i nie?

VI. Fantomologia

Kolejny termin wymyślony przez Lema. Ludzka percepcja jest ograniczona przez biologię – więc może będziemy mogli osiągnąć wszechmoc w sposób imitowany? Nawet w tym przypadku Lem odnajduje wiele zaskakujących problemów. To co Lem nazywa fantomologią obecnie jest znane jako rzeczywistość wirtualna.

VII. Stwarzanie światów

Załóżmy, że zamiast trudnych i bolesnych badań będziemy mogli wyhodować nowe informacje z istniejących w sposób zautomatyzowany? Zaczynając od tego pytania, Lem rozwija swój koncept, aż do stwarzania nowych Wszechświatów. Nie wyłączając możliwości istnienia w nich nieba/piekła/życia po śmierci.

VIII. Paszkwil na ewolucję

Ewolucja biologiczna wykonała raczej marną pracę konstruując ludzi i inne zwierzęta. Czy inżynierowie mogliby być lepsi?

Borys Strugacki w wypowiedzi dla redakcji „Dziennik Polska-Europa-Świat” stwierdził, że w ZSRR w latach 60. i 70. XX wieku „sięgając po jakikolwiek artykuł z dziedziny futurologii, z dużym prawdopodobieństwem można było natknąć się na odsyłacze do Summa technologiae”^[1].

Jerzy Jastrzębski, badacz twórczości Stanisława Lema^[2], napisał w posłowiu do dzieła, że Summa technologiae „doczekała się licznego potomstwa w postaci ukazujących się do dziś esejów kontynuujących jej myśli, przymierzających je do aktualnych informacji płynących już to z naukowych laboratoriów, już ze świata współczesnej cywilizacji”^[3].

Według recenzenta teatralnego i literackiego Janusza R. Kowalczyka w Summa technologiae zbiorowy, twórczy wysiłek ludzkiego rozumu odnajduje należne sobie miejsce^[4].

• O książce na oficjalnej stronie Autora