Synagoga w Orli

Synagoga w Orli
Zabytek: nr rej. A-411 z 24 lutego 1953[1]
Ilustracja
Elewacja frontowa (2009)
Państwo

 Polska

Województwo

 podlaskie

Miejscowość

Orla

Data budowy

połowa XVII w.

Data likwidacji

1941

Tradycja

ortodoksyjna

Obecnie

opuszczona

Położenie na mapie gminy Orla
Mapa konturowa gminy Orla, blisko centrum na prawo u góry znajduje się punkt z opisem „Synagoga w Orli”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Synagoga w Orli”
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa konturowa województwa podlaskiego, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Synagoga w Orli”
Położenie na mapie powiatu bielskiego
Mapa konturowa powiatu bielskiego, blisko prawej krawiędzi nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Synagoga w Orli”
Ziemia52°42′15″N 23°20′02″E/52,704167 23,333889

Synagoga w Orli – murowana synagoga z XVIII w. znajdująca się w Orli w centrum wsi, wpisana do rejestru zabytków nieruchomych województwa podlaskiego. Jest najlepiej zachowaną synagogą w powiecie bielskim.

Historia

Synagoga została zbudowana w miejscu drewnianej w kilku etapach. Zręby ścian sali męskiej, kolumnowe podpory i zachodni przedsionek z babińcem na piętrze są datowane na 3 ćwierć XVII w. Po zniszczeniach w czasie wojen szwedzkich była kilkakrotnie przebudowywana i rozbudowywana. Na przełomie XVII/XVIII wieku podwyższono ściany i zasklepiono salę modlitw. Dobudowano od strony zachodniej galerię z dwustronnymi schodami na piętro. Synagoga została przebudowana na przełomie XVIII i XIX w. Zmieniono rozstaw słupów w sali głównej i układ sklepień, który pozostał do dzisiaj. W 1 połowie XIX w. przebudowano elewację w stylu klasycystycznym oraz dobudowano parterową przybudówkę, mieszczącą babiniec. Z tego okresu pochodził prawdopodobnie okazały, pięciokondygnacyjny aron ha-kodesz i polichromie o motywach roślinno-zwierzęcych. W 1878 remontowana po pożarze. Podczas I wojny światowej synagoga została przejęta i zaadaptowana na potrzeby szpitala wojskowego. [2][3][4].

W czasie II wojny światowej w 1941 zdewastowana i użytkowana przez niemieckiego okupanta jako magazyn. Po wojnie rozebrano dwa boczne babińce, a synagoga dalej użytkowana była w celach gospodarczych – mieścił się tutaj nadal magazyny, w których trzymano owoce i nadal popadała w ruinę. 24 lutego 1953 obiekt wpisano do wojewódzkiego rejestru zabytków nieruchomych[1]. W latach 80. przeprowadzono częściowy remont elewacji zewnętrznych wg stanu z połowy XIX w., budynek pokryto nowym dachem, odbudowano babińce, wymieniono stolarkę okienną i założono miedziane rynny[3][4].

Przez wiele lat istniały koncepcje, aby w synagodze urządzić dom kultury lub inną placówkę kulturalną. Ze względu na brak środków finansowych plany spełzły na niczym. W latach 90. XX w. wykonano ogrodzenie. W 2000 plac przed synagogą wybrukowano. Właścicielem synagogi od 2010 jest Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego[3][5].

W sierpniu 2011 nieznani sprawcy wymalowali na murach synagogi antysemickie hasła i swastyki. Miejscowe władze usunęły graffiti w ciągu 24 godzin.

Synagoga została wpisana przez organizację Europa Nostra na listę 7 najbardziej zagrożonych obiektów dziedzictwa kulturowego w Europie na rok 2025[6][7].

Legenda

Z synagogą była związana legenda, która mówi że synagoga była pierwotnie zborem kalwińskim, który Żydzi chcieli kupić od Radziwiłłów. Tak długo ich prosili, aż uzyskali zgodę, jednakże pod warunkiem zebrania w ciągu godziny zapłaty 10 000 grosików. Warunek został spełniony, a budowla stała się ich własnością. Jest to tylko legenda[5].

Architektura

Murowany budynek synagogi wzniesiono na planie prostokąta w stylu klasycystycznym z elementami późnobarokowymi. Z zewnątrz na fasadzie głównej znajduje się trójkątny fronton z fryzem, wsparty na dwóch kolumnach. Między nim znajduje się wąski otwór wejściowy, nad którym był dawniej hebrajski napis: "Jakimże lękiem napawa to miejsce! Nic tu innego tylko Dom Boży".

We wnętrzu w obszernej o wymiarach 15,5 x 14,0 m, obniżonej w stosunki do sieni o trzy stopnie i prostokątnej głównej sali modlitewnej znajdują się cztery okrągłe słupy, które dzielą wnętrze na dziewięć pól. Na nich i na odpowiadających im pilastrach naściennych rozpięte są gurty, na których spoczywa dziewięć sklepień krzyżowych[4].

Drewniana Aron ha-kodesz wypełniał całe środkowe przęsło ściany wschodniej, pięciokondygnacyjny z nadstawą, wieloprzęsłowy, zwężający się ku górze przez redukcję liczby przęseł wydzielonych zdwojonymi kolumienkami. Szersze, środkowe przęsło w kondygnacji pierwszej mieściło szafę na rodały, w drugiej Tablice Przykazań, w trzeciej ręce w geście błogosławieństwa. W nadstawie dwugłowy orzeł z rozpostartymi skrzydłami w owalnym obramieniu[4].

Nie zachowało się dawne oryginalne wyposażenie. Jedynie na wschodniej ścianie zachowały się pozostałości rzeźbionej i polichromowanej wnęki po Aron ha-kodesz. Na ścianach i sklepieniach liczne pozostałości barokowych malowideł przedstawiających głównie motywy zwierzęce i roślinne. Na środku zachowały się również cztery kolumny, między którymi dawniej stała bima[4].

Bryła główna przekryta dachem dwuspadowym, od zachodu z łamanym szczytem. Wejście główne zaakcentowano portalem o dwóch półkolumnach niosących podwójne belkowanie zwieńczone trójkątnym tympanonem. Dachy bocznych przybudówek pulpitowe, zamknięte od zachodu ścianami ekranowymi z portalami mniejszymi od portalu głównego[4].

Galeria

Przypisy

  1. 1 2 Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 31 marca 2026, s. 28 [dostęp 2025-04-27].
  2. ↑ Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VII - wynik wyszukiwania - DIR. [dostęp 2010-10-22].
  3. 1 2 3 Synagoga w Orli (ul. Spółdzielcza 2). sztetl.org.pl. [dostęp 2022-11-20].
  4. 1 2 3 4 5 6 Maria Piechotka i Kazimierz Piechotka: Bramy Nieba Bóżnice murowane na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata i Muzeum Historii Żydów Polskich POLINWarszawa, 2017, s. 470-474, język polski, ISBN 978-83-942344-2-3
  5. 1 2 [https://www.synagogues-fodz.com/pl/orla Orla Historia synagogi]. www.synagogues-fodz.com. [dostęp 2022-11-20].
  6. ↑ Great Synagogue in Orla, POLAND [online], 7 MOST ENDANGERED [dostęp 2026-08-20] (ang.).
  7. ↑ 7 najbardziej zagrożonych obiektów dziedzictwa kulturowego w Europie [online], Kreatywna Europa, 21 marca 2025 [dostęp 2025-04-27].

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.