Syndrom hawański

Syndrom hawański
Hotel Nacional de Cuba w Hawanie
Hotel Nacional de Cuba w Hawanie, jedno z miejsc wiązanych z pierwszymi zgłoszeniami syndromu hawańskiego
Synonimy

anomalne incydenty zdrowotne (AHI)

Specjalizacja

neurologia, otorynolaryngologia, psychiatria

Objawy

zawroty głowy, bóle głowy, szumy uszne, zaburzenia równowagi, problemy poznawcze, bezsenność

Początek

od 2016

Czas trwania

od kilku minut do wielu miesięcy

Przyczyny

nieustalone; proponowano m.in. działanie energii skierowanej, czynniki środowiskowe i zjawiska psychogenne

Różnicowanie

Zaburzenie konwersyjne, zaburzenia somatoformiczne, urazy neurologiczne, czynniki środowiskowe

Syndrom hawański (ang. Havana syndrome), określany także jako anomalne incydenty zdrowotne (ang. anomalous health incidents, AHI), to kontrowersyjne określenie zespołu zgłaszanych dolegliwości neurologicznych i innych objawów zdrowotnych, odnotowywanych od 2016 roku przede wszystkim wśród dyplomatów, urzędników i członków ich rodzin ze Stanów Zjednoczonych i Kanady[1][2]. Pierwsze przypadki opisano w Hawanie, od której pochodzi nazwa zjawiska.

Osoby, których dotyczyło to zjawisko, zgłaszały m.in. bóle i zawroty głowy, szumy uszne, zaburzenia równowagi, problemy poznawcze, bezsenność oraz uczucie nacisku lub słyszenia dźwięku o nietypowym charakterze[1][2]. W kolejnych latach wysuwano różne hipotezy dotyczące przyczyn, w tym działanie broni mikrofalowej lub innych form energii skierowanej, wpływ czynników środowiskowych oraz zjawiska psychogenne[1][2].

Syndrom hawański nie jest uznawany przez środowisko medyczne za odrębną jednostkę chorobową[3]. Różne agencje rządowe i zespoły badawcze publikowały rozbieżne oceny dotyczące możliwych przyczyn, jednak nie ustalono jednoznacznego wyjaśnienia.

Objawy

Z syndromem hawańskim wiązano różnorodne objawy, w tym zawroty głowy, bóle głowy, dolegliwości bólowe oraz problemy poznawcze. Część osób zgłaszała nagły początek objawów neurologicznych, którym towarzyszyło wrażenie słyszenia głośnego, zlokalizowanego dźwięku, opisywanego jako zgrzytanie, ćwierkanie, klikanie lub przeszywający hałas[1][2].

Około dwóch trzecich zgłaszających przypadków informowało o zaburzeniach widzenia, takich jak niewyraźne widzenie i nadwrażliwość na światło. Ponad połowa relacjonowała silne uczucie nacisku lub wibracji w głowie, ból uszu, rozlany ból głowy oraz problemy poznawcze, takie jak zapominanie i trudności z koncentracją. U części osób występowały również szumy uszne, niedosłuch, zawroty głowy oraz chwiejny chód[1].

Niektórzy zgłaszali także przewlekłe objawy utrzymujące się przez wiele miesięcy, w tym zaburzenia równowagi, problemy poznawcze, bezsenność i bóle głowy. W literaturze podkreślano jednak, że długotrwałe objawy są mniej swoiste niż objawy ostre i trudniej łączyć je jednoznacznie z jednym czynnikiem[1][2].

Możliwe przyczyny

W publikacjach przeglądowych rozważano kilka możliwych wyjaśnień zjawiska. Wśród proponowanych hipotez wymieniano użycie broni wykorzystującej energię skierowaną lub urządzenia wykorzystującego fale radiowe, zaburzenia czynnościowe, chorobę psychogenną, narażenie na neurotoksyny i inne czynniki środowiskowe[1].

W części publikacji argumentowano, że syndrom hawański został błędnie przedstawiony jako nowe zjawisko medyczne, podczas gdy w rzeczywistości może stanowić zbiorczą etykietę obejmującą istniejące wcześniej problemy zdrowotne, reakcje na stres oraz skutki czynników środowiskowych. Inni autorzy podkreślali, że dostępne dane są niewystarczające, aby przesądzić o konkretnej przyczynie. Przeglądy literatury z 2023 i 2024 roku wskazywały, że etiologia AHI nadal pozostaje nieustalona[1][2].

Liczba zgłoszonych przypadków

Nie istnieją jednolite oficjalne statystyki dotyczące wszystkich zgłoszeń. Doniesienia medialne wskazywały jednak, że około 2017 roku mowa była o 26 osobach, w 2019 roku o 40 osobach ze Stanów Zjednoczonych i Kanady, w maju 2021 roku o 130 osobach, we wrześniu 2021 roku o ponad 200 osobach, a na początku 2022 roku o ponad 1000 zgłoszeń[4][5].

Przypadki miały dotyczyć pracowników CIA, personelu wojskowego Stanów Zjednoczonych, pracowników Departamentu Stanu oraz członków ich rodzin. Część zgłoszeń po późniejszym zbadaniu uznano za dające się wyjaśnić w zwykły sposób. W lipcu 2024 roku Government Accountability Office podało, że 334 osoby zakończyły procedurę kwalifikującą do opieki w wojskowym systemie ochrony zdrowia[6].

Lokalizacje

Zgłoszenia dotyczące AHI pojawiały się w około tuzinie państw i w różnych okolicznościach, m.in. w hotelach, w domach, w pojazdach oraz podczas spacerów[7][8]. Najwięcej uwagi poświęcano początkowo przypadkom zgłaszanym na Kubie, ale w kolejnych latach doniesienia obejmowały także wiele innych państw[9].

Kuba

Personel Stanów Zjednoczonych

W sierpniu 2017 roku zaczęły pojawiać się informacje, że amerykański i kanadyjski personel dyplomatyczny na Kubie doświadczał nietypowych, niewyjaśnionych problemów zdrowotnych, sięgających końca 2016 roku[10][11]. Według danych z czerwca 2018 roku objawy zgłosiło 26 obywateli Stanów Zjednoczonych[12].

Pierwotne incydenty na Kubie opisywano jako rozpoczynające się od dziwnych, zgrzytliwych dźwięków dochodzących z określonego kierunku. Niektórzy zgłaszali uczucie nacisku, wibracji lub wrażenie podobne do jazdy samochodem z częściowo opuszczoną szybą. Odgłosy miały trwać od 20 sekund do 30 minut i pojawiać się, gdy dyplomaci przebywali w domach albo pokojach hotelowych. Inne osoby znajdujące się w pobliżu, w tym członkowie rodzin i goście w sąsiednich pokojach, nie doświadczały tych samych objawów[13].

W 2017 roku Departament Stanu USA uznał, że problemy zdrowotne były skutkiem ataku albo ekspozycji na nieznane urządzenie, nie obwiniając jednak wprost rządu Kuby[14][15]. W debacie publicznej pojawiły się spekulacje o użyciu broni sonicznej, a część badaczy wskazywała również na możliwość oddziaływania infradźwięków[16][17]. Osoby dotknięte tym zjawiskiem opisywały m.in. utratę słuchu, zaburzenia pamięci i nudności; część pracowników ambasady informowała też o długotrwałych problemach zdrowotnych[14][18].

W sierpniu 2017 roku Stany Zjednoczone wydaliły dwóch kubańskich dyplomatów w reakcji na domniemaną odpowiedzialność Kuby[10]. Miesiąc później Departament Stanu ogłosił redukcję personelu ambasady USA w Hawanie do niezbędnego minimum i odradził obywatelom amerykańskim podróże na Kubę[19]. W październiku 2017 roku prezydent Donald Trump oświadczył, że uważa Kubę za odpowiedzialną za te wydarzenia, nazywając je „bardzo nietypowym atakiem”[20][21].

W marcu 2018 roku Departament Stanu poinformował, że ambasada w Hawanie pozostanie obsadzona jedynie na minimalnym poziomie koniecznym do prowadzenia podstawowych funkcji dyplomatycznych i konsularnych. Oznaczało to bezterminowe przedłużenie wcześniejszych ograniczeń kadrowych[22].

Personel kanadyjski

W marcu 2018 roku część kanadyjskich dyplomatów udała się do Pittsburgha, aby skonsultować się z neurologiem, który wcześniej diagnozował amerykańskich dyplomatów. Według relacji lekarz miał uznać, że badania MRI Kanadyjczyków wykazują oznaki uszkodzeń mózgu podobne do tych, które opisywano u ich amerykańskich odpowiedników. Na początku 2018 roku Global Affairs Canada zakończyło rodzinne delegacje na Kubę i wycofało z placówki pracowników przebywających tam z rodzinami[23].

Część Kanadyjczyków dotkniętych incydentami w 2017 roku miała nadal nie być zdolna do powrotu do pracy ze względu na nasilenie dolegliwości. W 2019 roku rząd Kanady ogłosił zmniejszenie personelu ambasady w Hawanie po tym, jak czternasty kanadyjski dyplomata zgłosił objawy syndromu hawańskiego pod koniec grudnia 2018 roku[24].

Poza Kubą

Od końca 2017 roku doniesienia o podejrzewanych incydentach dotyczących amerykańskiego personelu wywiadowczego zaczęły napływać z kolejnych miejsc na świecie, m.in. z Moskwy, Tbilisi, Polski, Tajwanu i Australii, a także z Kolumbii, Kirgistanu, Uzbekistanu i Austrii[9][25]. W relacjach medialnych opisywano również przypadki zgłaszane w innych państwach[26].

Chiny

Konsulat Generalny Stanów Zjednoczonych w Kantonie

Na początku 2018 roku amerykańscy dyplomaci w Chinach zaczęli zgłaszać objawy uznawane za zgodne z syndromem hawańskim. Pierwszy taki przypadek zgłoszono w kwietniu 2018 roku w konsulacie USA w Kantonie, największym amerykańskim konsulacie w Chinach. Pracownik twierdził, że doświadczał objawów już od końca 2017 roku. Kilka osób przewieziono do Stanów Zjednoczonych na badania medyczne[27][28].

W maju 2018 roku sekretarz stanu Mike Pompeo zeznał przed komisją spraw zagranicznych Izby Reprezentantów, że objawy zgłaszane w Kantonie były „bardzo podobne” i „całkowicie zgodne” z tymi, które opisywano wcześniej na Kubie[29]. W czerwcu 2018 roku The New York Times podał, że z Chin ewakuowano co najmniej dwóch kolejnych amerykańskich dyplomatów stacjonujących w Kantonie, zaznaczając zarazem, że nadal nie było jasne, czy w ogóle doszło do ataków. Wśród alternatywnych hipotez wymieniano toksyny, urządzenia podsłuchowe emitujące szkodliwe dźwięki oraz masową histerię[28].

W czerwcu 2018 roku Departament Stanu poinformował o utworzeniu zespołu zadaniowego do zbadania zgłoszeń i rozszerzył ostrzeżenie zdrowotne na całe kontynentalne Chiny, po doniesieniach, że podobnych objawów doświadczali również amerykańscy dyplomaci poza Kantonem[30][31].

Azja poza Chinami

W sierpniu 2021 roku podano, że dwóch amerykańskich dyplomatów ewakuowano z Hanoi po zgłoszeniach incydentów przypisywanych syndromowi hawańskiemu[32]. Doniesienia te opóźniły także wizytę wiceprezydent Kamala Harris w Wietnamie[33]. We wrześniu 2021 roku objawy zgodne z syndromem hawańskim zgłosił również adiutant dyrektora CIA Williama J. Burnsa podczas wizyty dyplomatycznej w Indiach[34].

Rejon Waszyngtonu

W 2019 roku urzędniczka Białego Domu zgłosiła wystąpienie poważnych objawów podczas spaceru z psem na przedmieściach Waszyngtonu, w stanie Wirginia; informacja o incydencie została podana publicznie w 2020 roku. W listopadzie 2020 roku podobne zdarzenie zgłoszono na terenie The Ellipse, trawnika sąsiadującego z południową stroną Białego Domu[35].

Oba incydenty porównywano do przypadków zgłaszanych wcześniej przez dziesiątki pracowników amerykańskiego personelu za granicą, w tym pracowników CIA i Departamentu Stanu. Agencje federalne wszczęły dochodzenia, jednak śledczym nie udało się ustalić przyczyny zdarzeń ani tego, kto miałby za nie odpowiadać[35].

Europa

Ambasada Stanów Zjednoczonych w Wiedniu

W 2021 roku dziesiątki pracowników USA stacjonujących w Wiedniu, w tym dyplomaci, funkcjonariusze wywiadu i niektóre dzieci amerykańskich pracowników, zgłaszały objawy podobne do syndromu hawańskiego[36]. W lipcu 2021 roku Departament Stanu potwierdził, że bada te zgłoszenia, a austriackie ministerstwo spraw zagranicznych poinformowało o współpracy z amerykańskimi śledczymi[37][38]. Poza Hawaną to właśnie Wiedeń był jednym z najczęściej wymienianych miejsc występowania takich incydentów[37].

We wrześniu 2021 roku odwołano szefa placówki CIA w Wiedniu po krytyce dotyczącej sposobu zarządzania i reakcji na zgłoszenia[39]. W 2021 roku kolejne przypadki opisano również w Berlinie, a CIA ewakuowała oficera wywiadu stacjonującego w Serbii, podejrzewając, że padł ofiarą podobnego incydentu[40][41]. Doniesienia pojawiały się też w związku z pobytem pracowników Białego Domu w Londynie[9].

Inne miejsca

W październiku 2021 roku poinformowano, że personel ambasady USA i członkowie ich rodzin w Bogocie rozwinęli objawy uznawane za zgodne z syndromem hawańskim[42].

Historia śledztw

2018

Wydarzenia i pierwsze hipotezy

W styczniu 2018 roku Departament Stanu powołał komisję przeglądową pod przewodnictwem emerytowanego ambasadora Petera Boddego, aby ocenić sposób reagowania resortu na zgłoszenia AHI.

W marcu 2018 roku zespół informatyków z University of Michigan opublikował analizę sugerującą, że źródłem zgłaszanych dźwięków mogły być ultradźwięki, a dokładniej zniekształcenia intermodulacyjne powstające wskutek działania wadliwego lub nieprawidłowo rozmieszczonego kubańskiego sprzętu inwigilacyjnego. Hipoteza ta dotyczyła samych nagrań dźwiękowych, a nie całokształtu zgłaszanych dolegliwości zdrowotnych.

Dochodzenia FBI

W 2018 roku FBI przygotowało dwa raporty dotyczące AHI. Pierwszy, wewnętrzny raport wydziału technologii operacyjnej, nie znalazł dowodów na atak dźwiękowy ani na udział zagranicznych przeciwników. Drugie dochodzenie prowadziła jednostka analizy zachowań, która po wizycie w Hawanie uznała, że badane osoby mogły doświadczać masowej choroby psychogennej. Według późniejszych relacji dziennikarskich śledztwo FBI było utrudnione przez ograniczony dostęp do danych i napięcia między agencjami.

Badanie Uniwersytetu Pensylwanii

Na prośbę rządu USA badacze z Uniwersytetu Pensylwanii przebadali 21 dyplomatów pracujących na Kubie. Wstępne wyniki opublikowano w marcu 2018 roku na łamach JAMA. Autorzy nie stwierdzili nieprawidłowości istoty białej wykraczających poza to, czego można by oczekiwać w grupie kontrolnej o podobnym wieku, ale jednocześnie opisali nowy zespół przypominający utrzymujący się zespół po wstrząśnieniu mózgu.

Badanie spotkało się z szeroką krytyką. Wskazywano m.in. na brak odpowiedniej grupy kontrolnej, brak wcześniejszych badań porównawczych, brak zaślepienia oraz nadmierne oparcie części wniosków na subiektywnych relacjach pacjentów. Krytycy podnosili, że objawy można wyjaśniać również innymi mechanizmami, takimi jak zaburzenia czynnościowe, zawroty głowy o typie PPPD czy przyczyny psychogenne.

Raport JASON z 2018 roku

W 2018 roku grupa doradcza JASON przeanalizowała nagrania dźwiękowe i materiały wideo związane z pierwotnymi przypadkami na Kubie. Wnioski raportu upubliczniono częściowo dopiero później. Zespół uznał, że dźwięki z nagrań były najprawdopodobniej powodowane przez owady, a udział mikrofal lub ultradźwięków w powstaniu zarówno zarejestrowanych sygnałów, jak i opisywanych skutków zdrowotnych był wysoce nieprawdopodobny. JASON stwierdził też, że część elementów obrazu klinicznego mogą wyjaśniać czynniki psychogenne.

2019

Analiza odgłosów owadów

W styczniu 2019 roku biolodzy Alexander L. Stubbs i Fernando Montealegre-Z przeanalizowali nagrania wykonane w Hawanie i uznali, że zarejestrowany dźwięk odpowiada pieśni godowej świerszcza karaibskiego Anurogryllus celerinictus, a nie urządzeniu technicznemu[43][44]. Autorzy zastrzegli jednocześnie, że sama analiza dźwięku nie wyjaśnia przyczyn zgłaszanych problemów zdrowotnych[44].

Hipoteza psychogenna

W pracy opublikowanej w 2019 roku Robert Bartholomew i Robert Baloh zaproponowali, że AHI mogą stanowić przykład masowej choroby psychogennej, a nie nową jednostkę kliniczną[45]. Wskazywali na nieswoistość i niekonsekwencję objawów, presję związaną z pracą personelu dyplomatycznego oraz możliwość działania efektu nocebo, czyli wystąpienia rzeczywistych objawów pod wpływem oczekiwania zagrożenia[46].

Raport CDC

Pod koniec 2017 roku Kongres USA zwrócił się do CDC o zbadanie AHI[47]. Raport CDC, ukończony w grudniu 2019 roku, stwierdzał, że dotychczasowe badania nie pozwoliły wskazać mechanizmu urazu, sposobu ekspozycji, skutecznego leczenia ani czynnika łagodzącego[48]. Raport nie został początkowo upubliczniony; do opinii publicznej trafił dopiero po wniosku w trybie FOIA i publikacji przez BuzzFeed w 2021 roku[49].

2020

Zespoły zadaniowe Departamentu Obrony i CIA

Pod koniec administracji Donalda Trumpa Departament Obrony powołał własny zespół zadaniowy do badania zgłoszeń dotyczących ataków na personel wojskowy za granicą. W grudniu 2020 roku podobny zespół utworzyła również CIA, a po objęciu stanowiska przez Williama J. Burnsa śledztwo zostało rozszerzone[35][50][39].

Raport NASEM

W 2020 roku Departament Stanu zlecił National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (NASEM) przygotowanie raportu na temat syndromu hawańskiego[51]. Opublikowany w grudniu 2020 roku dokument wskazywał, że najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem części zgłaszanych objawów było działanie impulsowej energii o częstotliwości radiowej, przy czym autorzy zaznaczyli, że wszystkie hipotezy pozostają w pewnym stopniu spekulacyjne z powodu ograniczonej ilości danych[51].

Raport uznał za mało prawdopodobne wyjaśnienia oparte na chorobach zakaźnych oraz toksycznych środkach chemicznych, a przyczynom psychologicznym przypisał możliwą rolę współtowarzyszącą, choć bez rozstrzygającego wniosku[51][52]. Dokument wywarł duży wpływ na późniejszą debatę publiczną, ale był też krytykowany przez część ekspertów, którzy podważali zarówno dobór specjalistów, jak i samą plausybilność hipotezy mikrofalowej[53].

W październiku 2020 roku The New York Times podał, że amerykańscy dyplomaci i oficerowie wywiadu, w tym wysokiej rangi urzędnicy, ścierali się z nominowanymi przez administrację Donalda Trumpa urzędnikami, w tym z dyrektorką CIA Gina Haspel, o charakter i możliwe przyczyny domniemanych incydentów[54]. Według śledztwa dziennika Departament Stanu przedstawiał niespójne oceny pacjentów i zdarzeń, ignorował zewnętrzne diagnozy medyczne i wstrzymywał podstawowe informacje przed Kongresem[54].

W tym samym czasie część mediów podawała, że wielu obecnych i byłych urzędników USA uważało Rosję za prawdopodobnego sprawcę domniemanych ataków[25]. Inne publikacje przypominały również o historycznych badaniach radzieckich i rosyjskich nad oddziaływaniem mikrofalowym, w tym o tzw. sygnale moskiewskim skierowanym w czasach zimnej wojny przeciw ambasadzie USA w Moskwie[53].

W 2020 roku ukazała się także książka Roberta Baloh i Roberta Bartholomew Havana Syndrome: Mass Psychogenic Illness and the Real Story Behind the Embassy Mystery and Hysteria, której autorzy argumentowali na rzecz hipotezy choroby psychogennej[55].

2021

Departament Stanu USA

W lutym 2021 roku Departament Stanu oświadczył, że jego trwające dochodzenie ma dla resortu „wysoki priorytet”[50]. Źródła cytowane przez CNN wskazywały jednak, że jedną z głównych przeszkód pozostawał brak koordynacji między CIA, FBI, CDC i Departamentem Stanu, które prowadziły w dużej mierze odrębne postępowania[50].

W listopadzie 2021 roku sekretarz stanu Antony Blinken wyznaczył dwoje wysokich rangą dyplomatów do nadzorowania departamentalnego zespołu reagowania na incydenty zdrowotne: ambasadora Jonathana Moore’a jako głównego koordynatora oraz emerytowaną ambasador Margaret Uyeharę[56].

Kubańska Akademia Nauk

We wrześniu 2021 roku Kubańska Akademia Nauk opublikowała raport przygotowany przez 21 naukowców i badaczy[57]. Autorzy uznali, że wcześniejsze analizy amerykańskie były stronnicze i opierały się na wybiórczo dobranych danych wspierających narrację o atakach dokonanych przez zagranicznego przeciwnika. Według raportu alternatywne wyjaśnienia, w tym przyczyny psychogenne, miały być marginalizowane w amerykańskich dochodzeniach[58].

Raport kubański stwierdzał, że nie istnieje znana broń mogąca wywoływać opisywane dolegliwości w przedstawionych warunkach, a najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem pozostaje masowa choroba psychogenna, być może współwystępująca z wcześniejszymi schorzeniami[57].

Media

W maju 2021 roku The New Yorker podał, że część anonimowych urzędników rządowych uważała, iż agenci GRU mogli kierować urządzenia emitujące promieniowanie mikrofalowe przeciw amerykańskim urzędnikom w celu pozyskiwania danych z telefonów i komputerów[9]. Artykuł cytował także urzędnika, który przeprowadzał rozmowy z pracownikami za granicą zgłaszającymi epizody bólu lub zawrotów głowy w pobliżu obiektów wiązanych z GRU[9].

W lipcu 2021 roku The New York Times podał, że Rada Bezpieczeństwa Narodowego, CIA i Office of the Director of National Intelligence (ODNI) utworzyły dwa zewnętrzne panele: jeden do badania możliwych przyczyn, drugi do opracowywania środków ochrony dla personelu[59]. We wrześniu 2021 roku informowano z kolei o sporach wśród analityków co do tego, czy domniemane incydenty były celową próbą wyrządzenia szkody, czy też skutkiem zaawansowanej technologicznie próby przechwytywania informacji z urządzeń amerykańskich urzędników[60].

2022

Raport panelu naukowego ODNI

W lutym 2022 roku dyrektor wywiadu narodowego opublikował streszczenie raportu przygotowanego przez panel naukowców[61]. W odniesieniu do części pacjentów zgłaszających cztery szczególne „objawy podstawowe” raport uznał impulsową energię elektromagnetyczną i ultradźwięki za możliwe przyczyny. Jednocześnie wskazano, że przypadki nieobejmujące całego zestawu tych objawów mogły być wyjaśniane przez czynniki psychogenne[61].

Raport CIA

W styczniu 2022 roku CIA opublikowała tymczasowy raport podsumowujący trwające badanie około tysiąca zgłoszonych przypadków AHI[62]. Z badania wynikało, że udział obcego państwa jest mało prawdopodobny, a większość przeanalizowanych przypadków można wyjaśnić przyczynami naturalnymi, takimi jak czynniki środowiskowe, nierozpoznane schorzenia lub stres. Około 24 przypadki pozostawiono jednak bez ostatecznego wyjaśnienia, zaznaczając kontynuację dochodzenia[62].

Raport JASON z 2022 roku

10 lutego 2022 roku Departament Stanu opublikował jawne fragmenty raportu zamówionego w grupie doradczej JASON[63]. Oceniono w nim, że 80–90% incydentów można łatwo wyjaśnić codziennymi zdarzeniami lub innymi niezwiązanymi czynnikami. W odniesieniu do pozostałych 10–20% zespół podkreślał, że nie może przeprowadzić pełnej analizy statystycznej z powodu braku porównywalnych danych tła, małej liczby przypadków i ogólnie niskiej jakości danych[63].

Raport analizował również hipotezę promieniowania elektromagnetycznego. JASON uznał, że kilka form promieniowania można wykluczyć, a zakres częstotliwości od 500 MHz do 30 GHz ocenił jako „wysoce mało prawdopodobną” przyczynę, choć nie całkowicie wykluczoną[63].

2023

Raport amerykańskiej wspólnoty wywiadowczej

1 marca 2023 roku opublikowano wspólną ocenę siedmiu amerykańskich agencji wywiadowczych, przygotowaną pod auspicjami Office of the Director of National Intelligence (ODNI)[64]. Raport stwierdzał, że nie ma wiarygodnych dowodów, by zagraniczny przeciwnik posiadał broń lub urządzenie zbierające dane odpowiadające za AHI. Agencje przeanalizowały tysiące potencjalnych przypadków i uznały, że choć nadal toczy się debata naukowa nad możliwością wywołania takich objawów przez broń, dostępny materiał wywiadowczy nie wskazuje na udział obcego państwa.

Pięć z siedmiu agencji oceniło udział przeciwnika jako „bardzo mało prawdopodobny”, jedna jako „mało prawdopodobny”, a siódma nie sformułowała własnego rozstrzygającego wniosku[64]. Przedstawiciele administracji podkreślali, że nie istnieje jedno wyjaśnienie dla wszystkich incydentów i że w poszczególnych przypadkach wykrywano m.in. awarie systemów HVAC, stres, czynniki społeczne oraz wcześniejsze schorzenia[65].

Dyrektor CIA William J. Burns oświadczył, że była to jedna z największych i najbardziej intensywnych analiz w historii agencji[66]. Komentatorzy zauważali, że wnioski raportu podważyły dominującą wcześniej narrację o wieloletniej kampanii prowadzonej przez zagranicznego przeciwnika z użyciem impulsowej energii elektromagnetycznej.

Reakcje

Po publikacji raportu były doradca ds. bezpieczeństwa narodowego John Bolton stwierdził, że już na początku sprawy uznał, iż wydarzenia nie leżały w interesie Kuby i przekraczały jej możliwości, dlatego podejrzewał udział Rosji. Przyznał jednak, że nie przedstawił tej hipotezy prezydentowi Trumpowi, ponieważ nie spodziewał się jego poparcia dla takiej interpretacji[67].

Po stronie kubańskiej wiceminister spraw zagranicznych Carlos Fernandez de Cossio powiedział agencji Reuters, że rząd USA wykorzystał temat syndromu hawańskiego do pogorszenia stosunków dwustronnych i zdyskredytowania Kuby. Z kolei senator Marco Rubio odrzucił ustalenia raportu, twierdząc, że „coś się wydarzyło”, nawet jeśli nie ustalono jeszcze wszystkich odpowiedzi[67][65].

Debata w piśmiennictwie psychiatrycznym

W 2023 roku International Journal of Social Psychiatry opublikował kilka artykułów i komentarzy wspierających hipotezę psychogenną, krytykujących hipotezę broni energetycznej oraz kwestionujących, czy wcześniejsze badania nad syndromem hawańskim publikowane w JAMA nie były nadmiernie kształtowane przez czynniki polityczne[68].

2024

Badania NIH Clinical Center

W kwietniu 2024 roku naukowcy z NIH Clinical Center opublikowali wyniki dwóch badań prowadzonych przez pięć lat na dwóch grupach pracowników federalnych i członków ich rodzin, którzy doświadczyli AHI[69][70]. Badania nie wykazały urazów mózgu ani utrzymujących się zmian fizjologicznych przy porównaniu osób zgłaszających incydenty z grupą kontrolną[71].

Autorzy pierwszego badania stwierdzili, że po uwzględnieniu korekty na wielokrotne porównania nie wykazano istotnych różnic w obrazowaniu struktury lub funkcji mózgu. Autorzy drugiego badania uznali, że nie występują istotne różnice w większości wskaźników klinicznych, badawczych i biomarkerowych, poza obiektywnymi i subiektywnymi miarami zaburzeń równowagi, zmęczenia, stresu pourazowego i depresji. Podkreślono też, że wyniki te nie potwierdzają wcześniejszych prac sugerujących obecność urazu mózgu[69][71].

Doniesienia medialne o rosyjskim tropie

W marcu 2024 roku The Insider, 60 Minutes i Der Spiegel opublikowały wspólne ustalenia śledcze, według których część przypadków AHI mogła być związana z działaniami rosyjskiego wywiadu wojskowego[72][73]. Dziennikarze powiązali niektóre zdarzenia z aktywnością jednostki GRU 29155, która miała być nagradzana za prace nad „nieletalną bronią akustyczną”[72].

Według publikacji źródła twierdziły również, że dane dotyczące podróży i połączeń telefonicznych niektórych agentów GRU pokrywały się z miejscami, w których amerykański personel w Chinach i Gruzji zgłaszał AHI[72]. Kreml odrzucił te doniesienia jako bezpodstawne oskarżenia medialne, a przedstawicielka Białego Domu ponownie stwierdziła, że udział zagranicznego przeciwnika jest bardzo mało prawdopodobny[74].

2025

Aktualizacja raportu wspólnoty wywiadowczej

W styczniu 2025 roku amerykańska wspólnota wywiadowcza opublikowała aktualizację raportu z 2023 roku[75]. Dokument stwierdzał, że pięć z siedmiu jej komponentów nadal ocenia udział obcego aktora jako „bardzo mało prawdopodobny”, a wszystkie agencje zgadzają się, iż większość nowych informacji pozostaje zgodna z wcześniejszymi wnioskami[75].

Jednocześnie dwie z siedmiu jednostek częściowo zmodyfikowały ocenę w zakresie tego, czy obcy aktor mógł dysponować zdolnością wywoływania biologicznych efektów zgodnych z częścią zgłaszanych objawów, co doprowadziło do subtelnej zmiany ich ogólnej oceny roli potencjalnego obcego sprawcy w niewielkiej liczbie incydentów. Jedna z tych jednostek nadal uznawała jednak, że użycie takiej broni w zgłoszonych zdarzeniach jest mało prawdopodobne[75].

2026

Doniesienia o podejrzanym urządzeniu

W styczniu 2026 roku anonimowe źródła podały, że Homeland Security Investigations pod koniec administracji Joe Bidena nabyło podczas operacji pod przykryciem urządzenie o wielkości plecaka, które miało emitować impulsowe fale radiowe[76]. Trwały testy mające ustalić, czy sprzęt mógł być związany z syndromem hawańskim, choć część badaczy pozostawała wobec tej hipotezy sceptyczna[76].

Według CBS urządzenie było przenośne, nie przypominało broni palnej, można je było ukryć, zaprogramować do różnych scenariuszy i sterować nim zdalnie. Zasięg wiązki miał wynosić kilkaset stóp, a jej działanie miało przenikać przez szyby i ściany z płyt gipsowo-kartonowych. Źródła twierdziły też, że kluczowe komponenty miały rosyjskie pochodzenie[76].

Śmierć pierwszej osoby zgłaszającej objawy

29 stycznia 2026 roku w wieku 65 lat zmarł Michael Beck, uznawany za pierwszą osobę, która zgłosiła objawy syndromu hawańskiego. W wieku 45 lat zdiagnozowano u niego chorobę Parkinsona. W 2014 roku złożył wniosek o odszkodowanie pracownicze związane z niebezpiecznymi warunkami pracy, który został odrzucony[77].

Norweski eksperyment

W lutym 2026 roku The Washington Post poinformował, że norweski naukowiec pracujący dla rządu przeprowadził w 2024 roku test urządzenia emitującego impulsy energii mikrofalowej, sprawdzając na sobie, czy może ono wywołać skutki neurologiczne. Według anonimowych źródeł objawy nie były identyczne z klasycznym opisem AHI, ale eksperyment miał wzmocnić przypuszczenie, że mikrofale mogą oddziaływać na ludzką biologię[78].

Inne reakcje

Rząd Kuby

Po upublicznieniu pierwszych doniesień w 2017 roku kubański minister spraw zagranicznych oskarżył Stany Zjednoczone o kłamstwo i zaprzeczył, by Kuba miała jakikolwiek udział w incydentach lub wiedzę o przyczynach problemów zdrowotnych zgłaszanych przez dyplomatów[79].

Rząd Kuby zaoferował współpracę przy dochodzeniu. Do badania sprawy zaangażowano około 2000 naukowców i funkcjonariuszy, którzy przesłuchali około 300 sąsiadów dyplomatów, przebadali dwa hotele i analizowali próbki środowiskowe. Kubańskie władze twierdziły, że rozważyły szeroki zakres możliwych wyjaśnień, w tym substancje toksyczne, fale elektromagnetyczne i owady, ale nie znalazły niczego, co można byłoby powiązać ze zgłaszanymi objawami[80].

W 2021 roku panel naukowców związanych z Kubańską Akademią Nauk ponownie stwierdził, że „narracja o tajemniczym syndromie” nie jest naukowo akceptowalna w żadnym ze swoich elementów. Autorzy podkreślali, że nie jest znana forma energii zdolna do selektywnego wywoływania uszkodzeń mózgu w warunkach opisywanych dla incydentów w Hawanie.

Władza wykonawcza Stanów Zjednoczonych

W marcu 2021 roku Departament Stanu wyznaczył ambasador Pamela L. Spratlen do nadzorowania zespołu zadaniowego odpowiedzialnego za reakcję resortu na incydenty. Sześć miesięcy później Spratlen opuściła stanowisko po krytyce ze strony części pracowników dotkniętych AHI, którzy uznali jej sposób komunikacji podczas rozmowy z personelem za bagatelizujący[81].

Pod koniec 2022 roku Defense Health Agency wprowadziła formularz 244, Anomalous Health Incident (AHI) Acute Assessment, opisany jako wielodomenowe narzędzie oceny pacjentów pod kątem potencjalnych AHI[82].

Opieka medyczna

Za zapewnienie opieki medycznej osobom zgłaszającym objawy AHI odpowiada Departament Obrony USA. W lipcu 2024 roku Government Accountability Office opublikowało raport oceniający działania DoD w tym zakresie[83]. Na podstawie rozmów z 65 spośród 334 osób zakwalifikowanych do opieki wojskowego systemu ochrony zdrowia GAO uznało, że pacjenci często nie rozumieli procedury uzyskiwania pomocy. Urząd sformułował kilka zaleceń mających uprościć proces i poprawić komunikację, a DoD zadeklarował prace nad ich wdrożeniem[83].

W maju 2024 roku były pracownik CIA, który zgłaszał objawy AHI i później działał jako rzecznik innych pacjentów, twierdził, że CIA uzależniała dostęp do opieki medycznej od udziału w badaniu NIH. Agencja zaprzeczyła tym zarzutom. NIH przeanalizowało sprawę i nie stwierdziło przymusu ze strony własnego personelu, ale ponieważ uczestnik odczuwał presję ze strony CIA, instytut zakończył badania AHI we wrześniu 2024 roku, aby uniknąć wrażenia możliwego naruszenia zasad etyki medycznej[84].

Kongres Stanów Zjednoczonych

Na początku 2021 roku śledczy Departamentu Obrony poinformowali członków Kongresu o incydencie z listopada 2020 roku, do którego miało dojść na terenie The Ellipse w pobliżu Białego Domu. Chociaż zdarzenie miało miejsce na terytorium USA, sprawą zajmował się DoD, ponieważ jego dochodzenie było bardziej zaawansowane niż postępowania FBI i wspólnoty wywiadowczej[85].

Kierownictwo senackiej komisji ds. wywiadu oświadczyło w 2021 roku, że współpracuje z CIA przy badaniu AHI i przeprowadziło wysłuchania dotyczące tych zdarzeń. W grudniu 2021 roku Kongres uchwalił ustawę National Defense Authorization Act for Fiscal Year 2022, która nakazywała prezydentowi wyznaczyć wysokiego urzędnika międzyagencyjnego ds. AHI oraz zobowiązywała agencje federalne do stworzenia procedur i wskazówek dla pracowników potencjalnie narażonych na incydenty[86].

W grudniu 2024 roku republikańska podkomisja Izby Reprezentantów nadzorująca CIA opublikowała raport tymczasowy krytykujący administrację Bidena i kierownictwo CIA. Autorzy twierdzili, że raport ODNI z 2023 roku nie spełniał standardów analitycznej rzetelności i zawierał wewnętrznie sprzeczne oceny. Raport podkomisji spotkał się z krytyką ze strony demokratycznego członka Izby Reprezentantów[87].

Odszkodowania finansowe

W reakcji na syndrom hawański senator Susan Collins przedstawiła projekt ustawy mający usunąć lukę w Federal Employees’ Compensation Act, która normalnie nie obejmowałaby uszkodzeń takich narządów jak mózg i serce. W 2021 roku Kongres uchwalił ustawę Helping American Victims Afflicted by Neurological Attacks (HAVANA) Act, upoważniającą dyrektora CIA i sekretarza stanu do zapewniania wsparcia finansowego personelowi z urazami neurologicznymi[88].

Ustawa została jednogłośnie przyjęta przez obie izby Kongresu i podpisana przez prezydenta Joe Bidena 8 października 2021 roku. Przewiduje ona nieopodatkowaną jednorazową wypłatę do wysokości pełnej rocznej pensji dla pracowników rządowych, którzy przedstawią dowody urazu neurologicznego. Świadczenie to jest wypłacane niezależnie od odszkodowań pracowniczych i rent inwalidzkich[89].

Eksperymenty na zwierzętach

W marcu 2023 roku Politico podało, że armia USA finansowała grant o wartości 750 tys. dolarów dla Wayne State University na badanie, w którym 48 fretek wystawiano na działanie fal radiowych i porównywano skutki z grupą kontrolną. Departament Obrony opisywał projekt jako próbę opracowania modelu zwierzęcego lekkiego urazu głowy podobnego do przypadków zgłaszanych przez personel ambasad na Kubie i w Chinach[90].

Politico informowało również, że Departament Obrony testował fale radiowe na naczelnych. Organizacja prozwierzęca PETA wezwała Pentagon do zakończenia eksperymentów na żywych zwierzętach związanych z syndromem hawańskim[90][91].

Pozwy i rzecznictwo

W październiku 2022 roku CNN podała, że około trzech tuzinów oficerów CIA oskarżyło agencję o opieszałość w śledztwie, a część z nich złożyła formalne skargi sygnalistów[92]. W 2021 roku pracownik Departamentu Stanu, który zgłaszał AHI na Kubie w 2017 roku, pozwał rząd USA, twierdząc, że niesprawiedliwie odmówiono mu świadczeń z tytułu niepełnosprawności. Inny pracownik resortu, który zgłaszał objawy AHI podczas pracy w Chinach, wniósł skargę sygnalisty, zarzucając Departamentowi Stanu działania odwetowe po jego publicznej krytyce sposobu prowadzenia sprawy; skargę później ugodowo zakończono bez przyznania odpowiedzialności[93].

W lutym 2019 roku kilku kanadyjskich dyplomatów pozwało rząd Kanady, argumentując, że nie zapewnił im odpowiedniej ochrony i nie zareagował wystarczająco szybko na poważne problemy zdrowotne. Rząd próbował doprowadzić do oddalenia pozwu, twierdząc, że nie dopuścił się zaniedbań ani nie naruszył swoich obowiązków wobec pracowników. W dokumentach sądowych przyznano jednak, że część powodów rzeczywiście doświadczała objawów przypominających wstrząśnienie mózgu[94].

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 Ali A. Asadi-Pooya. Havana Syndrome: A Scoping Review of the Existing Literature. „Rev Environ Health”. 38 (4), s. 655–661, 2023-12. DOI: 10.1515/reveh-2021-0182. PMID: 35962646. (ang.).
  2. 1 2 3 4 5 6 Matthew Connolly. Havana syndrome: Overview for Otolaryngologists. „American Journal of Otolaryngology”. 45 (4), 2024-07-01. DOI: 10.1016/j.amjoto.2024.104332. PMID: 38663328. (ang.).
  3. ↑ Implementation of HAVANA Act of 2021: A Rule by the Defense Department. Federal Register, 2024-10-03. [dostęp 2025-01-09]. (ang.).
  4. ↑ Gordon Corera: ‘Havana syndrome’ and the mystery of the microwaves. BBC News, 2021-09-09. [dostęp 2022-09-28]. (ang.).
  5. ↑ Luc Chartrand. Havana Syndrome: Exposure to Neurotoxin May Have Been Cause, Study Suggests. „CBC News”, 2019-09-19. [dostęp 2025-01-09]. (ang.).
  6. ↑ New Report Reveals Havana Syndrome Case Numbers. More Than 300 Americans Treated. Stars and Stripes. [dostęp 2025-01-10]. (ang.).
  7. ↑ Cuba Travel Advisory. Travel.state.gov, 2018-01-10. [dostęp 2018-06-22]. (ang.).
  8. ↑ Scott Pelley: Havana Syndrome: High-level National Security Officials Stricken with Unexplained Illness on White House Grounds. CBS News, 2022-06-26. [dostęp 2025-01-10]. (ang.).
  9. 1 2 3 4 5 Adam Entous: Are U.S. officials Under Silent Attack?. The New Yorker, 2021-05-31. [dostęp 2021-06-04]. (ang.).
  10. 1 2 Scott Neuman: Cuban Diplomats Expelled After US Embassy Staff ‘Incidents’ In Havana. NPR, 2017-08-09. [dostęp 2017-10-01]. (ang.).
  11. ↑ Tracy Connor: Victim of Cuba embassy ‘Attacks’ Frustrated by Response. NBC News, 2017-09-17. [dostęp 2017-10-01]. (ang.).
  12. ↑ U.S. Says Another American Suffers Illness at Its Cuba Embassy. „Reuters”, 2018-06-28. [dostęp 2018-07-03]. (ang.).
  13. ↑ Dan Hurley. The Mystery Behind Neurological Symptoms Among US Diplomats in Cuba: Lots of Questions, Few Answers. „Neurology Today”. 18 (6), s. 1, 24–26, 2018-03-22. DOI: 10.1097/01.NT.0000532085.86007.9b. (ang.).
  14. 1 2 James Doubek: At least 16 U.S. Embassy Staff in Cuba Treated After ‘Health Attacks’. NPR, 2017-08-25. [dostęp 2018-04-05]. (ang.).
  15. ↑ U.S. Does Not Believe Cuba is Behind Sonic Attacks on American Diplomats. McClatchy News Service, 2017-09-26. [dostęp 2025-10-20]. (ang.).
  16. ↑ Nicole Chavez: Using sound to attack: The diverse world of acoustic devices. CNN, 2017-08-10. [dostęp 2017-10-14]. (ang.).
  17. ↑ Catherine McIntyre: How Canadian Diplomats in Cuba are Being Acoustically Attacked. Maclean’s, 2017-08-24. [dostęp 2020-06-08]. (ang.).
  18. ↑ Zachary Cohen: New Audio Adds to Mystery of Cuba attacks. CNN, 2017-10-13. [dostęp 2017-10-14]. (ang.).
  19. ↑ Rich Edson: US stops Issuing Visas in Cuba, Cuts Embassy Staff, Urges No Travel to Island. Fox News, 2017-09-29. [dostęp 2017-10-01]. (ang.).
  20. ↑ Zachary Cohen: Trump Blames Cuba for Mysterious Attacks On US Diplomats. CNN, 2017-10-16. [dostęp 2017-12-07]. (ang.).
  21. ↑ Trump Says Cuba ‘Responsible’ for Alleged Sonic Attacks, but Offers No Evidence. The Guardian, 2017-10-16. [dostęp 2017-12-07]. (ang.).
  22. ↑ Laura Koran: US Embassy in Cuba to Reduce Staff Indefinitely After ‘Health Attacks’. CNN, 2018-03-02. [dostęp 2018-04-22]. (ang.).
  23. ↑ Blood and Bureaucracy: Inside Canada’s Panicked Response to ‘Havana Syndrome’. „The Globe and Mail”. [dostęp 2019-02-07]. (ang.).
  24. ↑ Levon Sevunts: ‘Havana Syndrome’ Forces Canada to Halve its Diplomatic Presence in Cuba. Radio Canada International, 2019-01-31. (ang.).
  25. 1 2 Julia Ioffe. The Mystery of the Immaculate Concussion. „GQ”, 2020-10-19. [dostęp 2021-05-30]. (ang.).
  26. ↑ Elizabeth Payne. Ottawa Doctor Treating Canadian Diplomats with Mysterious ‘Havana Syndrome’. „Ottawa Citizen”, 2018-11-30. [dostęp 2018-12-03]. (ang.).
  27. ↑ China Pledges to Investigate Fears of Sonic Attacks on U.S. Diplomats. „The New York Times”, 2018-06-07. [dostęp 2018-06-07]. (ang.).
  28. 1 2 Steven Lee Myers. U.S. Diplomats Evacuated in China as Medical Mystery Grows. „The New York Times”, 2018-06-06. [dostęp 2018-06-07]. (ang.).
  29. ↑ Gardiner Harris. Pompeo Says Mysterious Sickness Among Diplomats in Cuba Has Spread to China. „The New York Times”, 2018-05-23. (ang.).
  30. ↑ Lily Kuo. ‘Sonic Attack’ Fears as More US Diplomats Fall Ill in China. „The Guardian”, 2018-06-07. [dostęp 2018-06-08]. (ang.).
  31. ↑ U.S. Expands China Health Alert Amid Illness Reports. „Reuters”, 2018-06-07. [dostęp 2018-06-08]. (ang.).
  32. ↑ Two U.S. Diplomats to Be Evacuated from Vietnam After „Havana Syndrome” Incidents. NBC News, 2021-08. [dostęp 2021-08-24]. (ang.).
  33. ↑ Jasmine Wright: Possible Havana Syndrome Incident Delayed Harris flight to Vietnam. CNN, 2021-08-24. [dostęp 2021-08-24]. (ang.).
  34. ↑ Kylie Atwood: Member of CIA Chief’s Team Reported Havana Syndrome Symptoms on Recent Trip to India. CNN, 2021-09-20. [dostęp 2021-09-21]. (ang.).
  35. 1 2 3 Katie Bo Williams: US Investigating Possible Mysterious Directed Energy Attack Near White House. CNN, 2021-04-29. [dostęp 2025-10-20]. (ang.).
  36. ↑ John Hudson. CIA Station Chief in Vienna Recalled Amid Criticism of Management and Handling of Mysterious ‘Havana Syndrome’ Incidents. „The Washington Post”, 2021-09-23. [dostęp 2024-04-01]. (ang.).
  37. 1 2 Adam Entous. Vienna Is the New Havana Syndrome Hot Spot. „The New Yorker”, 2021-07-16. [dostęp 2021-09-02]. (ang.).
  38. ↑ 'Havana Syndrome'-Like Mystery Illness Affects Vienna US Diplomats. „BBC News”, 2021-07-17. [dostęp 2021-07-17]. (ang.).
  39. 1 2 Greg Myre: CIA Recalls Vienna Station Chief In Move Related to Handling of ‘Havana Syndrome’. NPR, 2021-09-24. [dostęp 2025-10-20]. (ang.).
  40. ↑ Bojan Pancevski. U.S. Officials in Germany Hit by Havana Syndrome. „Wall Street Journal”, 2021-08-18. [dostęp 2025-10-20]. (ang.).
  41. ↑ Warren P. Strobel. Havana Syndrome Attacks Widen with CIA Officer’s Evacuation from Serbia. „The Wall Street Journal”, 2021-09-28. [dostęp 2021-09-28]. (ang.).
  42. ↑ Havana syndrome reported at US embassy in Colombia. „BBC News”, 2021-10-13. [dostęp 2021-10-13]. (ang.).
  43. ↑ Carl Zimmer. The Sounds That Haunted U.S. Diplomats in Cuba? Lovelorn Crickets, Scientists Say. „The New York Times”, 2019-01-04. (ang.).
  44. 1 2 Alexander L. Stubbs: Recording of ‘sonic attacks’ on U.S. diplomats in Cuba spectrally matches the echoing call of a Caribbean cricket. 2019. (ang.).
  45. ↑ Robert E. Bartholomew. Challenging the diagnosis of ‘Havana Syndrome’ as a novel clinical entity. „Journal of the Royal Society of Medicine”. 113 (1), s. 7–11, 2020-01-01. DOI: 10.1177/0141076819877553. PMID: 31672089. (ang.).
  46. ↑ Rachel Brazil: Nocebo: the placebo effect’s evil twin. The Pharmaceutical Journal, 2018-03-15. (ang.).
  47. ↑ Dan Vergano: Medical Records Can’t Explain „Havana Syndrome,” A Buried CDC Report Says. BuzzFeed News, 2021-01-15. (ang.).
  48. ↑ CUBA Unexplained Events Investigation – Final Report. Centers for Disease Control and Prevention, 2019-12-03. (ang.).
  49. ↑ CDC Report on the ‘Havana Syndrome’: Medical Mystery Remains Unresolved. National Security Archive, 2021-02-02. (ang.).
  50. 1 2 3 Kylie Atwood: CIA launches task force to probe invisible attacks on US diplomats and spies as one victim finds some relief. CNN, 2021-02-24. (ang.).
  51. 1 2 3 An assessment of illness in U.S. government employees and their families at overseas embassies. National Academies of Sciences, 2020-12-05. DOI: 10.17226/25889. (ang.).
  52. ↑ R. Nelson. Havana syndrome might be the result of energy pulses. „The Lancet”. 396 (10267), s. 1954, 2020-12-12. DOI: 10.1016/S0140-6736(20)32711-2. PMID: 33341130. (ang.).
  53. 1 2 Julian Borger. Microwave weapons that could cause Havana Syndrome exist, experts say. „The Guardian”, 2021-06-02. (ang.).
  54. 1 2 Ana Swanson. U.S. Diplomats and Spies Battle Trump Administration Over Suspected Attacks. „The New York Times”, 2020-10-19. (ang.).
  55. ↑ Robert W. Baloh: Havana Syndrome: Mass Psychogenic Illness and the Real Story Behind the Embassy Mystery and Hysteria. Springer, 2020. (ang.).
  56. ↑ Kylie Atwood: Blinken appoints coordinator for Havana Syndrome response. CNN, 2021-11-05. (ang.).
  57. 1 2 Informe preliminar del Comité de Expertos de la Academia de Ciencias de Cuba sobre presuntos incidentes acústicos. Academia de Ciencias de Cuba, 2021-09. (hiszp.).
  58. ↑ Glenn Kessler: Analysis: Scientists call foul on claims of microwave attacks in Cuba. The Washington Post, 2021-09-16. (ang.).
  59. ↑ Julian E. Barnes: Spy Agencies Turn to Scientists as They Wrestle With Mysteries. The New York Times, 2021-07-08. [dostęp 2021-07-08]. (ang.).
  60. ↑ Julian E. Barnes. Some U.S. Officials Suspect New Theory on Unexplained Attacks. „The New York Times”, 2021-09-25. (ang.).
  61. 1 2 Summary of Expert Panel Findings on Anomalous Health Incidents. Office of the Director of National Intelligence, 2022-02-02. (ang.).
  62. 1 2 Julian E. Barnes. C.I.A. Says Most Havana Syndrome Cases Are Not Result of Sustained Campaign. „The New York Times”, 2022-01-20. (ang.).
  63. 1 2 3 Updated JASON report excerpts on Anomalous Health Incidents. U.S. Department of State, 2022-02-10. (ang.).
  64. 1 2 Updated Assessment of Anomalous Health Incidents. Office of the Director of National Intelligence, 2023-03-01. [dostęp 2025-01-10]. (ang.).
  65. 1 2 Julian E. Barnes. New Assessment Finds No Evidence That Foes Caused Havana Syndrome. „The New York Times”, 2023-03-01. (ang.).
  66. ↑ Statement by CIA Director William J. Burns on the IC Assessment on AHIs. CIA. [dostęp 2025-01-10]. (ang.).
  67. 1 2 John Bolton says he believed Russia behind Havana Syndrome, not Cuba. „Reuters”, 2023-03-02. (ang.).
  68. ↑ Robert E. Bartholomew. Politics, diagnosis, and the Havana syndrome. „International Journal of Social Psychiatry”, 2023. (ang.).
  69. 1 2 Ragini Verma. Neuroimaging findings in U.S. government personnel and their families reporting anomalous health incidents. „JAMA”, 2024-04-01. (ang.).
  70. ↑ ... Smith. Clinical, laboratory, and biomarker findings in U.S. government personnel reporting anomalous health incidents. „JAMA”, 2024-04-01. (ang.).
  71. 1 2 Robert Rosenheck. Studies find no evidence of brain injury among U.S. personnel with Havana syndrome. „Science”, 2024-04-01. (ang.).
  72. 1 2 3 Russian GRU Unit Linked to Havana Syndrome Cases, Investigation Finds. The Insider, 2024-04-01. (ang.).
  73. ↑ New evidence links Havana Syndrome to Russian intelligence. CBS News / 60 Minutes, 2024-03-31. (ang.).
  74. ↑ Russia denies report linking military intelligence to Havana Syndrome incidents. „Reuters”, 2024-04-01. (ang.).
  75. 1 2 3 Updated Assessment of Anomalous Health Incidents. Office of the Director of National Intelligence, 2025-01-10. (ang.).
  76. 1 2 3 Portable device capable of pulsed radiofrequency acquired in undercover operation, sources say. CBS News, 2026-01. (ang.).
  77. ↑ Michael Beck, among first to report Havana Syndrome symptoms, dies at 65. CBS News, 2026-01-29. (ang.).
  78. ↑ Scientist tested microwave device on himself as Havana Syndrome questions persisted. „The Washington Post”, 2026-02. (ang.).
  79. ↑ Cuba rejects accusation over attacks on diplomats as ‘deliberate lies’. „Reuters”, 2017-10-09. (ang.).
  80. ↑ Rafael Romo. Cuban investigators say no evidence of sonic attacks on U.S. diplomats. „CNN”, 2018-01-09. (ang.).
  81. ↑ Kylie Atwood: Senior State Department official overseeing Havana Syndrome response departs role. CNN, 2021-09-23. (ang.).
  82. ↑ Anomalous Health Incident (AHI) Acute Assessment (DHA Form 244). Defense Health Agency. [dostęp 2025-01-10]. (ang.).
  83. 1 2 Anomalous Health Incidents: DOD Should Improve Monitoring and Communication of Its Health Care Process. Government Accountability Office, 2024-07-25. (ang.).
  84. ↑ Zolan Kanno-Youngs. NIH Halts Research Into Havana Syndrome, Citing Ethics Concerns. „The New York Times”, 2024-10-04. (ang.).
  85. ↑ Jeremy Herb: DoD investigators briefed Congress on possible Havana Syndrome incident near White House. CNN, 2021-06-10. (ang.).
  86. ↑ National Defense Authorization Act for Fiscal Year 2022. Congress.gov, 2021. (ang.).
  87. ↑ House panel criticizes Biden administration over Havana Syndrome response. „Reuters”, 2024-12. (ang.).
  88. ↑ HAVANA Act of 2021. Congress.gov, 2021. (ang.).
  89. ↑ Statement by President Joe Biden on S. 1828, the HAVANA Act of 2021. The White House, 2021-10-08. (ang.).
  90. 1 2 Alexander Ward. The U.S. military tested ‘Havana Syndrome’ on animals. „Politico”, 2023-03-17. (ang.).
  91. ↑ PETA Calls On Pentagon to End Cruel ‘Havana Syndrome’ Tests on Animals. PETA, 2023-03-17. (ang.).
  92. ↑ Kylie Atwood: Dozens of CIA officers, officials accuse agency of slow-walking Havana syndrome investigation. CNN, 2022-10-10. (ang.).
  93. ↑ Zolan Kanno-Youngs. Patients With Havana Syndrome Press Claims Against the U.S. Government. „The New York Times”, 2022-03-18. (ang.).
  94. ↑ Canadian diplomats sue government over Havana Syndrome. „CBC News”, 2019-02-06. (ang.).

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.