System Polińskiego

Przykład pisma w systemie Józefa Polińskiego (wersja z lat 70. XX wieku)

System Polińskiego, także: system Gabelsbergera-Polińskiego – system stenograficzny.

Pierwsza jej wersja została wydana w roku 1861 pt. Stenografja polska według zasad Gabelsbergera. Autor oparł się głównie o dokonania Franciszka Gabelsbergera i prace Jakuba Hegera, pierwszego autora czeskiej stenografii. W konkurencji z innymi systemami, których ukazało się do połowy XX wieku kilkadziesiąt, system Józefa Polińskiego zdobył absolutny prymat w całym kraju. Uznano go za najlepiej dostosowany do języka polskiego. Po II wojnie światowej stał się praktycznie jedynym parlamentarnym systemem stenograficznym w Polsce, za konkurenta mając jedynie stworzony w latach 50. Jednolity System Stenografii Polskiej, który jednak znajdował zastosowanie głównie w państwowych biurach i urzędach.

Opis systemu

Alfabet, czyli podstawowe znaki systemu Polińskiego

Cechy ogólne

System zaliczany do fonetycznych, kursywnych, cieniowanych[1], zmiennolinijnych[2], pozycyjnych[3]. Jest to system parlamentarny, choć posiada też wersję tzw. nieskróconą, którą z powodzeniem można wykorzystywać jako stenografię notatkową.

Alfabet

Większość znaków identycznych jak w systemie Gabelsbergera. Niektórym, dla dostosowania wygody pisania do języka polskiego zostały zamienione przyporządkowania do głosek. Znaki różnią się od siebie, zwykle wedle określonych zasad, wielkością[4], lub kształtem, w zależności od wokalizacji[5], lub z innych, wynikających z cech systemu stenograficznego przyczyn. Litery różnią się też kierunkiem pisania, niektóre głoski mają przyporządkowane po dwa znaki (c i ć), gdzie indziej (l i ł) dla dwóch głosek przyporządkowano jeden znak. Znaki łączą się ze sobą na kilka sposobów: koniec poprzedniego z początkiem następnego, łącznikiem międzyliterowym, poprzez zmianę kształtu i nachylenia znaku. Fonetyczność systemu polega na tym, że dwuznaki alfabetyczne mają swoje odpowiedniki w postaci znaków alfabetu stenograficznego. Przy czym ujednolicono pisownię u oraz ó, a pozostawiono rozróżnienie ż i rz oraz h i ch.

Spółgłoski

Znaki spółgłoskowe stanowią podstawę systemu. Jest ich więcej niż w polskim alfabecie łacińskim, różniących się kształtem i długością. Ustalone zasady dla kształtów liter mają dużo wyjątków, gdyż naczelną zasadą tego systemu była prędkość pisania. Zatem przyporządkowanie znaków do głosek odbyło się najpierw na podstawie częstości występowania danej głoski w języku polskim[6], w drugiej kolejności wedle zasady Wilhelma Stolze[7]. Jeżeli zastąpienie jakiegoś znaku innym, o podobnym brzmieniu, daje widoczną korzyść w postaci wygody pisania, jest to stosowane, np. zastępuje się wzajemnie z, ż, ź oraz s, sz i ś, szczególnie w wyrazach pochodzenia obcego, np. sztandar→standar.

Samogłoski

Mają oznaczenie literalne (tj. przez przyporządkowany znak) oraz symboliczne[8]. W sylabach niestanowiących źródłosłowu danego słowa (tj. rdzennych) zaleca się ich opuszczanie dla przyspieszenia pisania, gdyż dla wprawnego stenografa nie stanowi to przeszkody w odczycie. Wokalizację symboliczną stosuje się prawie zawsze metodą przedgłosową[9], co ma takie uzasadnienie, że większość sylab polskich jest otwartych, czyli pozbawionych wygłosu. Osobną technikę symboliczną stosuje się dla zmiękczania spółgłosek, gdyż w polskim alfabecie i raz pełni rolę zmiękczającą, innym razem jest samodzielną samogłoską. Stąd znak i postawiony po spółgłosce miękkiej czytany jest jako i, natomiast postawiony po spółgłosce twardej – jako y.

Symbolizacje dla samogłosek:

  • a: pogrubienie spółgłoski poprzedzającej (tzw. cieniowanie),
  • e: połączenie zwykłe, lekko przedłużone (spółgłoski zwiększają dystans między sobą),
  • ę: połączenie jak dla e, bardziej przedłużone,
  • o: spółgłoski się wyokrąglają, lub wyokrągla się łącznik między nimi,
  • ą: tak samo jak dla o, lecz bardziej,
  • i, y: podniesienie znaku poprzedniego lub następnego, czasem „wyostrzenie” kształtu,
  • u: opuszczenie znaku poprzedzającego.

Grupy spółgłoskowe i sylabowe

Przykłady grup spółgłoskowych w systemie Polińskiego

W systemie tym, przez prawie sto lat prac i modyfikacji, rozwinęła się bardzo technika grup spółgłoskowych[10] oraz sylabowych[11].

Przykłady grup sylabowych w systemie Polińskiego

Sam autor (Józef Poliński) nie utworzył wielu grup sylabowych (zwanych też zgłoskowymi) i nie zalecał tego uważając, że bardziej pasują one do języka niemieckiego i innych podobnych, gdzie sylaby w większości są zamknięte. Dla języka polskiego zalecał rozwój grup spółgłoskowych, grupy sylabowe zostawiając dla charakterystycznych brzmień o jasno określonej funkcji (np. -ciel, jak w słowach nauczy-ciel, przyja-ciel, zbawi-ciel itp.).

Znaczniki i skróty

Przykłady znaczników z systemu Polińskiego

W momencie powstania systemu znaczników[12] było około setki. W miarę upływu czasu układano wciąż nowe, dostosowując system do potrzeb i różnych zastosowań, tj. układano grupy znaczników dla stenografowania posiedzeń sejmowych, lub do pracy biurowej itp. Jednocześnie trwała ciągle praca nad uproszczeniem systemu, aby uczynić go łatwiejszym do nauki – m.in. przez usuwanie nadmiaru arbitralnych znaczników i rozwijaniem ścisłych i jasnych metod pisania skrótami. Współczesne wersje systemu Polińskiego posiadają ok. 250-400 znaczników (liczby mogą się różnić zależnie od podręcznika). Autorzy podręczników mieli także różne poglądy względem odmiany znaczników i dodawania im końcówek gramatycznych. Największy nacisk w nowoczesnych wersjach systemu Polińskiego położono na naukę skracania, czyli pisania skrótami, jako najwydajniejszą metodę uzupełniającą alfabet stenograficzny.

Skracanie i skróty

W systemie Polińskiego zaleca się stosowanie skrótów zgodnie z własną wprawą i praktyką stenograficzną oraz potrzebami. Im więcej skrótów, tym trudniej odczytać stenogram. Skróty zaleca się budować zgodnie z etymologią i fonetyką polską, czyli nie wprowadza się ścisłych metod skracania, lecz opiera się o właściwości języka. Pierwszą metodą skracania jest opuszczanie samogłosek w sylabach niestanowiących rdzenia wyrazu. Powstałe w ten sposób grupy sylabowe mogą być zastosowane w dowolnych okolicznościach. Z tego wynika następny stopień skracania, czyli identyfikacja typowych przedrostków, przyrostków i zrostków, w tym końcówek gramatycznych, jak np. po-, popro-, prze-, przez-, -liwy, -tyw itp. Kolejnym stopniem skracania jest opuszczanie niektórych spółgłosek i sylab bez szkody dla odczytu, np. cias-n-ego, kasztano-wa-ty, pięk-niej-szy, niedos-ta-tek.

Najwyższą formą skracania jest pismo parlamentarne, gdzie wprowadzone jest także skracanie zdań o standardowe wyrazy i związki frazeologiczne. Na tym poziomie wyróżnionych jest kilka metod:

  • skracanie formą wyrazu, tj. pisanie samego przedrostka lub zakończenia, lub obu i porzuceniem tematu (np. rozwój→roz, wobec→w+c),
  • skracanie źródłosłowu przez pisanie samego jego końca, początku, lub wręcz samogłoski źródłosłowu (np. zwłaszcza→zwł, wolność→ność),
  • skracanie mieszane, czyli kompilację dwóch powyższych metod (np. osobiście→oso),
  • skracanie logiczne, czyli opuszczanie wyrazów dających się domyślić z sensu zdania (np. dzień dobry→bry).

Większość skrótów daje się łatwo rozpoznać, gdyż są pisane powyżej bazowej linii pisma.

Przypisy

  1. ↑ Czyli takich, w których grubość kreski ma znaczenie.
  2. ↑ Pismo zmiennolinijne „trzyma się” z grubsza linii pisma, ale pismo „wędruje” powyżej i poniżej linii bazowej pisma.
  3. ↑ Pismo pozycyjne to takie, gdzie położenie znaku względem linii pisma ma znaczenie.
  4. ↑ W tym wypadku znaki twarde i miękkie (np. małe ‘m’, wielkie m).
  5. ↑ Wokalizacja: zmiana cech litery/znaku pisarskiego oznaczającego spółgłoskę zależnie od towarzyszącej mu samogłoski, np. znak „sz” jest „płaski, wydłużony”, a „szo” ma zaokrąglony „brzuszek”.
  6. ↑ W XIX w. nie istniały jeszcze naukowe opracowania tego problemu, zatem Poliński musiał się oprzeć o wyliczenia własne, ewentualnie swoich poprzedników – twórców systemów stenograficznych.
  7. ↑ Dla głosek o podobnym brzmieniu dopasować podobne znaki.
  8. ↑ Symbolizacja: zmiana brzmienia zapisanej głoski przez zmianę jej położenia lub kształtu. Najczęściej stosowana do oznaczania samogłosek.
  9. ↑ Wokalizacja przedgłosowa: przypisanie symbolu samogłoski do spółgłoski poprzedzającej, czyli nagłosowej sylaby. Dla języka niemieckiego stosowana jest wokalizacja zagłosowa, czyli symbol samogłoski przypisuje się do spółgłoski następującej po samogłosce (czyli wygłosowej).
  10. ↑ Grupy spółgłoskowe: eng. „consonant groups”, powszechnie w stenografii światowej identyfikowane dla każdego języka związki często występujących spółgłosek. W języku polskim występują w dużej liczbie i różnorodności.
  11. ↑ Grupy sylabowe: specjalne znaki, składające się ze zlanych znaków oddających daną sylabę, lub z innego, dedykowanego znaku, dla szybkiego zapisu często występującej sylaby lub grupy sylab, np. „prze-”, „przez-”, lub „wyprze-” itp.
  12. ↑ Znacznik: znak ułożony arbitralnie, lub wyprowadzony ze znaków składających się na słowo, lub grupę słów (znaczniki dla związków frazeologicznych nazywa się frazeogramami), dający się pisać łatwo i szybko. Znaczniki układa się dla bardzo często występujących słów lub związków frazeologicznych.

Bibliografia

  • Stenografja Polska według systemu Gabelsbergera-Polińskiego, Kazimierz Karpiński, Państwowe Wydawnictwo Książek Szkolnych we Lwowie, Lwów, 1938
  • Dzieje stenografji, Stefania Bobrowska, Szymon Taub, Władysław Chrapusta, Zespół towarzystw stenograficznych systemu Polińskiego na Województwo Śląskie, 1931
  • Bibliografja stenografji polskiej, Władysław Chrapusta, Szymon Taub, wyd. Chrapusta, 1933

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.