Szyb Bolko

Szyb Bolko

Nadszybie szybu Bolko (2017)
Państwo	Polska
Województwo	śląskie
Miejscowość	Bytom-Śródmieście
Adres	ul. Kruszcowa
Ukończenie budowy	1904
Położenie na mapie Bytomia Szyb Bolko
Położenie na mapie Polski Szyb Bolko
Położenie na mapie województwa śląskiego Szyb Bolko
50°21′37,1″N 18°55′54,6″E/50,360306 18,931833

Szyb Bolko (niem. Fiedlersglück^[1] , Drieschel^[2]) – ostatni wciąż istniejący szyb rudny (tzn. służący wydobyciu rud metali) na terenie obejmującej miasta Bytom i Piekary Śląskie tzw. Niecki Bytomskiej^[3]. Szyb znajduje się w wykazie przemysłowych obiektów zabytkowych miasta Bytomia^[4].

Szyb został zgłębiony w 1904 roku^[2] (według innego źródła w roku 1906^[5] lub 1902^[6]) i należał do kopalni rud cynku i ołowiu Fiedlersglück, która powstała w 1859 roku i była własnością Donnersmarcków^[7]. W 1908 roku została ukończona wieża wyciągowa^[2]. Urobek był transportowany kolejką napowietrzną do płuczki w Szarleju; po podziale Górnego Śląska kolejka prowadziła do kopalni Neue Victoria^[2] (później przejętą przez Zakłady Górnicze Nowy Dwór).

W latach międzywojennych kopalnia Fiedlersglück należała do Schlesische Aktien-Gesellschaft für Bergbau- und Zinkhüttenbetrieb^[1] . Po II wojnie światowej zakład został przejęty przez Zakłady Górnicze im. Ludwika Waryńskiego (później część Zakładów Górniczo-Hutniczych Orzeł Biały) na podstawie orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 16 czerwca 1947^[1] . Obecnie jest użytkowany przez Centralną Pompownię „Bolko”. Głębokość szybu od zrębu do rząpia wynosiła pierwotnie 101,4 m^[6], w latach 1985–1996 szyb został pogłębiony do 128,9 m^[6] i obecnie wynosi 129,3 m^[5]. Ma przekrój beczkowy (w najszerszych miejscach 5,7 na 3,6 m), jego obudowa jest wykonana z cegieł i z betonitów^[6]. Długość wyrobisk pompowni to 3,7 km^[8]. W szybie zainstalowane jest urządzenie wyciągowe wyposażone w dwie klatki. Na zrębie znajduje się bębnowa maszyna wyciągowa, wyprodukowana w roku 1906 przez firmę AEG i Hutę Donnersmarck w Zabrzu.

Budynek maszynowni oraz nadszybie zostały wpisane do gminnej ewidencji zabytków^[9.1].

W związku z zakończeniem wydobycia rud cynkowo-ołowiowych w tzw. Niecce Bytomskiej obejmującej m.in. obszar miast Bytom i Piekary Śląskie^[a] i zakończeniu likwidacji kopalń w roku 1991, konieczne stało się zabezpieczenie przed zatopieniem znajdujących się poniżej czynnych wyrobisk kopalń węgla kamiennego oraz niżej położonych obszarów na terenie Bytomia i Piekar Śląskich^[10]. Ze względu na to w okresie od maja 1985 do października 1991 przy szybie „Bolko” zbudowano centralną pompownię odprowadzającą wody dołowe ze zrobów (zlikwidowanych wyrobisk) kopalń rudnych. W tym celu pogłębiono szyb „Bolko” z pierwotnej głębokości 100 do 129,3 m, wykonano dwa chodniki wodne o łącznej długości 2325 m^[11] oraz zainstalowano w wyrobiskach rudnych przy tym szybie 13 pomp odwadniających. Jednocześnie pracuje 6 pomp, drugi zestaw 6 pomp pozostaje w rezerwie, a jedna pompa może w tym czasie być remontowana^[12]. W latach późniejszych, z powodu eksploatacji węgla prowadzonej przez Kopalnię Węgla Kamiennego Julian, doszło do odkształcenia przekopu wschodniego, co spowodowało problemy z jego prawidłową wentylacją. W związku z powyższym liczący około 600 m fragment wyrobiska został otamowany i o tyleż zmniejszyła się długość wyrobisk CP Bolko^[13]. Pompownia rozpoczęła pracę w czerwcu roku 1988, a 30 kwietnia 1990, po wyłączeniu ostatniej pompowni lokalnej, przejęła pompowanie wszystkich wód ze zrobów kopalń rud^[b]. Średnio pompy usuwają z dawnych wyrobisk ZGH Orzeł Biały około 22 m³ wody na minutę, natomiast zaprojektowane są tak, aby móc usuwać 36 m³ wody na minutę. Wody te są odprowadzane rurociągiem do pobliskiej Brynicy^[14]. Wstrzymanie pompowania na czas powyżej 12 godzin spowodowałoby zatopienie najpierw dawnych wyrobisk rudnych, a następnie niżej położonych kopalń węgla kamiennego (przede wszystkim KWK „Bobrek-Centrum”)^[15]. Skutki tego byłyby katastrofalne^[5].

Wody dołowe w 1990 roku z pompowni Bolko były skażone wysokimi stężeniami cynku, ołowiu oraz jonów siarczanowych, stężenia te jednak bardzo powoli zmniejszały się^[16].

Operatorem pompowni jest przedsiębiorstwo Centralna Pompownia „Bolko” sp. z o.o., które do końca roku 2020 należało do grupy kapitałowej „Orzeł Biały S.A.”^[5] powstałej w wyniku komercjalizacji, a następnie prywatyzacji Zakładów Górniczo-Hutniczych „Orzeł Biały”^[17]. 31 grudnia 2020 Centralna Pompownia „Bolko” sp. z o.o. została zakupiona przez Spółkę Restrukturyzacji Kopalń i weszła w skład Centralnego Zakładu Odwadniania Kopalń^[18]. Pompownia utrzymywana jest z dotacji podmiotowej z budżetu państwa udzielanej przez Ministra Gospodarki na podstawie specjalnej ustawy^[19][20]. Koszt dotacji państwowej wyniósł 15 mln zł w 2020 roku^[21].

Przepompownia została przekształcona w pompownię głębinową, zlikwidowano halę sprężarek na głębokości 124,9 m; figura św. Barbary z tejże hali wyjechała w kwietniu 2025 roku^[22] i została przeniesiona do budynku dyrekcji Centralnego Zakładu Odwadniania Kopalń w Czeladzi, oddziału Spółki Restrukturyzacji Kopalń^[23]. Nadszybie remontowano w 2025 roku^[22].

• 
  Maszynownia szybu „Bolko”
• 
  Silnik maszyny wyciągowej
• 
  Bęben maszyny wyciągowej

• Bolko Loft mh1 – stara lampownia^[9.2]

• Jan Pytel, Wiesław Tymrakiewicz. Zagrożenia dla kopalń węgla kamiennego i powierzchni w rejonie Bytomia spowodowane zatrzymaniem pracy Centralnej Pompowni „Bolko”. „Bezpieczeństwo Pracy i Ochrona Środowiska w Górnictwie – miesięcznik Wyższego Urzędu Górniczego”. 01/2002, 2002. Wyższy Urząd Górniczy w Katowicach. ISSN 1505-0440. 
• Wykaz przemysłowych obiektów zabytkowych. Bytom: Urząd Miejski w Bytomiu, grudzień 2012.
• Janusz Kropka. Zmiany w dopływie wody do Centralnej Pompowni Bolko. „Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego”. 436, 2009. Państwowy Instytut Geologiczny. ISSN 0867-6143. 
• Ogłoszenie o sporządzeniu protokołów zdawczo-odbiorczych. „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach”. Poz. 90–94 (12), s. 4, 1952-12-20. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. 
• Sprawozdanie zarządu z działalności grupy Kapitałowej „Orzeł Biały” S.A. za rok 2010. Bytom: Orzeł Biały S.A., 2011-03-10.
• Wiesław Sroczyński: Wpływ eksploatacji, przeróbki i przetwórstwa rud cynku i ołowiu na środowisko przyrodnicze. W: Surowce metaliczne : cynk, ołów. Roman Ney (red.). Kraków: Centrum PPGSMiE PAN, 1997, seria: Surowce Mineralne Polski. ISBN 83-86286-88-1.
• Piotr Czaja, Joanna Hydzik. Zabezpieczenie Centralnej Pompowni Bolko przed skutkami eksploatacji głębokiej pod miastem Bytom. „Górnictwo i Geoinżynieria”. 3/1, 2005. Uczelniane Wydawnictwa Naukowo-Dydaktyczne AGH. ISSN 1732-6702. 
• Edward Wieczorek: Bytom i okolice. Przewodnik turystyczny. Bytom: Urząd Miejski w Bytomiu, 2013. ISBN 978-83-62234-68-4.
• Janusz Kropka, Janusz Respondek. Problemy hydrogeologiczno-górnicze systemu centralnego odwadniania wyrobisk górniczych zlikwidowanych kopalń rud cynku i ołowiu w niecce bytomskiej. „Przegląd Geologiczny”. 48 (8), s. 732, 2000. Państwowy Instytut Geologiczny. ISSN 0033-2151. 
• Marek Błoński: Spółka Restrukturyzacji Kopalń kupiła centralną pompownię Bolko za ponad 18,8 mln zł. Bankier.pl, 2020-12-31. [dostęp 2021-01-02]. (pol.).

• Strona internetowa Centralnej Pompowni „Bolko”