Tarcza fennoskandzka

Mapa geologiczna Półwyspu Fennoskandzkiego: główne elementy tarczy bałtyckiej to masyw karelski, masyw kolski, swekofenidy i swekonorwegidy. Kaledonidy i platforma wschodnioeuropejska nie należą do tarczy.

Tarcza fennoskandzka, tarcza bałtycka – tarcza kontynentalna o wielkich rozmiarach, na północy kontynentu europejskiego, obejmująca tereny południowej Norwegii, Szwecji, Finlandii i Półwyspu Kolskiego (Rosja).

Definicja

Tarcza fennoskandzka stanowi północno-zachodni fragment kratonu wschodnioeuropejskiego. Jest to ten obszar, na którym prekambryjskie podłoże krystaliczne nie jest przykryte ediakarsko–fanerozoiczną pokrywą osadową, jak ma to miejsce na większości pozostałych obszarów kratonu, czyli na platformie wschodnioeuropejskiej, w tym w północno-wschodniej Polsce[1][2].

Wszystkie skały tarczy fennoskandzkiej należą do Fennoskandii, jednego z trzech pierwotnych elementów paleokontynentu Baltiki, względnie Proto-Baltiki. Kolizja Fennoskandii, Sarmacji i Wołgo-Uralii w paleoproterozoiku utworzyła zasadniczą część dzisiejszej platformy wschodnioeuropejskiej[3].

Budowa geologiczna

Anortozyt z labradorytem (batolit Wiborg, Finlandia, wiek ok. 1633 Ma)

Historia badań

Badania geologiczne tarczy fennoskandzkiej można podzielić na dwa zasadnicze etapy: kartowania, które rozpoczęło się w XIX wieku, oraz syntezy. Pierwszą syntezę, opartą jedynie na danych z kartowania geologicznego, przedstawił Jakob Sederholm w 1893. Od około 1960 dostępne były dane z datowań izotopowych. W 1975 Anna Hietanen przedstawiła pierwszą interpretację historii geologicznej tarczy bałtyckiej opartą na paradygmacie tektoniki płyt[4].

Opis geologii

Tarcza fennoskandzka zbudowana jest z metamorficznych i magmowych skał archaiku i proterozoiku. Wiek najstarszych z nich określono metodami izotopowymi na ponad 3 mld lat[5]. Głównymi elementami strukturalnymi tarczy bałtyckiej są dwa masywy archaiczne, karelski i kolski, oraz dwa orogeny proterozoiczne, swekofenidy i swekonorwegidy[1][2].

Na tarczy bałtyckiej widać ślady przebiegu licznych orogenez, przede wszystkim swekofeńskiej i swekonorweskiej. Orogenezom towarzyszyły procesy magmatyzmu i metamorfizmu. Trwające od tego czasu nieustanne ruchy wznoszące silnie wydźwignęły obszar tarczy, w wyniku czego jest on prawie zupełnie pozbawiony pokrywy późniejszych osadów. Wyjątek stanowią niewielkie wystąpienia skał dolnopaleozoicznych (od kambru do syluru) oraz polodowcowe osady plejstocenu[6].

Odsłonięcia najstarszych skał ukazują się na powierzchni na Półwyspie Kolskim. Prekambryjskie skały tarczy bałtyckiej zawierają złoża wielu rud metali, m.in. żelaza, miedzi, cynku, ołowiu, wanadu, niklu oraz złoża apatytów.

Przypisy

  1. 1 2 Ewa Krzemińska, Stanisław Mazur, Paweł Poprawa, Maciej Tomaszczyk, Piotr Krzywiec, Platforma prekambryjska (wschodnioeuropejska), [w:] P. Aleksandrowski, K. Zglinicki (red.), Budowa geologiczna Polski. Tom 2. Tektonika, Warszawa 2026, s. 33–100.
  2. 1 2 Włodzimierz Mizerski, Geologia kontynentów, Wyd. 2. zm, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2015, ISBN 978-83-01-18271-7.
  3. ↑ R. Lahtinen, J. Köykkä, J. Salminen, M. Sayab, S.T. Johnston, Paleoproterozoic tectonics of Fennoscandia and the birth of Baltica, „Earth-Science Reviews”, 246, 2023, s. 104586, DOI: 10.1016/j.earscirev.2023.104586 [dostęp 2026-07-17] (ang.).
  4. ↑ Krister Sundblad, Evgenia Salin, Historic background to the nomenclature used in regional geological correlations within Fennoscandia. Part II: Some obsolete, modern and everlasting concepts [online], Key note lecture, Baltic Basement Spring School, May 27-29, 2026, Arbavere research center, maj 2026.
  5. ↑ A.I. Slabunov i inni, The Archean of the Baltic Shield: Geology, Geochronology, and Geodynamic settings, „Geotectonics”, 40 (6), 2006, s. 409–433, DOI: 10.1134/S001685210606001X, ISSN 0016-8521 [dostęp 2026-07-17] (ang.).
  6. ↑ Maurits Lindström, Janerik Lundqvist, Thomas Lundqvist, Sveriges geologi från urtid till nutid, Lund: Studentlitteratur, 1991, ISBN 978-91-44-30381-9.
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.