Tartan noir

Tartan noir – podgatunek powieści kryminalnej charakterystyczny dla literatury szkockiej i szkockich autorów. Łączy elementy klasycznego czarnego kryminału (prozy hardboiled) z silnym osadzeniem w szkockiej rzeczywistości społeczno-kulturowej. Termin „tartan noir” został przypisany amerykańskiemu pisarzowi Jamesowi Ellroyowi, który określił w ten sposób twórczość Iana Rankina, nazywając go „królem tartan noir”^[1][2][3]. Za początek tego nurtu uważa się rok 1977^[4].

Za protoplastę tego nurtu uważa się Williama McIlvanney’a – autora Laidlaw (1977), The Papers of Tony Veitch (1983) i Strange Loyalties (1991). Laidlaw jest uważana za pierwszą powieść tartan noir^[5], a sam McIlvanney bywa nazywany „ojcem chrzestnym tartan noir”^{[6][7][8][9][10]}.

Inspiracje dla tartan noir sięgają wcześniejszych szkockich autorów takich jak James Hogg (Confessions of a Justified Sinner, 1824) oraz Robert Louis Stevenson (Doktor Jekyll i pan Hyde, 1886), zwłaszcza w tematach dualności, moralnej ambiwalencji i psychologii zła^[11].

• Estetyka noir: cyniczni, zmęczeni życiem bohaterowie, brutalność świata przestępczego, noir-owskie napięcie, często ironiczne poczucie humoru^[7][12].
• Realizm społeczny: tło życia klas robotniczych w szkockich miastach – Glasgow, Edynburg, Aberdeen – z widocznością przemian społecznych, biedy, brudu miejskiego, przestępczości i napięć społecznych^[13].
• Literacki ładunek: dużo refleksji filozoficznych, silna warstwa psychologiczna, moralne dylematy, często wprowadzone w narrację detektywistyczną^[12].
• Lokalność: pierwszoplanową rolę pełnią szkockie krajobrazy, miasta i ich społeczności; różnice regionów mają znaczenie fabularne (np. Rebus w Edynburgu, Laidlaw w Glasgow, McRae w Aberdeen, Perez na Szetlandach^[14])^[8][11].

• William McIlvanney – seria Laidlaw (1977–1991), uznawany za twórcę gatunku^[15][16].
• Ian Rankin – seria Inspector Rebus – detektyw John Rebus działa w Edynburgu; jego pierwszym tytułem była Knots and Crosses (1987). Często nazywany „królem tartan noir”^[17].
• Val McDermid, Denise Mina, Stuart MacBride, Christopher Brookmyre, Lin Anderson, Peter May, William H. S. McIntyre, Caro Ramsay i inni – reprezentują współczesne i wpływowe nazwiska nurtu tartan noir^[9].

Od 2012 roku w Stirling organizowany jest międzynarodowy festiwal literatury kryminalnej „Bloody Scotland”, współorganizowany przez autorów Lin Anderson i Alex Gray. Przyznawana jest nagroda McIlvanney Prize dla najlepszej szkockiej powieści kryminalnej roku (nazwana na cześć McIlvanney’ego) oraz Debiut Roku od 2019^[6][9][11].

Wiele z powieści nurtu tartan noir zostało przeniesionych na ekran zarówno w formie filmu, jak i serialu. Są to m.in.:

• Szetlandy^[14]
• Karen Pirie^[18]
• Żądza krwi^[19]
• Ślady^[20]
• Dept. Q^[21]

• nordic noir
• czarny kryminał