Torebka (przedmiot)

Torebka – używana przez kobiety w miejscach publicznych osobista, mała torba do noszenia w niej przy sobie różnych rzeczy osobistych i drobiazgów[1], które mogą okazać się potrzebne w ciągu dnia[2], będąca elementem ubioru[3] i modnym dodatkiem, dopełniając stylizacji, ściśle kojarzona z kobiecością[4].

Rękopis po łacinie z iluminacjami na pergaminie z 1455 roku; widoczna sakiewka u pasa

Historia

Pierwotnie torebki nosili mężczyźni[5]. Starożytni Egipcjanie w małych torebkach przypiętych do pasa lub przedramienia trzymali podręczne drobiazgi[5].

W średniowieczu zarówno mężczyźni, jak i kobiety nosili woreczki, torebeczki i torebki zwykle dołączone do paska lub pasa. Woreczek mógł być widoczny, przytwierdzony lub luźno zawieszony u pasa. Ze względów bezpieczeństwa mógł też być dołączony do przepasanej paskiem bielizny osobistej i niewidoczny dla osób postronnych czy złodziei. Średniowieczne woreczki, torebeczki i torebki były robione z naturalnej skóry, jedwabiu, wełny i lnu. Często były wyszywane, miały frędzle lub chwast[6]. Kupcy przechowywali w torebkach, zrobionych z tkaniny lub skóry[7], pieniądze[5].

W języku polskim średniowieczne torebki były nazywane jałmużniczkami lub sakiewkami[5]. Jałmużniczką (ang. almoner) najczęściej nazywano bogato haftowany woreczek, noszony przez szlachetnie urodzonych przy pasie, służący do przechowywania drobnych monet przeznaczonych na jałmużnę lub do kwestowania przez kobiety, stąd nazwa[5]. Sakiewką określano najczęściej skórzany woreczek[5]. Obie nazwy praktycznie wyszły w XXI wieku z użycia w języku polskim[5].

Do dnia dzisiejszego w Muzeum Katedralnym na Wawelu zachowała się jałmużniczka, której posiadaczką wg tradycji była królowa Jadwiga. Została wykonana około 1340 roku we Francji i najprawdopodobniej przedstawia wyhaftowane sceny z legendy o Tristanie i Izoldzie[8].

Miniaturowa torebka châtelaine ze srebrnej siateczki
Torebeczka châtelaine, ok. 1889

Od XIV wieku na obrazach można dostrzec kobiety z châtelaine[9], przypiętą ozdobnym hakiem do paska lub szarfy sukni i swobodnie zwisającą. W XIX wieku châtelaine była noszona głównie przez kobiety i w miarę upływu czasu pojawiały się różne jej warianty, w tym torebeczka, która była popularna szczególnie od połowy lat 70. XIX wieku do wczesnych lat 80. XIX wieku. Torebeczki typu châtelaine były wykonywane z jedwabiu lub aksamitu, a te, które były przeznaczone do użytku na zewnątrz, zalecano robić ze skóry. Ozdobne, metalowe ramki i zapięcie były trwałe, często także kosztowne. Można je było też kupić osobno i samodzielnie uszyć, po czym ozdobić woreczek haftami, aplikacjami, koronkami czy frędzlami lub wymienić na nowy. Niektóre torebki typu châtelaine miały pojedynczy łańcuszek, służący do przypięcia wachlarza. Podobnie jak châtelaine, torebeczki typu châtelaine były przymocowane ozdobnym hakiem do szarfy, łańcucha lub paska noszonego w talii. Były niewielkich rozmiarów i mogły pomieścić jedynie najbardziej niezbędne przedmioty tj. portmonetkę lub chusteczkę do nosa[10].

Dopiero w XV wieku kobiety zaczęły używać malutkich woreczków, które schowane były w fałdach sukien[5] i można je było wyciągnąć przez rozcięcie w spódnicy[7]. Małe, bogato zdobione, tzw. panieńskie, były symbolem statusu; z wyszytym fragmentem pieśni miłosnej – podarkiem ślubnym[5].

W XVII i XVIII wieku zarówno kobiety, jak i mężczyźni nosili sakiewki[5]. Kobiety w XVIII wieku używały też woreczków do przechowywania akcesoriów do ręcznych robótek, które nosiły przy sobie[11].

Dwuczęściowa „pończocha na monety”, początek XIX w. Francja
Réticule, ok. 1799, Francja
Replika XVIII-wiecznych kobiecych kieszeni (woreczków) dowiązywanych w pasie pod suknią

Pod koniec XVIII wieku, po rewolucji francuskiej, gdy ubrania zarówno kobiece, jak i męskie stały się lżejsze, bardziej dopasowane i przylegające do ciała, a kieszenie były małe lub w ogóle ich nie szyto, noszenie przy sobie torebeczek nasiliło się. Wśród mężczyzn popularne stały się długie i pojemne, robione na drutach, jedno- lub dwuczęściowe[12], „pończochy” na pieniądze (ang. stocking purse, miser lub long purse)[6], które były wkładane do kieszeni górnego okrycia lub przewieszane przez podwiązkę[13]. Przez rozcięcie wsuwało się do środka monety, po czym przesuwało pierścień, aby zamknąć otwór[13].

Wśród kobiet, szczególnie w latach 1795–1820, popularne było noszenie na przedramieniu lub trzymanie w ręce (fr.) réticule, od łac. reticulum – siateczka, oczko[14] (synonimy indispensable lub sarkastycznie ridicule). Réticule był wykonywany w różnych kształtach i rozmiarach[15] z delikatnych tkanin: jedwabiu, satyny, welwetu (po 1810 roku[15]) i często wyszywany lub ozdabiany koralikami. Od góry był zamykany przez ściągniecie dwóch sznureczków. Do réticule kobiety z reguły wkładały chusteczkę do nosa, buteleczkę perfum, wachlarz i portfel[6][5]. Réticule, początkowo robiony z siateczki, zastąpił woreczek na robótki ręczne[14]. Można go było kupić u modystki[15] i tylko samemu ozdobić lub uszyć samodzielnie od podstaw, gdyż wykonanie nie było trudne, nie wymagało specjalnych narzędzi ani silnych rąk jak w przypadku torebeczek ze skóry[16].

Alternatywą była balantine, czyli dość spory płaski woreczek zawieszony na długich sznurkach przy pasku od podwyższonego stanu sukienki i kołyszący się tam i z powrotem na wysokości kolan, zainspirowany szabeltasami, który miał za zadanie zastąpić kieszenie dowiązywane w pasie pod suknią[11]. Balantine była bardzo niewygodna w użyciu, bo obijała się o kolana i zaburzała ułożenie fałd na sukni[17]. Noszony w ręce lub owinięty wokół nadgarstka réticule nie sprawiał takiego problemu[17]. Mały réticule był pierwszym wzorem trzymanej w ręce torebki dla kobiet[18].

W XIX wieku suknie na obszernych krynolinach, z falbanami i licznymi halkami ułatwiały ukrycie chusteczki do nosa czy portfela w kieszeniach[6].

Torebka ozdobiona kamieniami jubilerskimi
Wnętrze damskiej torebki
Skórzana torebka z ozdobną drewnianą rączką z lat 90. XX wieku

Dopiero po I wojnie światowej, w latach 20.XX wieku, gdy stroje stały się ponownie dopasowane do ciała, torebka została w pełni doceniona i odniosła sukces jako sprawdzający się w nowych okolicznościach przedmiot codziennego użytku[6]. Przez następne lata zmieniały się style torebek noszonych przez kobiety, począwszy od najwcześniejszych modeli reticule, przez pierwsze płaskie torebki kopertowe z lat 20. i wczesnych lat 30. XX wieku, torebki na ramię z lat 40. XX wieku (ponownie popularne w latach 60. XX wieku) aż do pudełkowatych torebek zapinanych na suwak[6]. W latach 20. i 30. pojawiły się też mieszczące się w dłoni torebki wieczorowe, często ozdobione strasem, tudzież dziergane z metalowych nici woreczki na metalowym łańcuszku i jubilerskie oprawy torebek z diamentami, koralami czy lapis lazuli[5].

W latach 60. i 70. XX wieku na rynku występowała już ogromna różnorodność damskich torebek. Torebki były projektowane pod kątem ich przeznaczenia i funkcji, np. na wyjście wieczorem czy na plażę. Ważne stało się również wnętrze torebki oferujące przegrody i kieszonki na paszport, portfel, lusterko, szminkę itp.[6]

Z czasem produkowana przemysłowo torebka stała się nieodzownym przedmiotem codziennego użytku dla wszystkich kobiet, bez względu na stan społeczny. Można było w niej schować flakonik wody toaletowej, chusteczkę do nosa, grzebyk, puderniczkę, lusterko[5].

Torebki nie zawsze były mocno kojarzone wyłącznie z płcią żeńską. Jeszcze na początku XX wieku występowały reklamy zarówno torebek dla kobiet, jak i dla mężczyzn. Jednak już w latach dwudziestych XX wieku torebki coraz częściej zaczęto łączyć z kobietami, gdy na rynek wprowadzono produkty higieny osobistej, artykuły sanitarne i kosmetyki, które pozwoliły im na dłuższe przebywanie w miejscach publicznych, ponieważ mogły je dyskretnie mieć przy sobie w torebkach. Związek ten wzmocniło pojawienie się tamponów higienicznych w 1936 roku, szczególnie podczas trwania wielkiego kryzysu, kiedy kobiety nosiły przy sobie także środki antykoncepcyjne, aby móc kontrolować płodność w ciężkich czasach pod kątem ekonomicznym[4].

W czasach nowożytnych rzemieślnicy w torbach, przypominających kształtem dzisiejsze listonoszki, nosili swoje narzędzia, a rolnicy płody rolne na targ[5].

Wartość damskiej torebki zależy współcześnie od pozycji marki jej fabrykanta. Przykładami markowych torebek są m.in. Balenciaga, Jacquemus, Gherardini, Louis Vuitton, Peter Kent[9].

Rola

Przykład współczesnej damskiej torebki

Torebka damska pełni rolę praktyczną i estetyczną[2]

Torebka jest nie tylko przenośnym, prywatnym schowkiem[19], symbolizuje autonomię i tożsamość kobiet[4]. Na przykładzie historii damskich torebek, od średniowiecznej sakiewki, przez XVII-wieczny woreczek na robótki ręczne, aż do XX-wiecznych torebek na ramię kobiety niezależnej i aktywnej zawodowo, można przeanalizować jak w ciągu wieków zmieniała się pozycja społeczna kobiet, obrazując proces ich emancypacji[20].

Torebka może też być symbolem statusu społecznego, np. torebka Birkin[7] firmy Hermès, wykreowana w kooperacji z Jane Birkin.

Materiały

Torebka ze skóry krokodyla
Torebka ze srebrnej siateczki

Do wytwarzania damskich torebek używano w ciągu wieków różnych, często niepospolitych, materiałów: skóry, w tym skóry egzotycznych zwierząt, tkanin, wikliny, rafii, słomy, bambusa, srebra, koralików, pestek, rybiej łuski, ptasich piórek, cekinów[20].

Obecnie w dalszym ciągu torebki produkuje się z prawdziwej skóry, a także ze skóry wegańskiej, poliuretanowej, korkowej, polichlorku winylu, mikrofibry, poliestru, wytrzymałego płótna, nylonu, jeansu, tweedu, słomy, rattanu, żakardu, tkaniny pikowanej, tkaniny z cekinami i zdobieniami, materiałów tekstylnych z włókien pochodzenia roślinnego (liści ananasa – pinateks, odpadów po jabłkach w połączeniu z poliuretanem i podkładem bawełnianym lub poliestrowym – skóra jabłkowa, z liści kaktusa opuncji – skóra kaktusowa)[21], a także z futra i futra sztucznego[22].

Niektóre torebki są przykładami arcydzieł kaletnictwa[20].

Zapięcia

Zapięcie otwiera i zamyka torebkę[23]. Zapięcie może być solidne lub delikatne[24]. Może dodatkowo pełnić rolę dekoracyjnego detalu[23]. Rodzaj zapięcia ma wpływ na jakość, funkcjonalność i bezpieczeństwo[23]. Popularnymi rodzajami zapięć do torebek są m.in. zamki błyskawiczne, zatrzaski magnetyczne, z blokadą obróconą lub przekręconą (turn lub twist), część blokująca na klapie torby i pasujący zatrzask na korpusie (tuck lock, push lock, press lock), sznurek ściągający, metalowa rama z dwoma koralikami (kiss lock), guzik z pętelką, metalowe zatrzaski, rzepy, klamra, haftka z oczkiem[23].

70% torebek codziennego użytku jest zamykana na zamek błyskawiczny, który zapewnia solidne i pełne uszczelnienie, chroniąc zawartość przed kurzem, zalaniem i kradzieżą. Zamki mogą być widoczne lub niewidoczne, ukryte w szwach[23].

Rodzaje

W handlu znajduje się wiele różnych rodzajów torebek, spośród których niektóre mają własne nazwy. Torebki mogą mieć kształty geometryczne (kwadratowe, prostokątne, trapezowe, pudełkowate, koliste) jak np. „kopertówki”, „dyplomatki”; mogą mieć proste formy podzielone równomiernie przez zastosowanie widocznych zapięć i emblematów, jak np. „konduktorki”, „listonoszki”, „myśliwskie”; mogą mieć charakter mniej oficjalny, jak np. „worki”, plecaki; mogą mieć formę sakiewki, kuferka, torebek retro; mogą być miękkie i pofałdowane; mogą mieć postać koszyka, siatki czy plecionki itd.[24]

Inne rodzaje torebek to: shoperka (duża torba, do której oprócz niezbędnych drobiazgów, można także włożyć drobne zakupy), wieczorowa[5], tote, hobo, bagietka, siodło, półksiężyc, nerka, saszetka, sportowa (weekendowa), plażowa, crossbody, na laptopa, na ramię, na bransoletce[25], „lekarska”, akordeonowa, teczka (aktówka) itd.[22]

Ilość ozdobnych lub funkcjonalnych detali może być zminimalizowana lub zmaksymalizowana[24].

Przypisy

  1. ↑ Torebka damska. Wielki słownik języka polskiego Instytut Języka Polskiego PAN. [dostęp 2026-04-19]. (pol.).
  2. 1 2 Torebki damskie – jaką torebkę na co dzień wybrać?. Polska Agencja Prasowa, 2025. [dostęp 2026-04-20]. (pol.).
  3. ↑ Anna Sieradzka: Tysiąc lat ubiorów w Polsce. Arkady, 2003, s. 139. ISBN 978-83-213-4257-3.
  4. 1 2 3 Kathleen B. Casey: Carrying Freedom: The Hidden History of the Purse in America. Virginia Wesleyan University, 2026. [dostęp 2026-04-19]. (ang.).
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Joanna Strzyżewska, historyk sztuki, w rozmowie z Marzeną Florkowską: Sakiewka, jałmużniczka, kopertówka. Radio Kraków, 2020. [dostęp 2026-05-08]. (pol.).
  6. 1 2 3 4 5 6 7 Doreen Yarwood: Illustrated Encyclopedia of World Costume. New York: Dover Publications, 2011, s. 21,22,23. ISBN 978-0486433806.
  7. 1 2 3 Irena Reiniger-Hortz: Hanfbag Etiquette: „I can’t live without it”. 2018, s. rozdziały: „What’s in women’s handbag”, „Handbag psychology”, The history of the handbag. ISBN 978-1-5475-1151-8.
  8. ↑ Piotr Stefaniak, Była i Marią, i Martą Święta Jadwiga D’Anjou (1374–1399) na jubileusz 25-lecia kanonizacji (PDF strony 41 i 44) [online], Katedra na Wawelu w Krakowie, 2022 [dostęp 2026-05-08] (pol.).
  9. 1 2 Mylo Freeman: Over Dames en Tassen. rubinstein.nl. [dostęp 2026-05-21]. (niderl.).
  10. ↑ Chatelaine purse. Arizona State University ASU FIDM Museum. [dostęp 2026-05-29]. (ang.).
  11. 1 2 Dorota Markowska- Bochenek: Balantine. szmizetka.pl, 2021. [dostęp 2026-05-26]. (pol.).
  12. ↑ Stocking Purse. Royal Museums Greenwich. [dostęp 2026-05-26]. (ang.).
  13. 1 2 Miser Purse aka Stocking Purse or Long Purse. Regency Purse Museum. [dostęp 2026-05-26]. (ang.).
  14. 1 2 What came before IT Bags?. European Fashion Heritage Association, 2019. [dostęp 2026-05-26]. (ang.).
  15. 1 2 3 Reticule. Textile Research Centre Leiden, 2017. [dostęp 2026-05-26]. (ang.).
  16. ↑ Leimomi Oakes: Terminology: What is a reticule or indispensable?. thedreamstress.com, 2013. [dostęp 2026-05-26]. (ang.).
  17. 1 2 Dorota Markowska- Bochenek: Reticule, czyli o damskich torebkach cz. II. szmizetka.pl, 2021. [dostęp 2026-05-26]. (pol.).
  18. ↑ Don’t Ridicule My Reticule!. Glanmore National Historic Site of Canada. [dostęp 2026-05-27]. (ang.).
  19. ↑ „Przekrój Wydania 51-53”, s. 58, 1945. Kraków: Krakowskie Wydawnictwo Prasowe.
  20. 1 2 3 Joanna Kowalska: Wystawa w Arsenale Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie „Torebki damskie od średniowiecza do współczesności”. Nauka w Polsce, 2009. [dostęp 2026-04-20]. (pol.).
  21. ↑ 20 rodzajów tkanin i materiałów na torebki. Unclenineleather, 2025. [dostęp 2026-05-21]. (pol.).
  22. 1 2 Jessica Barrera: A Field Gide Making Bags. Watson-Guptill, 2023, s. 11-18 (Types of Bags) i 24. ISBN 978-1-64403-157-5.
  23. 1 2 3 4 5 Sally Peng: 12 różnych rodzajów zapięć torebek. Leeline Bags, 2025. [dostęp 2026-05-29]. (pol.).
  24. 1 2 3 Ewa Fałkowska-Rękawek: Podstawy projektowania odzieży; Dobór dodatków do stylu ubioru; rozdział 10. Warszawa: WSiP, 2000, s. 119. ISBN 978-83-02-07849-1.
  25. ↑ 41 rodzajów toreb. Unclenineleather. [dostęp 2026-05-21]. (pol.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.