Trądzik gorzki

Trądzik gorzki

Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	grzyby
Typ	workowce
Klasa	miseczniaki
Rząd	otwornicowce
Rodzina	otwornicowate
Rodzaj	Lepra
Gatunek	trądzik gorzki
Nazwa systematyczna
Lepra amara (Ach.) Hafellner Stapfia 104(1): 171 (2016)

Trądzik gorzki, otwornica gorzka (Lepra amara (Ach.) Hafellner) – gatunek grzybów z rodziny otwornicowatych (Pertusariaceae)^[1]. Ze względu na współżycie z glonami zaliczany jest do porostów^[2].

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Pertusaria, Pertusariaceae, Pertusariales, Ostropomycetidae, Lecanoromycetes, Pezizomycotina, Ascomycota, Fungi^[1].

Po raz pierwszy gatunek ten opisany został w 1809 r. przez Erica Achariusa jako Variolaria amara^[1]. W 1872 r. William Nylander przeniósł go do rodzaju Pertusaria, a w 2016 r. Josef Hafellner do rodzaju Lepra^[1]. Ma około 20 synonimów. Niektóre z nich. 1780^[3]:

Nazwa polska według Krytycznej listy porostów i grzybów naporostowych Polski^[2]. Po przeniesieniu do rodzaju Lepra stała się niespójna z aktualną nazwą naukową^[1]. W 2024 r. polscy lichenolodzy w pracy Lichenes of Poland. A fifth annotated checklist nadali mu nazwę trądzik gorzki^[4].

Plecha skorupiasta, zazwyczaj dość gruba, ale czasami cienka. Powierzchnia jest szorstka, pomarszczona lub chropowata, czasami podzielona na poletka. Ma barwę od jasnoszarej do ciemnoszarej i bardzo gorzki smak. Przedplesze jest jaśniejsze i czasami podzielone na pasemka. Na powierzchni zawsze i licznie występują soralia, pojedynczo lub w grupach, często łączą się z sobą. Mają średnicę 0,2–2 mm. kolisty lub półkolisty kształt i szeroko przylegają do plechy. Plecha zawiera glony protokokkoidalne^[5].

Reakcje barwne: Pd + czerwony, K –, KC + fioletowoczerwony^[5].

Owocniki typu apotecjum pojawiają się bardzo rzadko. Są zagłębione po kilka w brodawkach podobnych do soraliów. Mają silnie, białawo przyprószone tarczki o barwie od czerwonawej przez brunatną do czarnej. W każdym worku powstaje jeden tylko, jednokomórkowy, bezbarwny i grubościenny zarodnik o rozmiarach 140-230 × 50–70 μm^[5].

Najbardziej podobny jest również pospolity trądzik zwyczajny (Lepra albescens). Odróżnia się bardzo dużymi soraliami (mają średnicę 0,5–4,5 mm), grubą plechą i brakiem kwasu fumarioprotocetrariowego. Pewne odróżnienie tych gatunków możliwe jest reakcjami barwnymi; u otwornicy gładkiej wszystkie są negatywne^[6].

Gatunek szeroko rozprzestrzeniony, głównie na półkuli północnej. Najliczniej notowany jest w Ameryce Północnej i Europie, ale występuje także w Azji, Ameryce Środkowej, północnych rejonach Ameryki Południowej i Afryki oraz w Australii^[7] W Polsce pospolity w całym kraju.

Główne siedlisko jego występowania to kora drzew, zwłaszcza liściastych, szczególnie w miejscach bardziej słonecznych; poza zwartymi kompleksami leśnymi lub w świetlistych lasach^[5].

Wytwarza kwas fumaroprotocetrariowy, który nadaje jej bardzo gorzki smak, podobny do smaku chininy. Właśnie z powodu tego gorzkiego smaku dawniej plecha otwornicy gorzkiej używana była jako namiastka chininy^[8].