Transport zbiorowy

Transport zbiorowy odróżnia się od transportu osobistego lub indywidualnego przede wszystkim sposobem organizacji podróży. W transporcie osobistym użytkownik zwykle sam decyduje o trasie, czasie i celu podróży oraz korzysta z pojazdu indywidualnie lub w ramach własnego gospodarstwa domowego. Do tej grupy zalicza się m.in. samochód osobowy, motocykl, rower, hulajnogę i podróż pieszą. W klasyfikacji Eurostatu samochód osobowy i jednoślady silnikowe występują obok autobusu, autokaru, tramwaju i metra jako odrębne środki transportu pasażerskiego^[1].

Granica między transportem osobistym, współdzielonym i zbiorowym nie zawsze jest jednoznaczna. ITF odróżnia aktywną mobilność, obejmującą m.in. chodzenie, jazdę rowerem, współdzielenie hulajnóg i rowerów, od transportu publicznego oraz od mobilności współdzielonej, obejmującej taksówki, ridesharing i taxi-busy^[2]. Oznacza to, że część usług dostępnych publicznie, takich jak taksówka albo przejazd zamawiany przez aplikację, może być traktowana jako publicznie regulowana usługa przewozu osób, ale niekoniecznie jako transport zbiorowy w ścisłym sensie.

Publiczny transport zbiorowy jest dostępny dla ogółu pasażerów albo dla publicznie określonej kategorii pasażerów i jest wykonywany regularnie po linii, liniach albo sieci komunikacyjnej. W prawie polskim warunkami definicyjnymi są powszechna dostępność, regularność, wykonywanie przewozu w określonych odstępach czasu oraz powiązanie z określoną linią komunikacyjną, liniami komunikacyjnymi albo siecią komunikacyjną^[3].

Niepubliczny transport zbiorowy obejmuje przewozy wspólne, których dostępność ograniczono do określonej grupy osób. W polskiej ustawie o transporcie drogowym takim przykładem jest „przewóz regularny specjalny”, zdefiniowany jako niepubliczny przewóz regularny określonej grupy osób, z wyłączeniem innych osób^[4]. Do tej kategorii mogą należeć m.in. przewozy pracownicze, szkolne, hotelowe, zakładowe, zamknięte przewozy wahadłowe albo przewozy uczestników określonego wydarzenia, jeżeli nie są dostępne dla ogółu pasażerów.

Publiczny charakter transportu zbiorowego nie oznacza, że usługę musi wykonywać podmiot publiczny. W prawie Unii Europejskiej podmiot świadczący usługi publiczne w zakresie transportu pasażerskiego może być przedsiębiorstwem publicznym, przedsiębiorstwem prywatnym, zgrupowaniem przedsiębiorstw albo instytucją publiczną^[5]. Rozporządzenie 1370/2007 opiera się także na zasadzie neutralności pod względem prawa własności^[5].

W polskiej ustawie o publicznym transporcie zbiorowym operatorem może być samorządowy zakład budżetowy albo przedsiębiorca uprawniony do prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie przewozu osób, który zawarł z organizatorem umowę o świadczenie usług w zakresie publicznego transportu zbiorowego^[3]. Organizatorem jest właściwa jednostka samorządu terytorialnego albo minister właściwy do spraw transportu, zapewniający funkcjonowanie publicznego transportu zbiorowego na danym obszarze^[3].

• 
  Oznaczenie postoju taksówek jako przykład publicznie regulowanej usługi przewozu osób, odróżnianej w części systemów prawnych od transportu zbiorowego.
• 
  Znak carpoolingu obejmujący samochód, motocykl i autobus jako przykład form pośrednich między transportem indywidualnym, współdzielonym i zbiorowym.

Nie każda publicznie dostępna usługa przewozu osób jest transportem zbiorowym. W prawie francuskim odróżnia się transports publics collectifs, czyli publiczny transport zbiorowy, od transports publics particuliers, czyli szczególnych publicznych usług transportu osób. Te ostatnie obejmują odpłatne przewozy drogowe osób wykonywane m.in. przez taksówki, samochody z kierowcą i zmotoryzowane pojazdy dwu- lub trójkołowe, które nie należą ani do publicznego transportu zbiorowego, ani do prywatnego transportu drogowego osób^[6].

We Francji regularne publiczne usługi drogowego transportu osób są definiowane jako usługi zbiorowe oferowane „na miejsce”, których trasy, punkty zatrzymania, częstotliwości, godziny i taryfy są ustalone oraz opublikowane wcześniej^[7]. Ten sam przepis obejmuje również publiczne drogowe usługi transportu na żądanie, określane jako usługi zbiorowe oferowane „na miejsce”, częściowo zależne od popytu użytkowników, z ogólnymi zasadami taryfowymi ustalonymi z góry i wykonywane pojazdami o minimalnej pojemności czterech miejsc łącznie z miejscem kierowcy^[7].

Przykładem formy granicznej jest także wspólne korzystanie z samochodu. We francuskim Code des transports carpooling jest zdefiniowany jako wspólne użycie pojazdu lądowego z napędem przez kierowcę i jednego lub kilku pasażerów, wykonywane nieodpłatnie z wyjątkiem podziału kosztów, w ramach podróży odbywanej przez kierowcę na własny rachunek^[8].

W prawie Unii Europejskiej podstawowe znaczenie dla kolejowych i drogowych usług publicznego transportu pasażerskiego ma rozporządzenie 1370/2007. Akt ten reguluje m.in. zobowiązania z tytułu świadczenia usług publicznych, umowy o świadczenie usług publicznych, rekompensaty, prawa wyłączne oraz wybór podmiotów świadczących usługi publiczne w zakresie transportu pasażerskiego^[5].

Rozporządzenie 1370/2007 definiuje „publiczny transport pasażerski” jako usługi transportu pasażerskiego świadczone w ogólnym interesie gospodarczym publicznie i niedyskryminacyjnie w sposób ciągły^[5]. „Zobowiązanie z tytułu świadczenia usług publicznych” oznacza wymóg ustalony przez właściwy organ w celu zapewnienia usług użyteczności publicznej w zakresie pasażerskiego transportu publicznego, których podmiot nie podjąłby ze względu na własny interes gospodarczy albo nie podjąłby w takim samym zakresie lub na takich samych warunkach bez rekompensaty^[5].

Umowy o świadczenie usług publicznych muszą jednoznacznie określać zobowiązania z tytułu świadczenia usług publicznych i obszar geograficzny, którego dotyczą, a także parametry obliczania ewentualnej rekompensaty oraz rodzaj i zakres praw wyłącznych^[5]. Rozporządzenie przewiduje także, że zasady podziału przychodów ze sprzedaży biletów powinny określać, czy przychody zatrzymuje operator, czy są przekazywane właściwym organom albo dzielone między strony^[5].

W Polsce publiczny transport zbiorowy reguluje ustawa z dnia 16 grudnia 2010 r. o publicznym transporcie zbiorowym. Ustawa definiuje publiczny transport zbiorowy jako powszechnie dostępny regularny przewóz osób wykonywany w określonych odstępach czasu i po określonej linii komunikacyjnej, liniach komunikacyjnych lub sieci komunikacyjnej^[3].

Ustawa określa także pojęcia organizatora, operatora i rekompensaty. Organizatorem jest właściwa jednostka samorządu terytorialnego albo minister właściwy do spraw transportu, a operatorem może być samorządowy zakład budżetowy albo przedsiębiorca, który zawarł z organizatorem umowę o świadczenie usług w zakresie publicznego transportu zbiorowego^[3]. Rekompensata oznacza środki pieniężne lub inne korzyści majątkowe przyznane operatorowi w związku ze świadczeniem usług w zakresie publicznego transportu zbiorowego^[3].

Umowa o świadczenie usług w zakresie publicznego transportu zbiorowego może dotyczyć linii komunikacyjnej, linii komunikacyjnych albo sieci komunikacyjnej^[3]. Ustawa wskazuje też elementy umowy, w tym czas jej trwania, wymagania dotyczące norm jakości i podnoszenia jakości usług, wymagania wobec środków transportu, warunki zmiany opłat, zasady podwykonawstwa, sposób rozpatrywania skarg i reklamacji oraz zasady rozliczeń^[3].

W transporcie drogowym odrębnym pojęciem jest przewóz regularny specjalny, określony w ustawie o transporcie drogowym jako niepubliczny przewóz regularny określonej grupy osób, z wyłączeniem innych osób^[4]. Ta konstrukcja pozwala odróżnić regularne przewozy publiczne od regularnych przewozów zbiorowych przeznaczonych tylko dla wybranej grupy pasażerów.

W Niemczech przewóz osób w komunikacji drogowej jest regulowany przez Personenbeförderungsgesetz. Ustawa definiuje Linienverkehr jako regularne połączenie między określonymi punktami początkowymi i końcowymi, na którym pasażerowie mogą wsiadać i wysiadać na określonych przystankach; nie wymaga ono istnienia rozkładu z określonymi godzinami odjazdu i przyjazdu ani przystanków pośrednich^[9].

Niemieckie prawo przewiduje również szczególne formy przewozu liniowego. § 43 PBefG obejmuje przewozy wykonywane z wyłączeniem innych pasażerów, służące regularnemu przewozowi pracowników między mieszkaniem i miejscem pracy, uczniów między mieszkaniem i szkołą, osób jadących na targi oraz widzów teatralnych^[10]. Przewóz okazjonalny jest natomiast w § 46 PBefG odróżniony od przewozu liniowego i obejmuje m.in. taksówki, wycieczki, podróże wakacyjne oraz przewozy wynajętymi autokarami i samochodami^[11].

Francuskie prawo transportowe rozróżnia publiczny transport zbiorowy i szczególne publiczne usługi transportu osób. Regularne publiczne drogowe usługi transportu osób są usługami zbiorowymi oferowanymi „na miejsce”, z trasami, przystankami, częstotliwościami, godzinami i taryfami ustalonymi oraz opublikowanymi wcześniej^[7].

Szczególne publiczne usługi transportu osób obejmują odpłatny transport drogowy osób, który nie należy ani do publicznego transportu zbiorowego, ani do prywatnego transportu drogowego osób. Takie usługi mogą być wykonywane m.in. przez taksówki, samochody z kierowcą i zmotoryzowane pojazdy dwu- lub trójkołowe^[6].

Francuskie prawo osobno definiuje carpooling jako wspólne korzystanie z pojazdu przez kierowcę i jednego lub kilku pasażerów, wykonywane nieodpłatnie poza podziałem kosztów, w ramach podróży kierowcy odbywanej na własny rachunek^[8].

W Wielkiej Brytanii istotne znaczenie ma kategoria Public Service Vehicle. Według GOV.UK licencja operatora PSV jest wymagana przy prowadzeniu pojazdu używanego odpłatnie, który może przewozić co najmniej dziewięciu pasażerów, albo mniejszego pojazdu przewożącego pasażerów za osobnymi opłatami^[12].

Transport Act 1985 definiuje local service jako usługę wykonywaną przy użyciu jednego lub kilku public service vehicles w celu przewozu pasażerów drogą za osobnymi opłatami, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie^[13].

W prawie federalnym Stanów Zjednoczonych pojęcie public transportation oznacza regularne, ciągłe, współdzielone usługi transportu powierzchniowego, otwarte dla ogółu społeczeństwa albo dla segmentu społeczeństwa określonego według wieku, niepełnosprawności lub niskiego dochodu^[14]. Definicja ta wyłącza m.in. międzymiastowy kolejowy transport pasażerski Amtrak, międzymiastowe usługi autobusowe, przewozy czarterowe, autobusy szkolne, usługi turystyczne, courtesy shuttle dla klientów określonych obiektów oraz przewozy wewnątrz terminali lub obiektów^[14].