Trznadel skalny

Trznadel skalny
Emberiza buchanani[1]
Blyth, 1845
Ilustracja
Zdjęcie wykonano w północnym Pakistanie
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ptaki

Podgromada

Neornithes

Infragromada

ptaki neognatyczne

Rząd

wróblowe

Podrząd

śpiewające

Rodzina

trznadle

Podrodzina

Emberiza

Gatunek

trznadel skalny

Podgatunki

3 podgatunki – zobacz opis w tekście

Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]

Trznadel skalny[3] (Emberiza buchanani) – gatunek małego ptaka z rodziny trznadli (Emberizidae). Wędrowny; zasięg gniazdowania rozciąga się od południowo-wschodniej Turcji na zachodzie do części Mongolii leżących na długości 102°E na wschodzie. Zimowiska zlokalizowane są w zachodnich Indiach. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Taksonomia i filogenetyka

Po raz pierwszy gatunek opisał Edward Blyth w 1845. Holotyp pochodził z Półwyspu Indyjskiego. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Emberiza buchanani[4]. Obecnie (2025) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) podtrzymuje tę nazwę[5]. Blyth opisał trznadla skalnego na podstawie rysunku Francisa Buchanana-Hamiltona, po którym gatunek otrzymał epitet gatunkowy[4]. Holotyp miał trafić do Muzeum Indyjskiego w Kolkacie, jednak nie został odnaleziony[6].

Filogenetyka

Trznadel skalny stanowi takson siostrzany wobec kladu złożonego z ortolana (E. hortulana) i trznadla modrogłowego (E. caesia), gatunków siostrzanych. Wskazują na to wyniki badania filogenetycznego z 2008 roku opartego na analizie sekwencji mitochondrialnego genu cytochromu b oraz genu dekarboksylazy ornityny (ODC). Przy wykorzystaniu jedynie sekwencji genu kodującego ODC wynik był odmienny – trznadel skalny jest gatunkiem siostrzanym wobec trznadla srebrnogłowego (E. stewarti)[7].

Trznadel popielaty (E. cineracea) nie został uwzględniony w tym badaniu[7]. Uwzględniało go jednak badanie z 2014 roku z wykorzystaniem zarówno analizy pojedynczego locus – sekwencji genu kodującego cytochrom b – jak i analizy wielu loci. Drzewa filogenetyczne opracowane z użyciem każdej z tych metod przedstawiają pozycję trznadla skalnego i wspomnianych trzech gatunków względem siebie tak samo[8]:



E. hortulana

E. caesia

E. cineracea

E. buchanani



Podgatunki

IOC wyróżnia 3 podgatunki[5], podobnie jak autorzy HBW[9] i AviList[10]:

  • E. b. cerrutii de Filippi, 1863[11]
  • E. b. buchanani Blyth, 1845[4]
  • E. b. neobscura Paynter, 1970[12]

Niektórzy autorzy uznają trznadla skalnego za gatunek monotypowy. Różnice między przedstawicielami poszczególnych podgatunków są niewielkie. Często pojedynczego osobnika nie da się przypisać do konkretnego podgatunku[13]. Według autorów Handbook of Western Palearctic Birds (2018) zestawu cech mających charakteryzować ptaki danego podgatunku – określonej jasności upierzenia i tego, jak wyraźne jest kreskowanie na wierzchu ciała – nie da się potwierdzić na okazach muzealnych. Zmienność osobnicza jest w zbiorach muzealnych lepiej widoczna niż domniemana zmienność między przedstawicielami różnych podgatunków[14].

Morfologia

Długość ciała wynosi 15–17 cm; masa ciała: 17,2–26 g[9]. W upierzeniu występuje nieznaczny dymorfizm płciowy[9][15][13], lecz nierzadko nie da się określić płci obserwowanego osobnika[13].

U samca głowa ma barwę szarawą (brudnoszarą, niekiedy popielatą). Obecny długi brudnobiały wąs i niewielka plamka na gardle. Pierś rdzawobrązowa; inaczej niż u samców ortolana i trznadla modrogłowego, nie ma na niej ciemnej przepaski. W świeżym upierzeniu wygląda na łuskowaną dzięki wąskim białym krawędziom piór. Brzuch brązowobiały. Dolne barkówki rdzawobrązowe. Płaszcz płowoszary lub płowobrązowy, z drobnym kreskowaniem. Kuper brązowoszary; może występować drobne kreskowanie. Pokrywy podogonowe białawe. Ogon stosunkowo długi. Samice wyróżniają się bardziej stonowaną kolorystyką. Mają kreskowane ciemię i pierś[15]. Dziób różowy, jedynie z jasnym grzbietem, stosunkowo długi i wąski. Obrączka oczna biaława[15].

Zasięg występowania

Trznadle skalne są wędrowne. Zasięg gniazdowania rozciąga się od południowo-wschodniej Turcji[9] na zachodzie do części Mongolii leżących na długości 102°E na wschodzie[13]. W zależności od podgatunku jest to obszar:

Przedstawiciele wszystkich trzech podgatunków zimują w Indiach. Zimowiska rozmieszczone są w zachodniej części kraju, od północnego Gudźaratu na wschód po środkowy Uttar Pradesh oraz wschodnią Maharasztrę i dalej na południe do północnego stanu Andhra Pradesh i środkowej Karnataki. Nieliczne trznadle skalne zimują w prowincji Sindh w południowym Pakistanie (obecność odpowiednich zimowisk zależy tu od przebiegu monsunów w danym roku)[9].

Ekologia i zachowanie

Trznadle skalne występują na obszarach z niską roślinnością (najwyżej rzadko rosnącymi krzewami; unikają zadrzewień), na przykład z połaciami trawy porastającymi kamieniste podłoże

Trznadle skalne gniazdują na suchych skalistych zboczach, w wąwozach i na płaskowyżach porośniętych kępami traw i niską roślinnością. Występują na terenach pokrytych nieregularnie krzewami, lecz przeważnie unikają zadrzewień[9]. Zamieszkują zarówno otwarte przestrzenie, na przykład z połaciami trawy porastającymi kamieniste podłoże, jak te z bardziej zróżnicowaną rzeźbą terenu – wąwozami, piargami[13] czy wychodniami skalnymi[15]. Na zimowiskach przebywają na suchych zboczach porośniętych wilczomleczami (Euphorbia)[9], suchych kamienistych półpustyniach[13] oraz na terenach upraw[9].

Trznadle skalne gniazdują przeważnie między 900 a 1400 m n.p.m., w niektórych regionach do 2400 m n.p.m.[9]; w Kazachstanie między 2000 a 2700 m n.p.m.[16], a w Afganistanie do 3200 m n.p.m.[9] W Turcji rzadko gniazduje poniżej 1000 m n.p.m.; najczęściej jest to od 1800 do 3000 m n.p.m.[17]

Pożywienia szukają na ziemi, w parach i niewielkich grupach. Żerują od wczesnych godzin porannych do 10–11 oraz ponownie od wczesnego wieczora[9]. Są spokojne i niepłochliwe[15]. Przed jesienną wędrówką zbierają się w małe stada, których liczebność rzadko jednak przekracza 20 osobników. Obserwowano trznadle skalne w mieszanych stadach: z ortolanami (w Kazachstanie) oraz z głuszkami (E. cia) i trznadlami srebrnogłowymi. Trznadle skalne opuszczają tereny lęgowe od końca sierpnia do września; nieco wcześniej odlatują w Kazachstanie – już w pierwszej połowie sierpnia. W okręgu Kaććh (Gudźarat) graniczącym z Pakistanem osobniki na wiosennych przelotach obserwowane są w marcu[9].

Pożywienie

Pożywienie trznadli skalnych stanowią różnorodne nasiona, również kiełkujące; między innymi rdestu (Polygonum), wilczomleczy (Euphorbia), rokitników (Hippophae) i słonisza srebrzystego (Halimodendron halodendron)[9]. Młode są karmione niemal wyłącznie bezkręgowcami, szczególnie ryjkowcowatymi (Curculionidae) i innymi chrząszczami (Coleoptera) w różnych stadiach rozwoju, do tego prostoskrzydłymi (Orthoptera), pluskwiakami (Hemiptera), mrówkowatymi (Formicidae) i ślimakami z podgromady płucodysznych (Pulmonata)[9].

Lęgi

Jajo z kolekcji muzealnej

Samce trznadli skalnych przybywają na tereny lęgowe kilka dni przed samicami[9]. Zniesienia stwierdzano: w maju i czerwcu w Turcji[17]; od kwietnia do lipca w Iranie; na początku maja w południowym Turkmenistanie; od końca maja do początku lipca w Kazachstanie; pod koniec maja w Afganistanie[9].

Trznadle skalne wyprowadzają jeden lęg w roku, być może czasami dwa. Prawdopodobnie są monogamiczne; potrzeba więcej badań. Samica sama buduje gniazdo. Umieszczone jest na ziemi pod osłoną kamienia, kępy trawy lub niskiego krzewu, czasami do 30 cm nad ziemią w krzewie. Wyściółkę stanowią łodygi traw i sierść, w tym wełna. W zniesieniu od 3 do 6 jaj. Skorupka ma zmienną barwę, od niebieskawej po różowawą, pokryta jest brązowymi plamami i paskami (skupionymi przy szerszym końcu). Wysiaduje jedynie samica, choć może pomagać w tym samiec – stwierdzano bowiem osobniki z plamą lęgową. Okres inkubacji jest nieznany. Młode są karmione przez obydwa ptaki z pary. Brak informacji o czasie przebywania w gnieździe[9].

Status zagrożenia

IUCN uznaje trznadla skalnego za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 (stan w 2025). Liczebność światowej populacji ani jej trend nie są znane[18]. Jest to gatunek szeroko rozprzestrzeniony, lecz o raczej zlokalizowanym występowaniu[9].

Na przełęczy Szokpak (Kazachstan) zaobserwowano spadek liczebności trznadli skalnych na przelotach. Przyczyna jest niejasna, być może odpowiada za niego nadmierny wypas na półpustynnych terenach porośniętych rzadką roślinnością[9].

Przypisy

  1. ↑ Emberiza buchanani, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. ↑ Emberiza buchanani, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
  3. ↑ P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Emberizidae Vigors, 1825 – trznadle – Old word buntings (wersja: 2024-10-23). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2025-12-07].
  4. 1 2 3 Edward Blyth, Synopsis of the Indian Fringillidae, „The Journal of the Asiatic Society of Bengal”, 2, cz. 156, 13, 1844, s. 957–958.
  5. 1 2 F. Gill, D. Donsker, P. Rasmussen (red.): Buntings. IOC World Bird List (v15.1). [dostęp 2025-12-07].
  6. ↑ W.L. Sclater, VI.—On the Indian Museum and its Collection of Birds, „Ibis”, 34, 1892, s. 72.
  7. 1 2 Alström i inni, Phylogeny and classification of the Old World Emberizini (Aves, Passeriformes), „Molecular phylogenetics and evolution”, 47 (3), 2008, s. 960–973 [zarchiwizowane 2023-08-13].
  8. ↑ Päckert i inni, Phylogenetic relationships of endemic bunting species (Aves, Passeriformes, Emberizidae, Emberiza koslowi) from the eastern Qinghai-Tibet Plateau, „Vertebrate Zoology”, 65, 2015, s. 135–150.
  9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Madge, S.: Gray-necked Bunting (Emberiza buchanani). [w:] J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie & E. de Juana (red.). Birds of the World [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. [dostęp 2020-06-29]. Publikacja w zamkniętym dostępie – wymagana rejestracja, też płatna, lub wykupienie subskrypcji
  10. ↑ AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025, 2025, DOI: 10.2173/avilist.v2025 (ang.).
  11. ↑ F. de Filippi, Nuove o poco note specie di animali vertebrati raccolte in un viaggio in Persia nell'estate dell'anno 1862, „Archivio per la zoologia, l'anatomia e la fisiologia”, 2, 1863, s. 383–384.
  12. ↑ Raymond A. Paynter & Robert W. Storer, Check-list of birds of the world, t. 13, Cambridge, Massachusetts 1970, s. 13.
  13. 1 2 3 4 5 6 Clive Byers, Urban Olsson, Jon Curson, Buntings and Sparrows, A&C Black, 2012, s. 130–132, ISBN 978-1-4081-8906-1.
  14. ↑ Lars Svensson, Hadoram Shirihai, Handbook of Western Palearctic Birds, t. Passerines: Flycatchers to Buntings, Bloomsbury Publishing, 2018, s. 534–536, ISBN 978-1-4729-6092-4.
  15. 1 2 3 4 5 Lars Svensson, Przewodnik Collinsa. Ptaki, wyd. II, Warszawa: MULTICO, 2017, s. 396–397, ISBN 978-83-7763-406-6.
  16. 1 2 Grey-necked Bunting Emberiza buchanani (Blyth, 1844), [w:] kz.birding.day [online], Kazakhstan birdwatching community [dostęp 2025-12-07].
  17. 1 2 Guy Kirwan i inni, The Birds of Turkey, Bloomsbury Publishing, 2010, s. 460, ISBN 978-1-4081-3314-9.
  18. ↑ Species factsheet: Grey-necked Bunting Emberiza buchanani [online], BirdLife International, 2024 [dostęp 2025-12-07] (ang.).

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.