Tymf

Tymf z 1663
Próbny tymf portretowy z 1664

Tymf (tynf) – początkowo potoczna, od uniwersału Przebendowskiego (1717) oficjalna, nazwa srebrnych monet podwartościowych (kredytowych) Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w których ilość srebra była niższa niż deklarowana przez emitenta wartość[1][2.1].

Deklarowany na monecie nominał tymfa (złotówki) wynosił 30 groszy[3], jednak srebro użyte do produkcji miało wartość nieprzekraczającą 10–15 groszy[4]. Spowodowane to było trudnościami skarbu królewskiego po potopie szwedzkim (por. boratynka)[2.2].

Tymfy emitowano w latach 1663[5.1]–1666[6][5.2], początkowo w mennicach bydgoskiej i krakowskiej, później również lwowskiej. W niektórych źródłach[2.3][1] podawana jest informacja, że bicie tymfów zakończono dopiero w 1667, ale w Łegonicach, po krwawej bratobójczej bitwie pod Mątwami wojska królewskiego z rokoszanami Lubomirskiego (13 lipca 1666), król Jan Kazimierz zawarł ugodę, w której zobowiązał się między innymi do przerwania produkcji monet kredytowych (boratynek i tymfów). Jednak ze względu na potrzebę fiskalną tych emisji bicie faktycznie zakończono dopiero 20 listopada 1666[7.1].

Na awersie tymfów widniał trzyliterowy monogram króla Jana Kazimierza „ICR” (od Ioannes Casimirus Rex), co ze względu na niską wartość monety złośliwie odczytywano jako: Initium Calamitatis Regni (początek nieszczęść królestwa)[8]. Inskrypcja:

DAT PRETIVM SERVATA SALVS POTIORQ3 METALLO EST

(Cenę daje ocalenie kraju i to lepsze jest od kruszcu) miała wyjaśniać intencję, dla której władze zdecydowały się na bicie monety niepełnowartościowej[4]. Emitowanie tych monet umożliwiło dzierżawcy mennic koronnych Andrzejowi Tymfowi (Tympfowi)[9], od którego nazwiska powstała nazwa, dopuszczenie się znacznych nadużyć, których wykrycie ostatecznie zmusiło go do ucieczki z Polski[7.2].

Moneta będąca wraz z boratynką symbolem upadku gospodarczego Rzeczypospolitej, została upamiętniona powiedzeniem „dobry żart jest tynfa wart”. Tymfów wyemitowano ok. 6 mln sztuk[1]. Bito je bardzo niedbale, z częstymi błędami w napisach. Rzekomo srebrna blacha mennicza była z reguły źle rozwalcowana, o nierównej powierzchni[7.3], dlatego egzemplarze starannie wybite, w pełni czytelne, są dość trudno dostępne.

W latach 1752–1755 tymfy bił również August III w mennicy lipskiej[10][1].

Tymfy były w obiegu sto lat, zawsze liczone jako wielokrotność szelągów. Początkowo jako 30x3=90 szelągów, za króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego 31 gr równe 93 szelągom, a za króla Jana III Sobieskiego już 34 gr równym 102 szelągom. Po upływie pół wieku zajęto się tymfami z urzędu. Król August II Sas w 1717 roku naznaczył im kurs przymusowy 38 groszy, płatanych szelągami miedzianymi. W 1765 r. król Stanisław August Poniatowski polecił przyjmować tymfy przymusowo po cenie 36 groszy miedzianych, właśnie nowo emitowanych. Już w następnym roku kasy państwowe wykupiły je po 27 groszy miedzianych, a mennica warszawska przebiła na nową monetę[11].

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 4 Adam Dylewski, Od denara do złotego. Dzieje pieniądza w Polsce, Katarzyna Kucharczuk (red.), wyd. pierwsze, Warszawa: CARTA BLANCA Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, 2012, s. 192, ISBN 978-83-7705-206-8.
  2. Adam Dylewski, Historia pieniądza na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: Carta Blanca Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, 2011, ISBN 978-83-7705-068-2.
    1. ↑ S. 208.
    2. ↑ S. 194–195.
    3. ↑ S. 196.
  3. ↑ R. Radziwonka, Kontrybucje nakładane na warszawski organizm miejski w latach 1702-1716, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio L”, vol. 13, 2015, 1, s. 122, przypis 30.
  4. 1 2 D. Orzechowska, Złoty – atrybut tożsamości narodowej Polaków?, „Myśl Ekonomiczna i Polityczna”, 2010, 4 (31), s. 139, przypis nr 16.
  5. Czesław Kamiński, Janusz Kurpiewski, Katalog monet polskich 1649–1696, wyd. pierwsze, Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1982.
    1. ↑ S. 96–100.
    2. ↑ S. 96–105.
  6. ↑ Edmund Kopicki, Ilustrowany skorowidz pieniędzy polskich i z Polską związanych, część 1 i 2, Lech Kokociński (red.), Warszawa: Polskie Towarzystwo Numizmatyczne, 1995, s. 93, ISBN 8385075250.
  7. Borys Paszkiewicz, Podobna jest moneta nasza do urodnej panny. Mała historia pieniądza polskiego, Warszawa: Warszawskie Centrum Numizmatyczne, 2012, ISBN 978-83-62939-00-8.
    1. ↑ S. 128.
    2. ↑ S. 130.
    3. ↑ S. 127–128.
  8. ↑ W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, wyd. 4 krajowe, Warszawa 1999, s. 451.
  9. ↑ W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, Warszawa 1999, s. 445.
  10. ↑ Czesław Kamiński, Jerzy Żukowski, Katalog monet polskich 1697–1763 (Epoka Saska), Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1980, s. 173, 194–195.
  11. ↑ Tadeusz Kałkowski, Tysiąc lat monety polskiej, Wydawnictwo Literackie, Kraków, 1974, s. 265.

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.