USS Neosho (AO-23)

USS Neosho (AO-23)

Typ	Cimarron
Historia
Stocznia	Federal Shipbuilding
Wodowanie	29 kwietnia 1939
US Navy
Wejście do służby	7 sierpnia 1939
Zatopiony	11 maja 1942
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność	24 830 ton t
Nośność ładunkowa	16 500 DWT
Pojemność zbiornika paliwa	14 850 bbl
Długość	169 metrów
Szerokość	23 metry
Zanurzenie	9,86 metra
Napęd
2 tubiny parowe
Prędkość	max: 18 węzłów rejsowa: 15 węzłów
Uzbrojenie
1939: 1 x działo 127 mm L/38; 3 x 76,2 mm L/23 1941: 4 x 127 mm L/38; 4 x Browning 12,7 mm 1942: 4 x 127 mm; 4 x 20 mm Oerlikon; 4 x 12,7 mm
Załoga	304 oficerów i marynarzy

USS Neosho (AO-23) – amerykański zbiornikowiec zaopatrzeniowy typu Cimarron służący zaopatrywaniu w paliwo okrętów podczas rejsów, który nie atakowany przetrwał japoński atak na Pearl Harbor, po czym po wzięciu udziału w większości amerykańskich rajdów lotniskowców I połowy 1942 roku, został zatopiony w trakcie bitwy na Morzu Koralowym w maju 1942 roku.

Okręt został zwodowany 29 kwietnia 1939 roku w stoczni Federal Shipbuilding and Drydock Company w Kearny w stanie New Jersey, do służby wszedł zaś 7 sierpnia 1939 roku. Po niezbędnej adaptacji dla potrzeb floty ukończonej 7 lipca 1941 rozpoczął służbę w United States Navy, zaopatrując m.in. bazę Pearl Harbor w niezbędne paliwo lotnicze. Po opracowaniu przez flotę sposobów tankowania okrętów w morzu, służył jako jedynie jedna z trzech zdolnych do tego jednostek Floty Pacyfiku, jako też jedna z nielicznych jednostek, zdolny był do utrzymania prędkości zespołów okrętów płynących z prędkością marszową.

7 grudnia 1941 roku jednostka nie została zaatakowana w Pearl Harbor, mimo że znajdowała się w Battleship Row, tuż obok pancerników USS „West Virginia” (BB-48) i USS „Oklahoma” (BB-37), co przy braku mogących operować razem z flotą zbiornikowców, miałoby znaczące konsekwencje dla operacyjności amerykańskiej floty po ataku. 7 maja 1942 roku, w trakcie bitwy na Morzu Koralowym, błędnie wzięty za lotniskowiec, został zaatakowany przez dwie grupy lotnicze japońskich lotniskowców „Shōkaku” i „Zuikaku”. W wyniku ataku 78 samolotów został całkowicie zniszczony, i zatonął 11 maja 1942 roku.

Projekt okrętu powstał w 1938 w ramach wspólnego przedsięwzięcia koncernu naftowego Esso i marynarki wojennej Stanów Zjednoczonych. Na podstawie umowy Esso miało korzystać z tankowca w czasie pokoju i w razie potrzeby przekazać własność marynarce wojennej^[1]. Zbiornikowce zaopatrzeniowe uważane były za niezbędne dla funkcjonowania marynarki na otwartym oceanie, dysponując prędkością umożliwiającą dotrzymanie kroku zespołom bojowym głównych klas okrętów^[1]. Okręty te umożliwiać miały też transporty oleju napędowego i paliwa lotniczego między bazami marynarki^[1].

Esso zamierzało zaprojektować „Neosho” z pojedynczą śrubą napędową, zapewniającą prędkość rejsową 10 węzłów. Marynarka wymusiła jednak projekt szybszej jednostki, zdolnej dotrzymać kroku innym okrętom floty, stąd też projekt zmodyfikowano, w projekcie oznaczonym jako T3-S2-A1 wprowadzając układ napędowy z dwiema śrubami napędowymi, aby zapewnić prędkość marszową 15 węzłów^[1].

Budowa USS Neosho rozpoczęła się w czerwcu 1938 roku w Kearny w stanie New Jersey. W momencie wodowania, 29 kwietnia 1939 roku, okręt o 168,5 metra długości był największym zbiornikowcem na świecie. W obliczu zbliżającej się wojny w Europie, cztery miesiące później okręt został przekazany marynarce wojennej i wszedł do służby w Norfolk w stanie Wirginia, gdzie oficjalnie otrzymał nazwę USS „Neosho” (AO-23). Podobnie jak inne zbiornikowce marynarki wojennej podczas II wojny światowej, „Neosho” otrzymał nazwę od rzeki w Stanach Zjednoczonych^[1]. Był to drugi okręt, któremu nadano tę nazwę – pierwszą jednostką marynarki o nazwie USS „Neosho” był operujący rzece na Missisipi podczas wojny secesyjnej monitor rzeczny^[1]. W lipcu 1941 roku ukończono ostateczną konwersję okrętu, przystosowującą go do wymagań marynarki^[2]

Po wejściu do służby okręt przepłynął przez Kanał Panamski do stoczni marynarki Puget Sound w Bremerton w stanie Waszyngton, gdzie został wyposażony i przebudowany celem dostosowania go dla potrzeb marynarki. Gotowość operacyjną jednostka osiągnęła w lipcu 1941 roku, pięć miesięcy przed przystąpieniem Stanów Zjednoczonych do II wojny światowej^[1][3]. Rozpoczęła wówczas regularne transporty paliwa lotniczego z Zachodniego Wybrzeża do Pearl Harbor^[3].

Atak na Pearl Harbor

Po zakończeniu przystosowania do służby okręt odbył sześć rejsów na Hawaje, z których ostatni zakończony został 6 grudnia 1941 roku, gdy zacumował przy nabrzeżu benzynowym F-4 w „Battlehip Row” za „Californią” (BB-44), a przed stojącymi w parze pancernikami USS „Oklahoma” (BB-37) i „Maryland” (BB-46). W ciągu nocy z 6 na 7 grudnia „Neosho” transferował paliwo lotnicze do Ford Island Naval Air Station na Ford Island, co ukończył pięć minut przed rozpoczęciem japońskiego ataku na Pearl Harbor^[4][3].

Dowodzący jednostką komandor John S. Phillips postanowił opuścić nabrzeże, obawiając się, że w razie japońskiego trafienia w zbiorniki benzyny na wyspie zarówno pobliskie pancerniki, jak i „Neosho” zostaną ogarnięte pożarami^[4]. Gdy zbiornikowiec znajdował się w ruchu, w trakcie drugiej japońskiej fali ataku, atakujące port japońskie bombowce nurkujące Aichi D3A kmdr. por. Takashige Egusy zaatakowały próbujący wydostać się przez kanał z laguny Pearl Harbor pancernik USS „Nevada” (BB-36). Zdaniem niektórych badaczy ataku na Pearl Harbor, atak na „Nevadę” stanowił bardzo duży błąd Egusy, gdyż usiłujący wydostać się z portu nieopancerzony zbiornikowiec „Neosho” stanowił znacznie łatwiejszy cel dla bombowców, zaś zbiornikowiec o wyporności pełnej 25 000 ton równie skutecznie jak pancernik zablokowałby kanał wejściowy w razie zatopienia w tym miejscu^[5].

W czasie ataku artylerzyści „Neosho” zestrzelili przynajmniej jeden japoński samolot^[1]. Ostatecznie zbiornikowiec okazał się jedyną jednostką z „Battleship Row”, która nie została uszkodzona^[1]. „Neosho” wszedł później w skład zespołu Task Force 14 (TF14) wadm. Franka Fletchera z lotniskowcem USS „Saratoga” (CV-3), którego – niewykonanym ostatecznie – zadaniem było wsparcie atakowanego amerykańskiego garnizonu na wyspie Wake^[6].

Bitwa na Morzu Koralowym

Przez kolejne pięć miesięcy „Neosho” pływał z lotniskowcami lub samodzielnie, z powodu niedoboru okrętów eskortowych - często samotnie. Pod koniec kwietnia, gdy Japończycy zagrozili atakiem na południe przeciwko Australii i Nowej Zelandii, próbując rozszerzyć swoje bazy na południowo-zachodnim Pacyfiku, „Neosho” dołączył do skupionego wokół lotniskowca USS „Yorktown” (CV-5) zespołu TF-17^[3]. Wraz z eskortującymi go niszczycielami USS „Sims” (DD-409) i „Worden” (DD-352) oraz zbiornikowcem USS „Tippecanoe” (AO-21) utworzył wówczas grupę wsparcia „Fueling Group” TG17.6^[7]. „Neosho” wyszedł wówczas z Tonga, a gdy 1 maja 1942 roku TF17 połączył się z zespołem TF11 z lotniskowcem USS „Lexington” (CV-2), „Neosho” rozpoczął proces tankowania okrętów, zakończony następnego dnia^[7][8].

Zgodnie jednak z rozkazem dowódcy Floty Pacyfiku, USS „Tippecanoe” przekazać miał całe możliwe paliwo na inne okręty oraz „Neosho”, po czym udać się do Port Vila na wyspie Efate, pozostawiając zaopatrzenie zespołu okrętów wyłącznie „Neosho”^[9]. Tymczasem raporty wywiadowcze wskazywały, że oczekiwany japoński atak na Port Moresby na Nowej Gwinei może rozpocząć się już wkrótce. Wprawdzie TF17 zakończył tankowanie 2 maja, jednak spodziewano się że Task Force 11 ukończy je dopiero przed południem 4 maja. Kontradmirał Fletcher nakazał zatem kontradmirałowi Fitchowi, aby w miarę możliwości zatankował swoje okręty w nocy i dołączył do TF 17 o świcie 4 maja na pozycji 15°S 157°E/-15,000000 157,000000^[9].

Obrona Neosho i Sims

W czasie rozwijającego się kilkudniowego chaotycznego starcia na Morzu Koralowym, naznaczonego obustronnymi błędami rozpoznania, admirał Fletcher odesłał „Neosho” w eskorcie niszczyciela „Sims” do przyszłego punktu spotkania oznaczonego jako Point Rye (16°S 158°E/-16,000000 158,000000)^[10]. Dwa bombowce torpedowe Nakajima B5N2 „Kate” o numerach ogonowych EI-302 i EI-306, które wchodziły w skład pokładowej grupy lotniczej lotniskowca „Shōkaku”, jako jedne z sześciu maszyn tej grupy zostały 7 maja wysłane w powietrze o godzinie 0600, celem poszukiwania okrętów floty amerykańskiej. Osobne sześć samolotów zostało wysłanych w tym samym celu z lotniskowca „Zuikaku”. Japońskie samoloty miały przeszukać obszar na południowy zachód od MO Kidō-butai w kwadracie między 180° a 270° w odległości do 250 mil. EI-302 i EI-306 działały w parze, jednak ich załogi należały do najmniej doświadczonych w 5. Dywizjonie lotniskowców (5. Kōkū Sentai)^[11][12][13]. O 0722 rano para zgłosiła przez radio obecność dwóch wrogich okrętów na kursie 182° w odległości 163 mil od „Shōkaku”. O 0745 ich piloci dodali informację, że jedna z wykrytych jednostek to „lotniskowiec”^[14].

O godzinie 0800 adm. Chūichi Hara rozkazał start grupy uderzeniowej 78 samolotów, w składzie 37 samolotów z „Zuikaku” i 41 z „Shōkaku”, prowadzonych przez Kakuichi Takahashiego – weterana walk nad Chinami^[14][a]. Już jednak kilka minut po starcie w ciągu 15 minut japońskiej grupy uderzeniowej, z dwóch patrolujących „Kate” które wykryły wcześniej lotniskowiec, nadeszła informacja o wrogim zbiornikowcu i niszczycielu płynących kursem 150° 25 mil od pierwotnego miejsca kontaktu, zaś o 0838 nadeszła wiadomość wysłana przez samolot zwiadowczy nr 1 z krążownika „Furutaka” wrogiego ugrupowania uderzeniowego 150 mil od Wysp Deboyne, na zachód od MO Kido Butai^[15]. Oznaczało to dwa amerykańskie ugrupowania w różnych pozycjach, podczas gdy Kido Butai wysłała swoje główne siły na południe. Wkrótce też samoloty kmdr. ppor. Takahashiego dotarły nad pozycję wskazaną przez dwa zwiadowcze „Kate” i odnalazły tam tylko statek i jedną jednostkę eskorty, toteż zignorowały je, prowadząc dalsze poszukiwania w okolicy. O godzinie 1045 zaś, na okrętach 5. dywizjonu odebrano wiadomość informującą, że pierwotna identyfikacja była błędna, i dwa rozpoznawcze Kate rozpoczynają powrót^[16]. Kolejne wiadomości prostowały błędną identyfikację napotkanych jednostek jako zbiornikowiec z niszczycielem^[13][17][b].

Wkrótce też adm. Fletcher na lotniskowcu „Yorktown” otrzymał pilną wiadomość z „Neosho”, że grupa tankowania nękana jest przez japońskie samoloty. Wiadomość nie wskazywała rodzaju samolotów, jednak z uwagi na odległość od najbliższych japońskich baz, było oczywiste że mogą to być tylko samoloty pokładowe^[19]. Poszukujący bowiem lotniskowca japońscy piloci krążyli w okolicy, nie podejmując ataku na dwie jednostki, które nie były ich celem. Prowadzający japońskie ugrupowanie Kakuichi Takahashi zdecydował się odesłać bombowce torpedowe i myśliwce na okręty, zadanie ataku na „Neosho” i Sims powierzyć zaś jedynie bardziej uniwersalnym prowadzonym przez siebie bombowcom nurkującym „Val”^[16].

Dowódcy okrętu
kmdr ppor. William Evans Anthony Mullan	7 sierpnia 1939	19 czerwca 1941
kmdr ppor. John Spinning Phillips	19 czerwca 1941	11 maja 1942

O 1005 trzy samoloty zaobserwowane jako dwusilnikowe zrzuciły znaczniki celu. W rzeczywistości jednak były to pokładowe bombowce horyzontalne Nakajima B5N. Dowodzący „Neosho” komandor porucznik John Phillips, uznał to zdarzenie za wystarczająco istotne, aby wysłać do TF17 wiadomość o ataku, która o godzinie 1015 została odebrana na „Lexingtonie”^[20]. „Yorktown” znajdował się jednak zbyt daleko od grupy zaopatrzenia, aby adm. Fletcher mógł w jakikolwiek sposób wesprzeć „Neosho”^[21] O godzinie 1126 36 bombowców nurkujących zatakowało „niszczyciel i 20 000-tonowy zbiornikowiec” – jak zostało to ujęte w raporcie „Zuikaku”^[13]. Adm. Hara wiedział już jednak wówczas, że zamiast „Neosho” jego samoloty powinny zaatakować wykryty na zachodzie lotniskowiec^[13].

Tymczasem japońskie bombowce zaatakowały zbiornikowiec z trzech kierunków, podczas gdy niszczyciel „Sims” zwiększył prędkość do maksymalnej, ustawiając się od strony bakburty „Neosho” i otwierając ogień ze swoich dział uniwersalnych 127 mm L/38, które strąciły jeden z atakujących „Vali”^[13]. Po zmniejszeniu dystansu przez japońskie samoloty, zarówno „Neosho” jak i „Sims” otworzyły ogień ze swojej artylerii małego kalibru, tymczasem 24 bombowce nurkujące zaatakowały od północy, podczas gdy amerykańskie okręty wykonywały gwałtowne manewry unikowe. O 1215 żyrokompas zbiornikowca uległ uszkodzeniu skutkiem eksplozji tuż obok kadłuba^[21].

• Don Keith: The Ship That Wouldn't Die: The Saga of the USS Neosho - A World War II Story of Courage and Survival at Sea. Penguin, 2016. ISBN 0-451-47001-X.
• Michał Piegzik: Gamble in the Coral Sea: Japan's Offensive, the Carrier Battle, and the Road to Midway. Naval Institute Press, 2025. ISBN 1-68247-996-X.
• Gordon W. Prange: At Dawn We Slept: The Untold Story of Pearl Harbor. Penguin Books, 1982. ISBN 0-14-015734-4.
• Robert Stern: Scratch One Flattop: The First Carrier Air Campaign and the Battle of the Coral Sea. Indiana University Press, 2019. ISBN 0-253-03929-0.
• Craig Symonds: Nimitz at War: Command Leadership from Pearl Harbor to Tokyo Bay. Oxford University Press, 2022. ISBN 0-19-006236-3. (ang.).
• Alan Zimm: The Attack on Pearl Harbor: Strategy, Combat, Myths, Deceptions. Casemate Publishers, 2011. ISBN 978-1-61200-010-7.

online

• Neosho II (AO-23), [w:] Dictionary of American Naval Fighting Ships [online], Naval History and Heritage Command [dostęp 2023-06-01]  (ang.).
• The U.S.S. Neosho (AO-23). delsjourney.com. [dostęp 2026-03-13]. (ang.).
• USS Neosho (i) (AO 23). uboat.net. [dostęp 2026-03-19]. (ang.).
• Robert C. Stern. A Least-Likely Combatant. „Naval History”. 33 (2), kwiecień 2019. U.S. Naval Institute. ISSN 10421920. (ang.). {{Cytuj pismo}} Nieprawidłowe/puste pola: "issn".
• B5N2 Kate Tail EI-306. Pacific Wrecks. [dostęp 2026-03-19]. (ang.).