Uderzenia gorąca

Uderzenia gorąca (także napady gorąca; ang. hot flashes, hot flushes) – nagłe, krótkotrwałe epizody uczucia ciepła, zwykle obejmujące twarz, szyję i górną część klatki piersiowej, często z towarzyszącym zaczerwienieniem skóry, poceniem się, kołataniem serca, uczuciem niepokoju i następowymi dreszczami^[1][2]. Są zaliczane do objawów naczynioruchowych (wazomotorycznych) i najczęściej występują w okresie okołomenopauzalnym oraz po menopauzie, ale mogą pojawiać się także po menopauzie wywołanej zabiegowo lub farmakologicznie^[3]. Nocną postacią tych dolegliwości są nocne poty^[4].

Pojedynczy epizod trwa zwykle od około 30 sekund do 5 minut i może występować od kilku razy w tygodniu do wielu razy w ciągu dnia^[3]. Pojedynczemu napadowi mogą towarzyszyć nadmierne pocenie się, ból lub zawroty głowy, uczucie osłabienia, kołatanie serca, uczucie niepokoju oraz następcze dreszcze^[1][2]. Część osób zauważa nasilenie objawów po ekspozycji na wysoką temperaturę otoczenia, po gorących napojach albo w sytuacjach stresu emocjonalnego^[3].

Uderzenia gorąca i nocne poty mogą istotnie obniżać jakość życia^[4][5]. Częste objawy naczynioruchowe wiążą się z gorszą jakością snu, zmęczeniem, pogorszeniem nastroju, trudnościami z koncentracją oraz ograniczeniem codziennego funkcjonowania, w tym aktywności zawodowej^[4][5].

Uderzenia gorąca należą do najczęstszych dolegliwości okresu menopauzalnego; objawy naczynioruchowe występują u ponad 80% kobiet w czasie transformacji menopauzalnej^[1][6]. W badaniu SWAN mediana czasu trwania częstych objawów naczynioruchowych wynosiła 7,4 roku, a po ostatniej miesiączce utrzymywały się one medianowo jeszcze 4,5 roku^[6]. Dłuższy przebieg obserwowano zwłaszcza u kobiet, u których objawy zaczynały się wcześnie w transformacji menopauzalnej^[6].

Patogeneza uderzeń gorąca nie jest w pełni wyjaśniona^[1]. Najczęściej przyjmuje się, że kluczową rolę odgrywa spadek stężenia estrogenów oraz związane z nim zaburzenie czynności podwzgórzowego ośrodka termoregulacji, prowadzące do zwężenia tzw. strefy termoneutralnej i nadmiernej odpowiedzi naczynioruchowej na niewielkie zmiany temperatury wewnętrznej^[1][5]. W mechanizmie objawu uczestniczą także układy neuroprzekaźnikowe z udziałem między innymi noradrenaliny, serotoniny oraz neuronów KNDy (kisspeptyna, neurokinina B i dynorfina)^[1][5].

W piśmiennictwie opisywano związek między objawami naczynioruchowymi a niekorzystnym profilem sercowo-naczyniowym, obejmującym między innymi wyższe ciśnienie tętnicze, insulinooporność, niekorzystny profil lipidowy oraz markery subklinicznej miażdżycy^[7]. Metaanalizy badań obserwacyjnych sugerują, że obecność uderzeń gorąca i nocnych potów może współwystępować ze zwiększonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych, jednak część obserwowanego związku można wyjaśnić klasycznymi czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego, a zależność przyczynowa nie została jednoznacznie ustalona^[7][8].

Rozpoznanie ma zwykle charakter kliniczny i opiera się na typowym obrazie napadów oraz kontekście wieku i fazy życia reprodukcyjnego pacjentki^[3]. W przypadkach nietypowych lub niezwiązanych z menopauzą uwzględnia się diagnostykę różnicową, obejmującą między innymi guzy rakowiakowe, mastocytozę, raka rdzeniastego tarczycy, guz chromochłonny i nadczynność tarczycy; podobne objawy mogą wywoływać także niektóre leki^[3].

Uderzenia gorąca mogą występować także poza naturalną menopauzą, zwłaszcza w stanach nagłego lub przedwczesnego niedoboru hormonów płciowych^[3][9]. Dotyczy to między innymi pierwotnej niewydolności jajników, obustronnego usunięcia jajników, chemioterapii oraz terapii przeciwhormonalnych, które prowadzą do gwałtownego spadku stężenia estrogenów^[9][10][11]. U mężczyzn objaw ten obserwuje się przede wszystkim podczas deprywacji androgenowej stosowanej w leczeniu raka gruczołu krokowego; dolegliwości mogą dotyczyć nawet około 80% leczonych i niekiedy istotnie zaburzają codzienne funkcjonowanie^[12].

W łagodnych przypadkach stosuje się przede wszystkim postępowanie niefarmakologiczne, takie jak unikanie przegrzania, ubiór warstwowy, chłodne napoje i identyfikacja czynników wyzwalających^[3]. U osób z dolegliwościami istotnie obniżającymi jakość życia najskuteczniejszą metodą leczenia objawów naczynioruchowych związanych z menopauzą pozostaje menopauzalna terapia hormonalna, o ile nie ma przeciwwskazań; dobór leczenia powinien być zindywidualizowany z uwzględnieniem wieku, czasu od menopauzy, profilu ryzyka i preferencji pacjentki^[13]. Gdy leczenie hormonalne jest niewskazane lub nieakceptowane, wykorzystuje się wybrane metody niehormonalne, w tym niektóre leki z grupy SSRI i SNRI, gabapentynę, oksybutyninę oraz leki działające na układ neurokininy B, w tym antagonistów receptora NK3, takich jak fezolinetant^[14]. Do leków niehormonalnych o potwierdzonej skuteczności należą także paroksetyna w małej dawce oraz inne preparaty dobierane zależnie od nasilenia objawów, chorób współistniejących i profilu bezpieczeństwa^[14][5][3]. Klonidyna była dawniej stosowana jako jedna z terapii niehormonalnych, jednak jej skuteczność jest ograniczona, a działania niepożądane – takie jak hipotensja, zawroty głowy, suchość w ustach, senność i zaparcia – występują stosunkowo często; z tego względu część współczesnych zaleceń nie rekomenduje jej rutynowego stosowania^[11][15].

W ICD-10, napadowe zaczerwienienie i uczucie gorąca opisywane jako objaw nieswoisty są sklasyfikowane pod kodem R23.2 (Flushing), natomiast uderzenia gorąca związane z menopauzą mogą być ujmowane pod kodem N95.1 (Menopausal and female climacteric states)^[16][17]. W ICD-11 uderzenia gorąca związane z menopauzą znajdują się pod kategorią GA30.4 (Menopausal hot flush)^[18].