Wacław Staszewski

Urodził się w Warszawie 1 czerwca 1892 w rodzinie Franciszka i Teodory z Węglińskich^[1]. Jego ojciec był kupcem, właścicielem sklepu ogrodniczego^[2]. Jego młodsza siostra Henryka Królikowska była malarką i muzealnikiem. Wyszła za mąż za podpułkownika Wojska Polskiego Juliana Królikowskiego, zmarłego w obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau^[3][4]. Jego młodszym bratem był Czesław Staszewski, aktor, zmarły w obozie koncentracyjnym w Dachau^[5][6].

Na wczesnym etapie edukacji był uczony przez nauczycieli prywatnych w domu, a w 1901 zaczął naukę w 8-klasowym V Gimnazjum Państwowym w Warszawie. W 1905, po strajkach szkolnych i dopuszczeniu języka polskiego jako wykładowego, przeniósł się do 8-klasowego Gimnazjum Pawła Chrzanowskiego (późniejsze Gimnazjum i Liceum im. J. Zamoyskiego przy ul. Smolnej). Egzamin maturalny zdał z najwyższym wyróżnieniem cum eximia laude. Szkoła Chrzanowskiego funkcjonowała bez praw rządowych, tzn. nie dawała wstępu na uczelnie na terenie Imperium Rosyjskiego. W związku z tym Staszewski zdał też egzamin maturalny w Lipawie^[7][8][9].

W 1910 rozpoczął studia matematyczne i fizyczne na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego (UJ) w Krakowie. Dzięki stypendium z Kasy im. Józefa Mianowskiego wyjechał na dwa lata na studia na Uniwersytecie w Getyndze, gdzie słuchał wykładów matematyków Feliksa Kleina, Davida Hilberta, geofizyka Emila Wiecherta oraz fizyków Woldemara Voigta i Eduarda Rieckego^[7]. Nie był jednak zadowolony ze studiów w Getyndze ze względu na ograniczony kontakt z wykładowcami. Jak wspominał^[10]:

W Getyndze poznał też Mariana Smoluchowskiego, który przyjechał na uniwersytet z gościnnym wykładem na temat ograniczeń stosowalności II zasady termodynamiki. Gdy Smoluchowski objął katedrę fizyki doświadczalnej na UJ, jesienią 1913 Staszewski wrócił do Krakowa, by uczyć się pod kierownictwem tego naukowca^[11][12].

Po wybuchu I wojny światowej przerwał studia i podjął pracę jako nauczyciel domowy^[7]. W 1915 wrócił na uczelnię i w 1917 uzyskał tytuł doktora filozofii w zakresie fizyki za pracę Messungen von elektroosmotischen Spannungen in schlechtleitenden Flüssigkeiten (pol. Pomiary napięć elektroosmotycznych w słabych przewodnikach), napisaną pod kierunkiem Mariana Smoluchowskiego. W latach 1915–1917 pracował jako demonstrator w Zakładzie Fizyki UJ^[11].

Po uzyskaniu tytułu doktora i przedwczesnej śmierci Smoluchowskiego przeniósł się na Politechnikę Warszawską na stanowisko starszego asystenta profesora fizyki Mariana Grotowskiego. Nie był zadowolony z pracy na Politechnice Warszawskiej, o czym pisał do profesora fizyki Władysława Natansona^[13]:

W okresie 1919–1920 uzyskał półroczny urlop naukowy i dzięki stypendium naukowemu z kasy im. J. Mianowskiego wyjechał do Londynu. W University College London uczył się techniki badań rentgenowskich i podjął badania nad zastosowaniem promieniowania rentgenowskiego do badania struktury kryształów pod kierunkiem laureata nagrody Nobla (1915) Williama Henry’ego Bragga. W drodze powrotnej do kraju odwiedził francuskich fizyków Louisa de Broglie'a oraz Jeana Baptiste’a Perrina^[11][8].

W 1919 był współzałożycielem Towarzystwa Fizycznego w Warszawie, które w 1920 przekształciło się w Polskie Towarzystwo Fizyczne (PTF)^[8].

W kwietniu 1921 przeniósł się do Wilna, gdzie pracował przez kolejne 25 lat. Od maja 1921 do maja 1925 był zastępcą profesora i kierownikiem katedry mechaniki teoretycznej na Uniwersytecie Stefana Batorego (USB). Wykładał matematykę dla przyrodników, mechanikę teoretyczną oraz prowadził wykład promienie Roentgena. W pracy naukowej zajmował się polaryzacją promieniowania rentgenowskiego^{[8][14][15][16]}.

Ze względu na niesatysfakcjonujące wyniki badań zrezygnował z pracy na USB i rozpoczął pracę jako nauczyciel fizyki w wileńskim Gimnazjum Sióstr Nazaretanek w Wilnie^[7]. Już w semestrze zimowym 1925/1926, na prośbę Rady Wydziału, wrócił jednak na USB, gdzie do grudnia 1939 prowadził wykłady z mechaniki teoretycznej oraz z fizyki. Na stałe już jednak zaczął prowadzić lekcje fizyki i astronomii w wileńskich szkołach średnich i zaangażował się w pracę nad metodyką dydaktyki fizyki^[8][17]. Stał się orędownikiem i propagatorem zasady poglądowości^[a] w nauczaniu przedmiotów przyrodniczych^[7].

W ramach swojej pracy dydaktycznej rozwinął akcję dokształcania nauczycieli w Ośrodku Metodycznym (którego był jednym z kierowników) oraz Sekcji Dydaktycznej Polskiego Towarzystwa Fizycznego, a także w Szkolnej Pracowni Przyrodniczej oraz na Zjazdach Fizyków. Od 1932 był członkiem Państwowej Komisji Egzaminacyjnej dla nauczycieli szkół średnich oraz egzaminatorem z dydaktyki fizyki i chemii^[17][8]. W 1937 reprezentował Polskę na Międzynarodowym Kongresie Nauczania Doświadczalnego w Paryżu. Wygłosił na nim referat na temat nauczania fizyki, chemii i biologii w Polsce, a także miał możliwość odwiedzenia francuskich instytutów naukowych oraz szkół^[19].

Od końca lat 20. publikował w kwartalniku dydaktycznym Fizyka i Chemia w szkole, w tym przedstawił opis przyrządu do badania swobodnego spadku ciał (1928), wyłożył metody nauczania zasad dynamiki (1929), opisał postępy gramofonii (1933), komentował też zasady kształcenia nauczycieli fizyki (1933) oraz program nauczania fizyki w liceach (1937). Czasopismo to powstało w 1928 i zostało zawieszone po dwóch latach, a w 1932 zostało wznowione przez Staszewskiego i Aleksandra Dmochowskiego, dyrektora Szkolnej Pracowni Przyrodniczej, którzy objęli funkcje redaktorów. Nad pismem pracowali bez pobierania wynagrodzenia. Pod ich redakcją pismo ukazywało się regularnie aż do 1939^[8][7][20].

Od 1921 działał w Oddziale Wileńskim PTF, w 1922 i 1928 był członkiem zarządu. W 1928 pełnił funkcję opiekuna merytorycznego VI Zjazdu Studenckich Kół Matematycznych, Fizycznych i Astronomicznych w Wilnie. W 1929 był inicjatorem stworzenia Sekcji Dydaktycznej Oddziału Wileńskiego PTF i były jej pierwszym przewodniczącym. W 1928 brał udział w IV Zjeździe Fizyków w Wilnie, w 1932 w VI Zjeździe w Warszawie, w 1936 w VIII Zjeździe we Lwowie^[21]. Na Zjeździe w 1932 wygłosił referat pt. Kształcenie nauczycieli fizyki, w którym wskazał słabe przygotowanie maturzystów i przyczyny takiego stanu rzeczy: zbyt obszerne programy nauczania, przepracowanie źle uposażonych nauczycieli, brak infrastruktury i środków na prowadzenie ćwiczeń i pokazów, słabe przygotowanie pedagogów^[22].

W 1928 razem z profesorami Wacławem Dziewulskim, Józefem Patkowskim, Szczepanem Szczeniowskim i Janem Weyssenhoffem brał udział w opracowaniu nowego wydania klasycznego podręcznika uniwersyteckiego Zasady fizyki Augusta Witkowskiego^[8][23].

Wykładowcy USB zwracali uwagę na niski poziom edukacji studentów, brak u nich inicjatywy, samodzielności, zainteresowań naukowych, przyzwyczajenia do systematycznej pracy i korzystania z lektury. Za jeden z czynników wpływających na taki stan rzeczy wskazali m.in. przeciążenie grona pedagogicznego pracą oraz małą elastyczność programów nauki na poprzednich etapach edukacji. W związku z tym USB podjął działania w celu stworzenia eksperymentalnego liceum, które mierzyłoby się z tymi brakami, a inicjatorem tych wysiłków był Staszewski. Pomysł spotkał się z aprobatą ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego Wojciecha Świętosławskiego^[24].

Liceum, które otrzymało imię braci Jana i Jędrzeja Śniadeckich, powstało w Wilnie 1 lipca 1938. Staszewski był jego głównym organizatorem i pierwszym dyrektorem. Liceum podlegało rektorowi USB i było zorganizowane w pomieszczeniach uniwersyteckich. Grono pedagogiczne zostało dobrane osobiście przez Staszewskiego. W 1936–37 był on nieoficjalnym wizytatorem Kuratorium Szkolnego Wileńskiego, dzięki czemu miał sporą wiedzę o wileńskich nauczycielach. Jednym z wymogów stawianych kandydatom było doświadczenie w pracy naukowej na uczelni^[25]. W Liceum zatrudnieni zostali m.in.: Stefan Kownas, Edward Kuczyński, Anatol Mirowicz, Witold Rudziński, Witold Sylwanowicz^[26].

Celem Liceum było podniesienie poziomu edukacji w Polsce, przygotowanie uczniów do studiów wyższych, a także oddziaływanie wychowawcze poprzez promowanie samodzielności, uczciwości i pracowitości. Cel ten miał być realizowany poprzez próbowanie nowych programów nauczania, ich regularną ocenę i modyfikację. Wnioski były przekazywane do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Program kładł duży nacisk na naukę języków nowożytnych, uczniowie mieli też możliwość wyboru przedmiotu dodatkowego. Programy różnych przedmiotów były ze sobą skorelowane, by odpowiadające sobie zagadnienia pojawiały się w prawidłowej kolejności. Nacisk położono też na wyrównanie braków edukacji na poziomie gimnazjum. Klasy miały małą liczebność (do 24 uczniów) i zostały wyposażone w dobre pomoce naukowe, zgodnie z założeniem na każdego ucznia miał przypadać zestaw ćwiczeniowy. Postępy sprawdzano przez tzw. „repetycje”, w których losowo wybrani uczniowie byli, bez przygotowania, przepytywani przez całe grono pedagogiczne z przedmiotów spoza ich specjalizacji^[27].

Po wybuchu II wojny światowej Wilno zostało zajęte przez Armię Czerwoną, a w październiku 1939 przekazane Litwie. Litwini zlikwidowali USB oraz polskie szkoły średnie, pozbawiwszy Staszewskiego pracy. Liceum zamknięto 7 grudnia 1939, funkcjonowało ono zatem przez rok i trzy miesiące^[28][29].

W ocenie prof. Teresy Zaniewskiej, pomimo krótkiego czasu działania, zadanie liceum zostało zrealizowane, a wśród jego absolwentów znalazło się wielu profesorów, pedagogów, prawników, lekarzy i literatów^[30]. W liceum uczyli się m.in: Zbigniew Florczak, Tadeusz Kowzan, Marian Michniewicz, Jan Nagrabiecki, Wacław Odyniec, Henryk Reniger, Franciszek Ryszka^[31].

Podczas wojny Staszewski brał udział w tajnym nauczaniu i pracował w firmie szklarskiej Optica jako dmuchacz szkła i kierownik sprzedaży. Później pracował w zakładzie elektrotechnicznym Jana Rymszewicza. Po wyzwoleniu Wilna, od września 1944 był wykładowcą fizyki w Wileńskim Seminarium Duchownym^[28].

Latem 1946 przyjechał do Torunia, gdzie objął stanowisko zastępcy profesora i kierownika Zakładu Mechaniki na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Przez rok prowadził wykłady z mechaniki teoretycznej i został członkiem Toruńskiego Towarzystwa Naukowego^[8][32].

W 1947 przeniósł się do Lublina, gdzie przez rok był kierownikiem dydaktycznym Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego^[28]. Do marca 1950 prowadził też wykłady z fizyki w Sekcji Pedagogiki Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (KUL). Po zamknięciu Liceum im. Batorego w 1948 objął, jako zastępca profesora, kierownictwo Zakładu Fizyki Wydziału Rolnego na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej (UMCS). Na tym stanowisku pracował do końca roku akademickiego 1952/53, a potem przez kilka kolejnych lat prowadził na UMCS wykłady z akustyki^[8]. Według Stanisława Szpikowskiego zrezygnował z pracy na UMCS ze względu na konflikt ze Związkiem Młodzieży Polskiej: jeden z najaktywniejszych działaczy tego związku nie zdał egzaminu z fizyki, a Staszewski nie chciał mu zaliczyć przedmiotu mimo interwencji władz wydziału^[33].

W roku akademickim 1953/54 przeszedł na KUL, gdzie objął kierownictwo Zakładu Fizyki Wydziału Filozoficznego, początkowo na stanowisku zastępcy profesora, a od 1957 docenta. Zorganizował w zakładzie pracownię fizyczną na potrzeby dydaktyczne oraz badań naukowych. Kierownikiem zakładu był do przejścia na emeryturę w 1962. Na emeryturze prowadził wykłady na KUL do 1968, kiedy choroba serca uniemożliwiła mu dalszą pracę^[8][23].

W toku swojej pracy dydaktycznej wykształcił wielu uczniów, w tym późniejszych profesorów: Michała Hellera, Włodzimierza Mościckiego, Henryka Niewodniczańskiego, Włodzimierza Zonna^[8][34].

Podczas pobytu w Lublinie prowadził badania naukowe w dziedzinie akustyki. Dotyczyły one oddziaływań między ciałami sproszkowanymi i kulami w polu akustycznym. Dowiódł, że wielkość i zwrot siły działającej pomiędzy kulami zależy od ich średnic, wzajemnej odległości, orientacji względem pola akustycznego, a także od natężenia i częstości drgań. Wyjaśnił też mechanizm elektryzowania się ciał sproszkowanych w rurze Kundta^[23]. Wyniki badań opublikował w pracach: On the Mutual Influence of Spheres in Vibrating Air (1954), On the Longitudinal Attraction and Repulsion of Spheres in Vibrating Air (1956), On the Spontaneous Electrification of Dust Figures in a Kundt's Tube (1958), Kundt's Dust Figures in Unharmonic Sound Fields (1965)^[8].

W Lublinie Staszewski był jednym z organizatorów życia naukowego. Nadal zajmował się metodyką i dydaktyką fizyki, wygłaszał odczyty naukowe i popularnonaukowe z fizyki, astronomii, kosmologii oraz metodyki nauczania fizyki. Publikował w czasopiśmie dydaktycznym Fizyka w szkole, np. o sile odśrodkowej i dośrodkowej (1958), metodach wyznaczania odległości astronomicznych (1961). Napisał też książkę Przybliżenia rachunkowe (1960). Był wiceprzewodniczącym Lubelskiego Oddziału PTF, wiele lat pracował w Okręgowym Komitecie Olimpiady Fizycznej PTF, należał do Lubelskiego Towarzystwa Naukowego i Towarzystwa Naukowego KUL. Z jego inicjatywy stworzono Muzeum Fizyki, organizował lubelski Klub Inteligencji Katolickiej, uczył studentów języka angielskiego, był inicjatorem cotygodniowych spotkań fizyków lubelskich na konwersatoriach oraz corocznych publicznych pokazów fizycznych w Lublinie, przeznaczonych przede wszystkim dla uczniów szkół średnich^[8][35][36]. Pierwsze pokazy odbyły się w lutym 1953, a Staszewski prezentował na nich doświadczenia z interferencji fal wodnych, głosowych i świetlnych. W 2025 odbyła się 65. edycja pokazów^[37].

Papież Paweł VI odznaczył go krzyżem Pro Ecclesia et Pontifica za zasługi dla nauki i Kościoła^[28].

Zmarł w Lublinie 3 marca 1970 i został pochowany na cmentarzu rzymskokatolickim przy ul. Lipowej w grobie nr 29/XXVII/9^[8][38].

W 1972 Polska Akademia Nauk (PAN) kupiła osobiste zbiory Staszewskiego od jego siostry Henryki Królikowskiej. Zostały one umieszczone w Archiwum PAN pod sygnaturą III–203^[28].