Wallis i Futuna

Wallis i Futuna podzielona jest na 3 okręgi (fr. circonscription) nazywane również królestwami (fr. royaume).

Terytorium wysp Wallis i Futuna położone jest na Pacyfiku, w Oceanii, w obszarze kultury polinezyjskiej. Graniczy ono z pięcioma państwami: Nową Zelandią na północy (przez archipelag Tokelau), Samoa na wschodzie, Tonga na południowym wschodzie (przez wyspę Niuafo'ou), Fidżi na południowym zachodzie i Tuvalu na północnym zachodzie^[4]. Wallis i Futuna posiadają łącznie 106 km linii brzegowej^[4], a ich wyłączna strefa ekonomiczna rozciąga się na powierzchni 256 745 km^2[5].

Określanie Wallis i Futuny mianem archipelagu jest nietrafne, ponieważ wyspy są oddalone od siebie o około 230 kilometrów i nie były ze sobą powiązane ani geograficznie, ani historycznie aż do połowy XIX wieku. W skład wspólnoty zamorskiej wchodzą dwie grupy wysp: Wallis, składające się z głównej wyspy, Uvei i kilku pomniejszych wysp koralowych, a także wyspy Horn, do których należą dwie sąsiadujące ze sobą wyspy pochodzenia wulkanicznego: Futuna i Alofi. Nazwa "wyspy Horn" jest używana bardzo rzadko, zwyczajowo obie wyspy są nazywane Futuną.

Poza zatoką Sigave dostęp do wysp jest utrudniony przez bardzo nierówną linię brzegową i otaczający je pierścień raf koralowych. Komunikacja morska i lotnicza łączy wyspy z Nową Kaledonią.

Wyspę Wallis charakteryzuje stosunkowo płaskie, lekko pagórkowate ukształtowanie terenu. Znajduję się tam wiele jezior kraterowych, stanowiących pozostałości wulkanicznej przeszłości wyspy. Ze względu na swój okrągły kształt, a także strome zbocza, szczególnie wyróżnia się z pośród nich jezioro Lalolalo. Najwyższy punkt Wallis znajduje się na wysokości 151 metrów n.p.m.^[6].

Krajobraz Futuny jest z kolei bardziej górzysty i zróżnicowany. Jej najwyższym punktem jest położony na 524 metrach n.p.m. szczyt Mont Puke, z którego rozciąga się widok na resztę wyspy. Strome zbocza Futuny pokrywa gęsta roślinność, typowa dla klimatu tropikalnego wilgotnego.

Podobnie jak pobliska Futuna, wyspa Alofi jest pagórkowata i obficie pokryta roślinnością, jednak nie posiada stałych mieszkańców ze względu na brak źródeł wody pitnej.

Na wyspach występują wybrzeża piaszczyste i namorzynowe, a otaczające je rafy koralowe tworzą laguny o wysoce różnorodnej faunie i florze morskiej. Mimo szczególnych walorów estetycznych, ten typ krajobrazu utrudnia dostęp do wysp i rozwój infrastruktury.^[6]

Wyspa Wallis ukształtowała się w erze kenozoicznej w wyniku działalności podwodnego wulkanu należącego do samoańskiej plamy gorąca. Drugi okres aktywności wulkanicznej 300 000 lat temu doprowadził do powstania pomniejszych wysp w obrębie laguny. Przeważa podłoże bazaltowe^[7]. Najwyższym punktem na Wallis jest 151-metrowa góra Lulu Fakahega^[7]. W wyniku aktywności wulkanicznej powstało również kilka jezior kraterowych, takich jak Lalolalo i Lanutavake^[8].

Wzniesienia Futuny są dużo wyższe i bardziej strome. Od szczytu Mont Puke (524 m) rozciąga się zajmujący większość wyspy płaskowyż, którego zbocza docierają brawie do brzegu pozostawiając jedynie wąski pas stosunkowo płaskiego lądu pomiędzy górami a morzem. Na południe od Futuny występują aktywne podwodne wulkany, z których największy, Kulo Lasi, posiada kalderę o średnicy 20km^[9].

Wyspy cechują się klimatem zwrotnikowym wilgotnym i burzowym, o relatywnie stałej pogodzie w skali roku. Amplituda średnich temperatur pomiędzy miesiącami najcieplejszym (luty, maks. 31°C/min. 25°C) i najchłodniejszym (lipiec, maks. 29°C/min. 24°C) wynosi 1,1°C^[10]. Miesięczne opady wahają się od 400 mm w styczniu do 150 mm w sierpniu. Wyróżnia się zatem dwie główne pory roku. Pierwsza trwa od maja do września, jest chłodniejsza i mniej deszczowa. Wieje wtedy pasat o umiarkowanej intensywności. Druga, rozpoczynająca się w październiku, a kończąca w kwietniu, charakteryzuje się upałami i ulewnymi deszczami, którym mogą towarzyszyć cyklony.

W strefie przybrzeżnej Wallis zidentyfikowano 639 gatunków ryb, natomiast w wodach słodkich odnotowano trzy gatunki skorupiaków i cztery gatunki ryb (w tym Stiphodon rubromaculatus). Jedynymi rodzimymi ssakami są nietoperze. Na wyspie występuje również jeden introdukowany gatunek płaza, a także pająk Schizocosa vulpecula.

Świnie, hodowane przez znaczną część mieszkańców wysp, odgrywają istotną rolę w lokalnej kulturze^[11].

W 2022 roku francuskie Narodowe Obserwatorium Bioróżnorodności wraz z panelem ekspertów stwierdziły znaczące zagrożenie wyginięciem niektórych gatunków roślin naczyniowych endemicznych dla Wallis i Futuny^[12]. Po przebadaniu 17 gatunków na wyspach, jak również na Saint-Martin, Saint-Paul-et-Amsterdam i Wyspach Rozproszonych, Obserwatorium oświadczyło, że 15 z nich jest bezpośrednio zagrożonych wyginięciem.

• 
  Głuptaki białobrzuche pilnujące swoich gniazd.
• 
  Różne gatunki ryb złowione w lagunie Wallis w 2012 roku.
• 
  Zagroda świń w Falaleu na Wallis.

Pierwsi mieszkańcy wysp Wallis (ʻUvea w języku walisyjskim) i Futuna należeli do kultury archeologicznej Lapita i w IX wieku p.n.e. osiedlili się w Utuleve na wyspie Uvea i Asipani na wyspie Futuna. Wraz z mieszkańcami okolicznych wysp (Tonga, Samoa i Niue) tworzyli pierwotny obszar kultury polinezyjskiej. Łączyła ich wspólna kultura oraz język prapolinezyjski. Stopniowo wyodrębniły się dwie podgrupy: języków polinezyjskich centralnych i języków tongijskich.

Pierwszy kontakt Futuny z Europejczykami miał miejsce 21 maja 1616. Holenderscy żeglarze Willem Schouten i Jacob Le Maire zarzucili kotwicę u ujścia rzeki Futuna i następnego dnia dopłynęli szalupą do brzegu. Nazwali dwie wyspy, Futunę i Alofi, Wyspami Hoorn, od portu, z którego wypłynęli i gdzie znajdowała się siedziba Kompanii Wschodnioindyjskiej. Pozostali na archipelagu około ośmiu dni, zanim wyruszyli w kierunku Nowej Gwinei i Moluków.

Na wyspę Wallis (którą hiszpański kapitan Mourelle nazwał Wyspą Pocieszenia^[13]) Europejczycy dotarli w 1766 roku, 150 lat po Futunie, za sprawą brytyjskiego kapitana Samuela Wallisa, któremu wyspa zawdzięcza swoją obecną nazwę. Nie zszedł on jednak na ląd, a zdaniem historyka Frédérica Angleviela "Dopiero w latach dwudziestych XIX wieku Europejczycy lub podobne im narody (Amerykanie, Australijczycy) postawiły stopę na Uvei"^[14].

Nieliczni kupcy i rozbitkowie osiedlali się na Wallis i Futunie, ale obecność Europejczyków stała się znacząca dopiero w XIX wieku, wraz z przybyciem misjonarzy katolickich w 1837 roku. Populacje obu wysp zostały nawrócone na katolicyzm w ramach działalności ojców marystów: Pierre’a Chanela na Futunie i Pierre’a Bataillona na Wallis^[15]. Futuna w swojej historii doświadczała konfliktów zbrojnych pomiędzy dwoma królestwami, które rywalizowały o terytorium. Doprowadziło to do wojny nad rzeką Vai, w której zginęło łącznie około sześćdziesięciu osób. W XXI wieku religią dominującą pozostaje katolicyzm.

Królowa Amelia Tokagahahau z Uvei podpisała traktat oddający królestwo pod protektorat, ratyfikowany przez Francję dnia 5 kwietnia 1887 r. Rok później królowie Futuny, Anise Tamole z Sigave i Setefano Tuikalepa z Alo, również zwrócili się z prośbą o przyłączenie ich terytoriów do Francji. Władcy Futuny i Wallis zachowali całą wynikającą ze zwyczaju władzę nad swoimi poddanymi^[16]. Na Wallis i Futunie nie doszło kolonizacji we właściwym tego słowa znaczeniu, ponieważ władza rezydenta francuskiego ograniczała się do spraw zewnętrznych. Taka sytuacja trwała na Futunie do 1961 r., a administracja została ustanowiona na wyspie dopiero w 1959 r.^[16]. Nie wpłynęło to znacząco na życie mieszkańców. W 1913 r. rezydent Brochard przedstawił propozycję aneksji przez Francję, jednak nie doszła ona do skutku. W 1922 r. aneksję została uznana za zbyt kosztowną i pomysł zarzucono^[17].

W efekcie referendum z 1959 roku, wyspy otrzymały, w roku 1961 status terytorium zamorskiego w 1961 roku. Sygnatariuszem tego porozumienia był król Uvea, Tomasi Kulimoetoke II (1918-2007). Nowemu terytorium nadano status uznający władze zwyczajowe (w szczególności trzech królów), gwarantujący pozycję religii katolickiej oraz zakładający integrację obu wysp z Republiką Francuską w ramach bardzo specyficznych ram instytucjonalnych.

Wskutek rewizji konstytucji z 28 marca 2003 Terytorium Wallis i Futuny stało się wspólnotą zamorską o specjalnym statusie, w praktyce bez żadnych zmian w systemie politycznym istniejącym od 1961 roku. Co więcej, od tamtego czasu, z powodu braku konsensusu w Zgromadzeniu Terytorialnym, nie przyjęto żadnej ustawy organicznej.

Od 2005 roku społeczeństwo Wallis przechodzi przez "głęboki kryzys polityczny" spowodowany konfliktem o sukcesję króla Uvea^[18].