Wanda Halina Rutkiewicz z domu Błaszkiewicz (ur. 4 lutego1943 w Płungianach, zaginęła 13 maja1992 na stokach Kanczendzongi w Himalajach) – polska alpinistka i himalaistka, z zawodu elektronik, jedna z najwybitniejszych światowych himalaistek. Jako trzecia kobieta na świecie, pierwsza Europejka i pierwsza osoba z Polski zdobyła szczyt Mount Everestu, najwyższy szczyt Ziemi. 23 czerwca 1986, jako pierwsza kobieta na świecie i pierwsza osoba z Polski, zdobyła szczyt K2, drugi pod względem wysokości szczyt Ziemi.
Życiorys
Urodziła się 4 lutego1943 w Płungianach[1]. Córka inżyniera Zbigniewa Błaszkiewicza i Marii z Pietkunów[1]. Miała troje rodzeństwa: Jerzego, Michała i Janinę. Po II wojnie światowej z rodzicami i starszym bratem Jerzym, jako repatriantka przyjechała do Łańcuta, gdzie mieszkali jej dziadkowie ze strony ojca, a potem do Wrocławia[2].
Doświadczyła dwóch rodzinnych tragedii. Gdy miała 5 lat zginął jej starszy o dwa lata brat Jerzy, który rozpalił ognisko na znalezionym niewypale[3]. Z kolei gdy miała 29 lat zamordowany został jej ojciec[4].
Trenowała lekkoatletykę w klubie Parasol Wrocław[6]. W latach 1961–1965 była zawodniczką w siatkówce[8], grała w klubie AZS Wrocław, a później do 1965 w Gwardii Wrocław[9]. Była kapitanem juniorskiej reprezentacji Polski[10][11].
W latach 70. zdobyła licencję samochodowego kierowcy rajdowego[12]. Zwyciężyła w Samochodowym Rajdzie Pań. Startowała również jako pilot z Marcinem Osiowskim[13]. W latach 1980 i 1983 startowała w Rajdzie Festiwalowym jadąc samochodem Łada 1500[14].
Osiągnięcia Wandy Rutkiewicz stawiają ją w gronie najlepszych himalaistek w historii. O swoich wyprawach i płynących stąd przemyśleniach często pisała w czasopismach o tematyce alpinistycznej. Była zdecydowaną rzeczniczką i zdeterminowaną realizatorką wspinaczkowej samodzielności kobiet. Była też autorką lub współautorką kilku książek.
Zaginęła w maju 1992 podczas ataku szczytowego na Kanczendzongę. Wraz z Carlosem Carsolio 12 maja o godz. 03:30 wyruszyli w górę z obozu IV na 7950 m. Po 12-godzinnej wspinaczce w głębokim śniegu Carsolio stanął na wierzchołku. Schodząc, napotkał Wandę na wysokości ponad 8200 metrów. Mimo braku sprzętu biwakowego, zdecydowała się przeczekać noc i kontynuować wejście następnego dnia. Według ówczesnego komunikatu Ministerstwo Turystyki Nepalu uznało prowadzenie akcji ratunkowej za praktycznie niemożliwe, a informacja o zaginięciu Polki dotarła do Polski po prawie dwóch tygodniach, 25 maja 1992[17]. Jej ciała nie odnaleziono[18]. Jesienią 1996 została sądownie uznana za zmarłą z datą 13 maja 1992[19]. Na nagrobku rodzinnego grobu na Cmentarzu św. Wawrzyńca we Wrocławiu umieszczono epitafium „WANDA RUTKIEWICZ 4.2.1943 †13.5.1992 PRO MEMORIA”[20].
Epitafium Wandy Rutkiewicz na Cmentarzu św. Wawrzyńca we Wrocławiu
Była dwukrotnie zamężna. W 1970 wyszła za taternika Wojciecha Rutkiewicza. Rozwiodła się z nim w 1973. Drugim jej mężem był austriacki lekarz i alpinista Helmut Scharfetter, z którym wzięła ślub w 1982 roku, a rozwiodła się w 1986[22].
Była autorką i współautorką filmów i książek alpinistycznych:
Książki
Karawana do marzeń, At Publications, Londyn, Kraków 1994, ISBN0-9521421-6-3
Na jednej linie, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1986, ISBN83-03014-07-2, (II) Wydawnictwo ATI, Wydawnictwo PiT, Kraków 1996 ISBN83-86219-27-0, (III) Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2010 ISBN978-83-2440129-1
Zdobycie Gasherbrumów, Sport i Turystyka, Warszawa 1979, ISBN83-217-2255-5
Filmy
Kobiety śniegu – film dokumentalny z wyprawy na Gaszerbrum I, zrealizowany z Krzysztofem Langiem, Filmcontract 1989 (25 min.)
Tango – zrealizowany z Krzysztofem Langiem, WFDiF 1986 (14 min.)
Nanga Parbat '85 – film dokumentalny (1986)
Gdybyś przyszedł pod tę ścianę – film dokumentalny (1986)[28]
Upamiętnienie
Mural we Wrocławiu poświęcony Wandzie Rutkiewicz (2019)
Po śmierci Wandy Rutkiewicz Zbigniew Jara napisał wiersz pt. Niepokonana zadedykowany himalaistce, który został opublikowany w miesięczniku „Góry i Alpinizm”[29][30]. Krzysztof Gajda napisał piosenkę Epitafium dla Wandy Rutkiewicz (alternatywna nazwa Wanda Rutkiewicz) wykonywaną przez Kwartet ProForma[31].
Wrocławski tramwaj, którego patronką jest Wanda RutkiewiczPośmiertnie w 1994 jako jedna z trzech pierwszych osób Wanda Rutkiewicz została odznaczona Medalem im. Króla Alberta I, przyznawanym za wyjątkowe zasługi górskie przez King Albert Memorial Foundation[25].
Organizowany jest Festiwal Filmów Alpinistycznych im. Wandy Rutkiewicz[32]
Poczta Polska w 75 rocznicę urodzin w dniu 4 lutego 2018 r. wydała kartkę pocztową ze znakiem opłaty, na którym przedstawiono Mount Everest, na ilustracji kartki pokazano zdjęcie Wandy Rutkiewicz podczas wspinaczki w Pirenejach w 1969 roku.
W 2018 roku, decyzją samorządu miasta Płungiany (Litwa), postanowiono upamiętnić Wandę Rutkiewicz, przemianowując ulicę jej imieniem. Wspomniana ulica to ta sama, na której stał jej dom rodzinny[40].
Teatr Polski w Bielsku-Białej wystawił 14 października 2017 roku monodram pt. „Wanda” napisany na podstawie życia Wandy Rutkiewicz. Autorką tekstu jest Wiesława Sujkowska, spektakl wyreżyserowały Maria Sadowska i Joanna Grabowiecka, w rolę Wandy wcieliła się Anita Jancia[41].
Muzeum Śląskie w Katowicach w 80 rocznicę urodzin Wandy Rutkiewicz i 45-lecie zdobycia przez nią Mount Everestu zorganizowało wystawę ,,Spojrzenie z góry. Archiwum Wandy Rutkiewicz", dostępną dla zwiedzających od 16 listopada 2023 do 23 czerwca 2024 roku. Kuratorkami wystawy są Katarzyna Gębarowska i Beata Lisicka[45][46].
W 2024 roku miała miejsce premiera filmu Ostatnia wyprawa w reżyserii Elizy Kubarskiej, która odbyła się podczas festiwalu Millenium Docs Against Gravity[47]. Film, oparty m.in. na niepublikowanych wcześniej audio-dziennikach himalaistki, wszedł na ekrany kin 18 października 2024 r.[48][49].
Filmografia
Z góry widać lepiej – film dokumentalny w reżyserii Bartosza Kowalskiego, Telewizja Polska 2022 (76 min.)[50]
Ślady na śniegu – reportaż telewizyjny Waldemara Heflicha, Telewizja Polska 1990 (29 min.)[51]
100 pytań do... – program telewizyjny, realizacja Krzysztof Jasiński, Telewizja Polska 1989 (37 min.)
