Weaponized interdependence

Weaponized interdependence (pol. współzależność wykorzystywana jako broń[1]) – koncepcja z zakresu stosunków międzynarodowych opisująca zdolność państw do wykorzystywania asymetrycznych zależności w globalnych sieciach gospodarczych jako narzędzia przymusu politycznego[2]. Pojęcie wprowadzili w 2019 roku Henry Farrell i Abraham Newman w artykule opublikowanym w International Security[2] i rozwinęli je w tomie zbiorowym The Uses and Abuses of Weaponized Interdependence (2021)[3] oraz w książce Underground Empire (2023)[4][5].

Teoria

Liberalna teoria stosunków międzynarodowych, rozwinięta m.in. przez Roberta Keohane'a i Josepha Nye'a, zakładała, że rosnąca współzależność gospodarcza skłania państwa do współpracy[2]. Farrell i Newman argumentują, że gdy przepływy handlowe, finansowe i informacyjne koncentrują się w nielicznych węzłach (hubs), państwo kontrolujące taki węzeł zyskuje możliwość przymusu wobec pozostałych uczestników sieci[2].

Autorzy wyróżniają dwa mechanizmy[2]. Efekt panoptykonu (panopticon effect) polega na monitorowaniu przepływów przechodzących przez kontrolowany węzeł, co daje informacje o transakcjach i słabościach innych podmiotów[1]. Efekt wąskiego gardła (chokepoint effect) polega na odcięciu wybranych podmiotów od sieci, co nakłada na cel wysokie koszty ze względu na brak alternatywnych kanałów[2][3].

Zastosowania

System SWIFT

Po zamachach z 11 września USA uzyskały dostęp do danych SWIFT w ramach Terrorist Finance Tracking Program (efekt panoptykonu)[2]. W 2012 roku UE i USA odłączyły irańskie banki od systemu SWIFT (efekt wąskiego gardła)[2]. W 2022 roku, po inwazji Rosji na Ukrainę, państwa zachodnie odłączyły od SWIFT główne rosyjskie banki i zamroziły ok. 300 mld USD rezerw rosyjskiego banku centralnego[5].

Półprzewodniki

Tajwański TSMC produkuje ok. 90% najbardziej zaawansowanych chipów, a holenderski ASML jest jedynym producentem maszyn do litografii EUV[6]. USA wykorzystały te punkty kontrolne, nakładając w 2019 roku ograniczenia na Huawei, a w 2022 roku kontrole eksportu chipów do Chin, koordynując działania z Holandią i Japonią[6][7].

Surowce krytyczne i energia

Chiny odgrywają dominującą rolę w światowej rafinacji ziem rzadkich. W 2010 roku wstrzymały eksport ziem rzadkich do Japonii po incydencie na Wyspach Senkaku, a w grudniu 2024 roku nałożyły ograniczenia eksportowe na antymon, gal i german skierowane wyłącznie przeciwko USA[3][8]. Rosja wykorzystywała z kolei pozycję dominującego dostawcy gazu ziemnego do Europy; w kwietniu 2022 roku Gazprom wstrzymał dostawy do Polski i Bułgarii po odmowie płatności w rublach[9].

Polska

LaBelle (2023) wskazuje Polskę jako przykład państwa, które podjęło dywersyfikację energetyczną w reakcji na wykorzystywanie zależności gazowej jako narzędzia nacisku politycznego przez Rosję[10]. W kwietniu 2022 roku Gazprom wstrzymał dostawy gazu do Polski po odmowie płatności w rublach[9]. Uruchomienie Baltic Pipe (2022) i rozbudowa terminalu LNG w Świnoujściu przekształciły Polskę z odbiorcy uzależnionego od jednego dostawcy w hub przesyłowy dla regionu[9][11].

Reakcje i fragmentacja

Państwa będące celem przymusu sieciowego podejmują działania obronne[5]. Rosja rozwinęła system SPFS jako alternatywę dla SWIFT, a Chiny system CIPS do rozliczeń w renminbi[5]. UE przyjęła akt o surowcach krytycznych (2024) z limitem 65% zużycia od jednego dostawcy[12] oraz RODO i akt o rynkach cyfrowych, ograniczające efekt panoptykonu w infrastrukturze cyfrowej[5]. Farrell i Newman ostrzegają, że fragmentacja sieci zmniejsza efektywność ekonomiczną, ale niekoniecznie eliminuje asymetrie[5][4].

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 Współzależność wykorzystywana jako broń [online], F5, 1 kwietnia 2026 [dostęp 2026-04-29] (pol.).
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 Henry Farrell, Abraham L. Newman. Weaponized Interdependence: How Global Economic Networks Shape State Coercion. „International Security”. 44 (1), s. 42–79, 2019. DOI: 10.1162/isec_a_00351. (ang.).
  3. 1 2 3 Daniel W. Drezner, Henry Farrell, Abraham L. Newman: The Uses and Abuses of Weaponized Interdependence. Washington, D.C.: Brookings Institution Press, 2021. ISBN 978-0-8157-3837-4. (ang.).
  4. 1 2 Henry Farrell, Abraham Newman: Underground Empire: How America Weaponized the World Economy. Henry Holt and Company, 2023. ISBN 978-1-250-84055-4. (ang.).
  5. 1 2 3 4 5 6 Henry Farrell, Abraham Newman. The Weaponized World Economy: Surviving the New Age of Economic Coercion. „Foreign Affairs”. 104 (5), s. 116–131, 2025-09. (ang.).
  6. 1 2 Chris Miller: Chip War: The Fight for the World's Most Critical Technology. Simon & Schuster, 2022. ISBN 978-1-9821-7200-8. (ang.).
  7. ↑ Adam Kline, Tim Hwang, From Cold War Sanctions to Weaponized Interdependence [online], Center for Security and Emerging Technology, Georgetown University, wrzesień 2021 [dostęp 2026-04-29] (ang.).
  8. ↑ Gracelin Baskaran, Meredith Schwartz, China Imposes Its Most Stringent Critical Minerals Export Restrictions Yet [online], Center for Strategic and International Studies, 4 grudnia 2024 [dostęp 2026-04-29] (ang.).
  9. 1 2 3 NATO's Eastern Flank Repulses Putin's Energy Weapon [online], Center for European Policy Analysis [dostęp 2026-04-29] (ang.).
  10. ↑ Michael Carnegie LaBelle. Energy as a weapon of war: Lessons from 50 years of energy interdependence. „Global Policy”. 14 (3), s. 531–547, 2023. DOI: 10.1111/1758-5899.13235. (ang.).
  11. ↑ Maximilian Hess, How Eastern Europe Overhauled Its Natural Gas Market [online], Carnegie Endowment for International Peace, kwiecień 2025 [dostęp 2026-04-29] (ang.).
  12. ↑ Critical raw materials [online], European Commission [dostęp 2026-04-29] (ang.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.