Surowce krytyczne

Surowce krytyczne – surowce mineralne o dużym znaczeniu gospodarczym, których dostawa jest obarczona wysokim ryzykiem z powodu koncentracji wydobycia lub przetwórstwa w niewielkiej liczbie państw[1][2]. Termin obejmuje m.in. lit, kobalt, pierwiastki ziem rzadkich, grafit, german, gal, mangan i miedź[1]. Bezpieczeństwo ich dostaw stało się w XXI wieku przedmiotem polityki przemysłowej i bezpieczeństwa zarówno Unii Europejskiej, jak i Stanów Zjednoczonych oraz NATO[3][4].

Definicja i klasyfikacja

Surowiec uznaje się za krytyczny, gdy łącznie spełnia dwa warunki: ma duże znaczenie dla gospodarki (zastosowanie w przemyśle, energetyce, obronności) oraz jego podaż jest zagrożona (ograniczona liczba dostawców, brak substytutów, bariery wydobywcze)[1]. Pojęcie surowca strategicznego jest węższe i odnosi się do materiałów szczególnie istotnych dla transformacji energetycznej, cyfryzacji oraz sektora obronnego i kosmicznego[5].

Listy surowców krytycznych publikują niezależnie od siebie różne instytucje. Komisja Europejska sporządza wykaz od 2011 roku i aktualizuje go co trzy lata[1]. USGS prowadzi analogiczną listę dla Stanów Zjednoczonych, zaktualizowaną w listopadzie 2025 roku do 60 pozycji[6]. NATO opublikowało w grudniu 2024 roku własną listę 12 surowców kluczowych dla przemysłu obronnego[4].

Regulacje Unii Europejskiej

Unia Europejska przyjęła w 2024 roku akt o surowcach krytycznych (CRMA)

Akt o surowcach krytycznych

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1252, znane jako Critical Raw Materials Act (CRMA), weszło w życie 23 maja 2024 roku[5]. Akt wyodrębnia dwie kategorie: 34 surowce krytyczne (załącznik II) i 17 surowców strategicznych (załącznik I)[5].

Surowce strategiczne (załącznik I): aluminium / boksyt / tlenek glinu, bizmut, bor, kobalt, miedź, gal, german, lekkie pierwiastki ziem rzadkich, ciężkie pierwiastki ziem rzadkich, lit, mangan, grafit naturalny, nikiel, platynowce, krzem metaliczny, tytan metaliczny, wolfram[1].

Cele na 2030 rok

CRMA wyznacza wskaźniki referencyjne, które UE powinna osiągnąć do 2030 roku dla każdego surowca strategicznego[5][7]:

  • co najmniej 10% rocznego zużycia powinno pochodzić z wydobycia na terenie UE,
  • co najmniej 40% z przetwórstwa na terenie UE,
  • co najmniej 25% z recyklingu,
  • nie więcej niż 65% rocznego zużycia dowolnego surowca strategicznego może pochodzić z jednego państwa trzeciego.

W momencie ogłaszania CRMA Europa importowała z Chin 98% zapotrzebowania na pierwiastki ziem rzadkich, 97% litu i 93% magnezu[1].

Projekty strategiczne

25 marca 2025 roku Komisja Europejska ogłosiła pierwszą listę 47 projektów strategicznych o łącznej wartości 22,5 mld euro, w tym dwa polskie: rafineria pierwiastków ziem rzadkich w Puławach (Mkango we współpracy z Grupa Azoty) oraz instalacja recyklingu baterii z odzyskiem surowców krytycznych Polvolt w Zawierciu (firma Elemental)[8][9].

Globalne łańcuchy dostaw

Dominacja Chin w przetwórstwie

Kopalnia ziem rzadkich Mountain Pass w Kalifornii, jedna z nielicznych tego typu instalacji poza Chinami

Według Międzynarodowej Agencji Energetycznej (IEA) Chiny dominują w rafinacji 19 z 20 analizowanych surowców strategicznych, z przeciętnym udziałem rynkowym wynoszącym ok. 70%[2]. Udział ten jest szczególnie wysoki dla grafitu i ziem rzadkich (ponad 90%), a dla litu i kobaltu sięga ok. 60%[2]. Koncentracja u trzech największych dostawców wzrosła z ok. 82% w 2020 roku do 86% w 2024 roku[2]. Chiny kontrolują ponadto 69% światowego wydobycia ziem rzadkich, 92% ich rafinacji i 98% produkcji magnesów z ziem rzadkich[10].

W kwietniu 2025 roku, w ramach wojny handlowej ze Stanami Zjednoczonymi, Chiny wstrzymały eksport ziem rzadkich do USA, a w październiku 2025 roku nałożyły kontrole eksportowe na pierwiastki ziem rzadkich, materiały do baterii litowych i technologie przetwórcze[3].

Inne ośrodki wydobycia

Poza Chinami istotną rolę w łańcuchach dostaw odgrywa Demokratyczna Republika Konga, z której pochodzi ponad 70% światowego wydobycia kobaltu[3]. Australia jest jednym z największych producentów litu, a Argentyna, Boliwia i Chile dysponują znaczącymi rezerwami w ramach tzw. trójkąta litowego, gdzie według szacunków znajduje się ponad 75% światowej podaży tego surowca[2]. Afryka posiada ok. 30% znanych światowych zasobów surowców krytycznych[3].

Prognozy popytu i podaży

IEA prognozuje pięciokrotny wzrost popytu na lit do 2040 roku w scenariuszu deklarowanych polityk (STEPS)[2]. W 2024 roku popyt na lit wzrósł o blisko 30%, a na nikiel, kobalt, grafit i ziemie rzadkie o 6 do 8%[2]. Popyt na lit w UE ma wzrosnąć dwunastokrotnie do 2030 roku i dwudziestojednokrotnie do 2050 roku[1].

Do 2035 roku prognozowany jest niedobór miedzi rzędu 30%, a potencjalny szok podażowy mógłby podnieść ceny pakietów bateryjnych o 40 do 50%[2]. Po okresie gwałtownych wzrostów w latach 2021 i 2022, kiedy cena litu wzrosła ośmiokrotnie, od 2023 roku nastąpił spadek cen o ponad 80%[10]. Ceny grafitu, kobaltu i niklu spadły w 2024 roku o 10 do 20%[2].

Lista Stanów Zjednoczonych

Departament Spraw Wewnętrznych USA za pośrednictwem USGS opublikował w listopadzie 2025 roku zaktualizowaną listę 60 surowców krytycznych, o 10 więcej niż w edycji z 2022 roku[6]. Nowe pozycje to: bor, miedź, ołów, węgiel koksowy, fosfat, potaż, ren, krzem, srebro i uran[6]. Za surowce o najwyższym ryzyku uznano rod, gal, german, wolfram, niob, magnez metaliczny, potaż oraz kilka pierwiastków ziem rzadkich (samar, lutet, terb, dysproz, gadolin i itr)[6].

NATO

W grudniu 2024 roku NATO opublikowało pierwszą listę 12 surowców uznanych za kluczowe dla przemysłu obronnego Sojuszu: aluminium, beryl, kobalt, gal, german, grafit, lit, mangan, platyna, pierwiastki ziem rzadkich, tytan i wolfram[4]. Inicjatywa wynikała z mapy drogowej bezpieczeństwa łańcuchów dostaw obronnych zatwierdzonej przez ministrów obrony w czerwcu 2024 roku[4].

W ramach współpracy wielonarodowej Belgia, Kanada, Dania, Niemcy, Grecja, Włochy, Holandia, Norwegia, Polska, Szwecja, Turcja i Wielka Brytania zobowiązały się do wspólnego pozyskiwania, magazynowania i zarządzania zapasami surowców obronnych, w tym litu, tytanu i ziem rzadkich[4].

Polska

Kopalnia miedzi KGHM w Sieroszowicach

Polska jest istotnym dostawcą trzech surowców krytycznych na rynku unijnym: miedzi (za pośrednictwem KGHM, który odpowiada za ok. 48% unijnego wydobycia górniczego miedzi), węgla koksowego (za pośrednictwem JSW) oraz helu (za pośrednictwem Orlenu)[11]. KGHM plasuje się w pierwszej dziesiątce światowych producentów miedzi i w pierwszej dwójce producentów srebra[7].

Państwowy Instytut Geologiczny (PIG-PIB) we współpracy z Ministerstwem Klimatu i Środowiska opracował ośmioletni Krajowy Program Poszukiwań Surowców Krytycznych, obejmujący poszukiwanie złóż grafitu, fosforytów, fluorytu, ziem rzadkich, litu, niklu i kobaltu na terytorium Polski[9][11]. Program realizuje wymogi CRMA dotyczące 10% udziału wydobycia krajowego w zużyciu UE[9].

KGHM złożył dwa wnioski o status projektów strategicznych UE: projekt górniczy zagospodarowania złoża Retków-Grodziszcze oraz projekt recyklingowy w Hucie Miedzi Głogów[11]. Barierami dla rozwoju sektora surowcowego w Polsce pozostają opóźnienia administracyjne i ograniczenia środowiskowe[11].

Wymiar geopolityczny

Koncentracja wydobycia i przetwórstwa surowców krytycznych w niewielkiej liczbie państw sprawia, że łańcuchy dostaw stają się instrumentem polityki zagranicznej. 3 grudnia 2024 roku Chiny po raz pierwszy nałożyły ograniczenia eksportowe skierowane wyłącznie przeciwko Stanom Zjednoczonym, obejmujące antymon, gal i german[12]. W kwietniu 2025 roku Chiny wstrzymały eksport ziem rzadkich do USA, a w październiku 2025 roku rozszerzyły kontrole eksportowe na materiały do baterii litowych i technologie przetwórcze[3]. Stany Zjednoczone są całkowicie uzależnione od importu 11 z 60 surowców ze swojej listy krytycznych[3].

Inicjatywy dywersyfikacyjne

W odpowiedzi państwa zachodnie podejmują działania zmierzające do ograniczenia zależności od Chin. W lutym 2026 roku Departament Stanu USA powołał forum FORGE (Forum on Resource Geostrategic Engagement), następcę Minerals Security Partnership, jako koalicję kilkudziesięciu państw mającą przyspieszyć inwestycje w alternatywne łańcuchy dostaw[13].

W październiku 2025 roku USA i Australia podpisały porozumienie o wspólnym wydobyciu i przetwórstwie ziem rzadkich i innych surowców krytycznych, zobowiązując się do inwestycji o wartości co najmniej 1 mld USD z każdej strony w ramach projektów wartych łącznie 8,5 mld USD[14].

UE ustanowiła w ramach CRMA wymóg, by żadne państwo trzecie nie dostarczało więcej niż 65% zużycia danego surowca strategicznego[5]. Raport CFR z lutego 2026 roku rekomenduje strategię przeskakiwania chińskiej dominacji poprzez innowacje materiałowe, odzysk surowców z odpadów i recykling[3].

Inwestycje górnicze rosną wolniej niż popyt. W 2024 roku nakłady na wydobycie zwiększyły się o 5% nominalnie (2% po uwzględnieniu inflacji), wobec 14% w 2023 roku, a wydatki na poszukiwania geologiczne ustabilizowały się[2].

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 Critical raw materials [online], European Commission [dostęp 2026-04-29] (ang.).
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Global Critical Minerals Outlook 2025: Executive Summary [online], International Energy Agency, kwiecień 2025 [dostęp 2026-04-29] (ang.).
  3. 1 2 3 4 5 6 7 Heidi E. Crebo-Rediker, Mahnaz Khan, Leapfrogging China’s Critical Minerals Dominance: How Innovation Can Secure U.S. Supply Chains [online], Council on Foreign Relations, luty 2026 [dostęp 2026-04-29] (ang.).
  4. 1 2 3 4 5 NATO releases list of 12 defence-critical raw materials [online], NATO, 11 grudnia 2024 [dostęp 2026-04-29] (ang.).
  5. 1 2 3 4 5 Carole Maczkovics, Sam Jungyun Choi, Matthieu Coget, Cándido García Molyneux, The EU Critical Raw Materials Act enters into force [online], Global Policy Watch, 17 maja 2024 [dostęp 2026-04-29] (ang.).
  6. 1 2 3 4 Interior Department releases final 2025 List of Critical Minerals [online], U.S. Geological Survey, 6 listopada 2025 [dostęp 2026-04-29] (ang.).
  7. 1 2 Redakcja WNP, Europa ma duży problem, pomóc może Polska. Surowce krytyczne w centrum uwagi na EEC 2026 [online], wnp.pl, 18 kwietnia 2026 [dostęp 2026-04-29] (pol.).
  8. ↑ Commission selects 47 Strategic Projects to secure and diversify access to raw materials in the EU [online], European Commission, 25 marca 2025 [dostęp 2026-05-05] (ang.).
  9. 1 2 3 Surowce krytyczne: PIG-PIB i MKiŚ wspólnie dla bezpieczeństwa surowcowego [online], Państwowy Instytut Geologiczny – PIB [dostęp 2026-04-29] (pol.).
  10. 1 2 Resource realism: The geopolitics of critical mineral supply chains [online], Goldman Sachs [dostęp 2026-04-29] (ang.).
  11. 1 2 3 4 Tomasz Furman, W Polsce dużo surowców krytycznych raczej szybko nie przybędzie [online], Parkiet, 16 maja 2025 [dostęp 2026-04-29] (pol.).
  12. ↑ Gracelin Baskaran, Meredith Schwartz, China Imposes Its Most Stringent Critical Minerals Export Restrictions Yet Amidst Escalating U.S.-China Tech War [online], Center for Strategic and International Studies, 4 grudnia 2024 [dostęp 2026-04-29] (ang.).
  13. ↑ 2026 Critical Minerals Ministerial [online], U.S. Department of State, 24 lutego 2026 [dostęp 2026-04-29] (ang.).
  14. ↑ Natalie Sherman, US and Australia sign rare earths deal to counter China’s dominance [online], BBC News, 21 października 2025 [dostęp 2026-04-29] (ang.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.