Wiktor Grąbczewski

Urodził się 15 marca 1863 w Komorowie, w rodzinie Edmunda i Antoniny Milewskiej. Jego ojciec był dzierżawcą folwarku Komorowo, a później dóbr Jamielnik^[1][2]. Wiktor Grąbczewski pochodził ze szlacheckiej rodziny Grąbczewskich herbu Nałęcz. Jego bratem stryjecznym był Bronisław Grąbczewski, etnograf, podróżnik i generał armii rosyjskiej, a bratem jego dziadka Paweł Grąbczewski, powstaniec listopadowy i poseł Sejmu Królestwa Polskiego^[3][4][5].

W 1899 w Warszawie ożenił się z Wandą Marią Wichrowską i w następnym roku urodził mu się syn Edmund^[6].

Uczył się w gimnazjum realnym w Puławach, a potem rozpoczął studia agronomiczne w Dublanach. Po śmierci ojca, Edmunda Grąbczewskiego, który zmarł w 1882, rodzina przeniosła się do Warszawy, gdzie Grąbczewski zainteresował się operą i zaczął naukę śpiewu u Jana Quattriniego^[2]. Od 1888 występował w Warszawie. Później uczył się u Jana Reszkego w Paryżu, gdzie też występował z Ignacym Paderewskim. Potem kontynuował naukę w Mediolanie i w listopadzie 1890 zadebiutował w Mediolanie w operze Traviata w roli Giorgia Germonta. Podczas pobytu we Włoszech występował pod pseudonimem Vittorio Edmondi. Śpiewał w Neapolu (Teatro Bellini), Florencji i Bolonii^[7][8][9].

W końcu 1891 wrócił do Warszawy i 8 stycznia 1892 zadebiutował w Teatrze Wielkim partią Króla w operze Faworyta^[7]. Krytyk muzyczny Gazety Polskiej pozytywnie ocenił jego debiut, choć zwrócił uwagę na słabą grę aktorską:

Niedługo potem wyjechał do Wielkiej Brytanii, gdzie w maju 1892 występował w teatrze Covent Garden w Londynie. Następnie razem z braćmi Reszkami (Janem i Edwardem) wyruszył do Stanów Zjednoczonych, gdzie śpiewał w Chicago, Filadelfii, Bostonie i Nowym Jorku pod pseudonimem Victor de Gromzeski. 11 grudnia 1893 wystąpił po raz pierwszy w nowojorskiej Metropolitan Opera w partii Silvia w operze Pajace u boku Nellie Melby. W Nowym Jorku pracował dwa sezony, do 1895 i śpiewał łącznie w 77 przedstawieniach, w pięciu partiach: de Bretigny'ego w Manon, Hrabiego de Nevers w Hugenotach, Merkucja w Romeo i Julii, Moralesa w Carmen oraz Silvia w Pajacach. Ostatni spektakl, Romeo i Julia, zaśpiewał 20 kwietnia 1895^[8][9][11].

W 1895 przez pewien czas śpiewał partie tenorowe, wykonywał m.in. Arię z kurantem ze Strasznego dworu^[12]. Nie odniósł jednak sukcesu jako tenor i wrócił do barytonu. Próba ta jednak pozytywnie wpłynęła na możliwości jego głosu^[7].

25 lutego 1896 rozpoczął serię występów w Teatrze Wielkim w Warszawie, gdzie śpiewał partię Silvia z Pajaców. Jesienią rozpoczął pracę w zespole opery Warszawskich Teatrów Rządowych, która trwała, z przerwami, niemal dwadzieścia lat. W operze warszawskiej śpiewał ponad 60 partii. Największe uznanie zdobył wykonaniem partii z oper Moniuszki: Janusza z Halki, Miecznika ze Strasznego dworu, Stanisława z Verbum nobile. Poza tym w jego warszawskim repertuarze był też m.in.: Amonastro z Aidy, Lord Ashton z Łucji z Lammermooru, Elio z Chopina, Hrabia de Nevers z Hugenotów, Don Giovanni z Don Giovanniego, Kostryn z Goplany, Mazepa z Mazepy, Rigoletto z Rigoletta, Walenty z Fausta^[7][8].

W 1912 krytyk Kuriera Warszawskiego Aleksander Poliński pozytywnie ocenił występ Grąbczewskiego w Mazepie i zwrócił uwagę na jego możliwości śpiewu w wyższej skali:

5 listopada 1901 śpiewał na koncercie inauguracyjnym Filharmonii Warszawskiej, gdzie wykonał okolicznościową kantatę Żyj pieśni autorstwa Władysława Żeleńskiego. Występował razem z pianistą Ignacym Paderewskim^[8] oraz dyrygentem Emilem Młynarskim^[14].

Wielokrotnie wyjeżdżał z Warszawy z występami gościnnymi, m.in. do Londynu (1897, 1903), Petersburga (1904), Moskwy, Kijowa, Odessy (1911). W grudniu 1905 i styczniu 1906 występował w Łodzi w Teatrze Wielkim w roli Figara w Cyruliku sewilskim oraz Escamilla w Carmen^[8].

Od 1900 regularnie występował w Teatrze Miejskim we Lwowie pod dyrekcją Tadeusza Pawlikowskiego. Debiutował 29 listopada 1900 partią Janusza w Halce, później grał też tytułowego Rigoletta, Figara w Cyruliku sewilskim, Walentego w Fauście, Giorgia Germonta w Traviacie oraz Escamilla w Carmen. W sezonie 1905/1906 został kierownikiem zespołu operowego. Reżyserował m.in Chopina, który miał premierę 29 września 1905. Jego działalność na stanowisku kierownika opery nie spotkała się jednak z uznaniem krytyków, którzy nie byli zadowoleni z repertuaru. W 1906 wrócił do Warszawy^[7][8].

W 1915 został głównym reżyserem warszawskiego Teatru Wielkiego i 13 lutego wystawił operę Niema z Portici, a 9 października Halkę, w której śpiewała Matylda Polińska-Lewicka. Kilka miesięcy później zrezygnował ze stanowiska ze względu na pogarszający się stan zdrowia, a w 1916 wystąpił z zespołu operowego i skupił się na działalności pedagogicznej. Do jego uczniów należeli m.in. mezzosopranistka Maria Trąmpczyńska^[15] i tenor Henryk Drzewiecki^[2]. Ostatni raz wystąpił w Teatrze Wielkim 23 lutego 1924 w partii Escamilla w operze Carmen podczas jubileuszu 35-lecia swojej pracy artystycznej^[7][8].

W początkowym okresie krytycy chwalili brzmienie jego głosu, ale sugerowali, że pasuje bardziej na estradę niż do opery. Później jednak doceniono też jego technikę i wzorową dykcję, choć krytykowano za zbyt częste wykonywanie pieśni w języku włoskim oraz za słabe umiejętności aktorskie^[7].

Zmarł 14 kwietnia 1924 w Warszawie i został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim (kwatera 29-1-21)^[16][7].