Bronisław Grąbczewski

Syn Ludwika Grąbczewskiego oraz Emilii Bohusz, obywateli ziemskich^[3].

Pochodził ze szlacheckiej rodziny Grąbczewskich herbu Nałęcz. Jego bratem był Mieczysław Grąbczewski, prezydent Kalisza w latach 1889–1898^[4][5]. Jego bratem stryjecznym był Wiktor Grąbczewski, śpiewak operowy^[6], a bratem jego dziadka Paweł Grąbczewski, powstaniec listopadowy i poseł Sejmu Królestwa Polskiego^[7].

Wychował się w Krepsztach (obecnie Krėpštai na Litwie) w majątku rodzinnym. W lutym 1863 aresztowano jego ojca, który podczas powstania styczniowego był mężem zaufania stronnictwa białych na powiat telszewski. Po długim uwięzieniu Ludwik Grąbczewski został zesłany do Czembaru^[8][9].

W 1866 majątek rodzinny został przymusowo sprzedany, a rodzina Grąbczewskich wysiedlona do Kongresówki. Bronisław Grąbczewski ukończył IV Gimnazjum w Warszawie i możliwe, że potem podjął studia w Instytucie Górniczym w Petersburgu^[b]. Na pewno jednak ich nie ukończył, a w 1873 ochotniczo wstąpił do lejb-gwardyjskiego pułku stacjonującego w Warszawie^[c] i rozpoczął naukę w dwuletniej Szkole Junkrów Piechoty w Warszawie. Wówczas odbył swoją pierwszą odległą wyprawę: towarzyszył dyplomacie rosyjskiemu Aleksandrowi Joninowi w jego podróży do Ameryki Południowej^[12][10].

Po powrocie w 1875 zdał egzamin oficerski i poprosił o przeniesienie do Turkiestanu. Według jego własnych słów wybrał placówkę odległą od ojczyzny ze względu na przysięgę złożoną ojcu, że nie będzie walczył z Polakami^[13].

Służył w 14. turkiestańskim batalionie piechoty, 1875–1876 brał udział w zajęciu chanatu kokandzkiego i w 1876 w nieudanym poselstwie do Jakub Bega: wyprawa pod przywództwem Aleksieja Kuropatkina wpadła w zasadzkę Kirgizów w okolicy Gülczö i musiała się wycofać. Od lipca do września 1876 brał udział w kampanii ałajskiej przeciwko Kirgizom dowodzonym przez Kurmandżan-datkę. Był oficerem ordynansowym gen. Michaiła Skobielewa, a później pułkownika księcia Ferdynanda Sayn-Wittgenstein-Berleburga oraz adiutantem batalionu. W 1878 brał udział w kampanii samarkandzkiej, w której Rosja wysłała wojska pod granicę z Afganistanem, by zamanifestować swoje wsparcie dla tego kraju, zagrożonego inwazją brytyjską^{[14][15][16][17]}.

W 1880 zrezygnował ze służby liniowej i przeszedł do administracji wojskowej. Został wyznaczony pomocnikiem naczelnika powiatu isfarińskiego, a niedługo potem margelańskego i trafił na kurs języków wschodnich, na którym opanował lokalne języki turkijskie i język tadżycki^[18][19]. W 1885 był krótko starszym pomocnikiem naczelnika powiatu oszyńskiego, a potem został starszym urzędnikiem ds. zadań specjalnych wojskowego gubernatora obwodu fergańskiego. Został oddelegowany do Kaszmiru i w Tienszan w celu kontroli granicy z Chinami. Po wykonaniu zadania udał się do Kaszgarii południowej, przez Yengisar i Jarkend dotarł do Gumy i Hotanu na granicy pustyni Takla Makan^[15]. W tej podróży wykonał plany prawie 1000 wiorst dróg oraz zebrał informacje o dyslokacji chińskich wojsk w Kaszgarii. Po powrocie opisał swoją podróż w publikacji pod tytułem Sprawozdanie z podróży do Kaszgaru i południowej Kaszgarii (ros. Отчет о поездке в Кашгар и Южную Кашгарию). W 1886 sprawozdanie zostało wydane w Nowym Margelanie (ob. Fergana) w stu egzemplarzach, które rozesłano do rosyjskich instytucji wojskowych i naukowych. Podróż i sprawozdanie okazały się kluczowe dla jego dalszej kariery. Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne (RTG) przyznało mu za wyprawę srebrny medal, uwagę zwrócił też na niego rosyjski sztab generalny, gdyż jego informacje uznano za przydatne w tzw. Wielkiej Grze, tzn. rywalizacji między Rosją a Wielką Brytanią w Azji Środkowej. Na wniosek Wojskowo-Naukowego Komitetu Sztabu Generalnego wypłacono Grąbczewskiemu 1000 rubli nagrody^[15][11].

W 1886 ruszył na kolejną wyprawę: badał centralny Tienszan, górny bieg Syr-darii, Narynu i Suusamyru, a także grzbiety górskie fergański i aleksandrowski^[14][20].

W 1887 z polecenia wojskowego gubernatora Fergany pomagał francuskiemu odkrywcy Gabrielowi Bonvalotowi w organizacji jego wyprawy po Azji Środkowej. W tym roku dostał też stanowisko dyrektora komitetu więziennego w obwodzie fergańskim. Pod koniec roku wyjechał do Petersburga, gdzie szkolił się z astronomii, topografii i geodezji na Wydziale Fizyczno-Matematycznym Uniwersytetu Petersburskiego i w obserwatorium astronomicznym w Pułkowie^[21].

W 1888 brał udział w dywersji skierowanej przeciw władcy Afganistanu emirowi Abdur Rahmanowi Chanowi, a pośrednio – przeciwko Brytyjczykom. Pod koniec maja wyjechał do Samarkandy, gdzie spotkał się ze zwolennikami Ischaka Chana, brata emira, planującego wywołanie rebelii. Grąbczewski przekazał spiskowcom pieniądze, broń i amunicję, a potem zorganizował przerzut tego ładunku do Afganistanu^[15][22].

W lipcu 1888 ruszył w wyprawę naukową pod patronatem RTG. Celem była Hunza, leżąca w strefie wpływów brytyjskich, w związku z czym Grąbczewski musiał zdobyć zgodę Ministerstw Wojny i Spraw Zagranicznych oraz miał unikać prowokowania Brytyjczyków. W trakcie podróży przeszedł przez Pamir, dotarł do stolicy Hunzy, Baltitu (ob. Karimabad), zbadał częściowo Hindukusz, dopływy Indusu i Jarkend-darii. Odkrył złoża nefrytu oraz szczyt Czarkum w Pamirze. Spotkał się z Safder Ali Chanem, władcą Hunzy, z którym rozmawiał o uznaniu zwierzchności rosyjskiej w zamian za pomoc finansową i militarną. Brytyjczycy odczytali to spotkanie jako próbę rozszerzenia rosyjskiej strefy wpływów w kierunku Indii. W 1891 zajęli Hunzę w wyniku ekspedycji militarnej^[22][15][11].

Podczas podróży trwającej 4,5 miesiąca pokonał 2800 wiorst po niezbadanych terenach, zrobił plany 1383 wiorst dróg, określił 14 punktów astronomicznych, 158 punktów barometrycznych oraz wykonał 150 zdjęć topograficznych. Zebrał też kolekcję zoologiczną oraz prowadził notatki lingwistyczne. Za tę wyprawę RTG nagrodziło go złotym medalem. Wyniki swoich badań przedstawił w Petersburgu dla RTG, w Moskwie dla Towarzystwa Miłośników Antropologii, Etnografii i Geografii i w Gatczynie dla rodziny cesarskiej^[15][11].

W 1889 planował dotrzeć do Kafiristanu, a wyprawa została dofinansowana przez następcę tronu, cesarzewicza Mikołaja. Ekspedycja ruszyła w czerwcu 1889, przeszła przez Górski Badachszan, Ruszan, Szugnan i Wachan oraz zbadała wiele przełęczy. Ze względu na brak zgody Abdur Rahmana na przejazd przez Afganistan wyprawa skierowała się na wschód. Po dotarciu do doliny rzeki Raskam-daria (górny bieg Jarkend-darii), w październiku 1889 na uroczysku Kaindyny-Auzy Grąbczewski spotkał brytyjską wyprawę kapitana Francisa Younghusbanda. Podróżnicy wymienili się rezultatami swoich badań. Younghusband przekonał Grąbczewskiego do poprowadzenia ekspedycji przez Wyżynę Tybetańską i w ten sposób świadomie chciał go skierować na trudną i niebezpieczną drogę, o czym otwarcie wspominał w liście do rezydenta brytyjskiego w Kaszmirze^[23].

Brytyjczycy niepokoili się obecnością Grąbczewskiego blisko granic Indii. Według jego wspomnień, garnizon w Panamiku w Ladakhu został wzmocniony do 60 osób, by na pewno nie mógł się tamtędy przedostać^[24]. Gazety brytyjskie pisały o nim jako o człowieku gigantycznego wzrostu i herkulesowej siły oraz nazywały Groźnym, nawiązując do cara Iwana IV Groźnego^[25], a także zapiekłym wrogiem Anglii^[26], prowokatorem^[27], kozackim awanturnikiem najgorszego sortu^[28].

Wyprawa skierowała się pod przełęcz Karakorum, a stamtąd w stronę Tybetu, z planem dotarcia do Połu (Pulucun). Zgodnie z oczekiwaniami Younghusbanda wyprawa mierzyła się z ekstremalnymi warunkami pogodowymi. Podróżnicy znajdowali się na wysokości powyżej 5000 m, przy temperaturach poniżej –30℃ i burzach śnieżnych. Stracili dużą część koni, groził im głód i wyczerpanie. Brytyjczycy odmówili Grąbczewskiemu możliwości spędzenia zimy w Ladakhu, wyprawa zdołała jednak wycofać się przez Szachidułłę (Xaidulla) do Kiljangu (Keliyangxiang), a po uzupełnieniu sił ponownie ruszyła do Tybetu, poprzez Hotan, Niyę i Połu (Pulucun). W Hotanie Grąbczewski spotkał polskiego geologa Karola Bohdanowicza, uczestnika rosyjskiej wyprawy Michaiła Piewcowa^[29]. Latem 1890 w Jarkendzie ponownie spotkał Francisa Younghusbanda, który prowadził z Chińczykami rozmowy na temat podziału Pamiru^[30].

Podczas wyprawy Grąbczewski badał dorzecze rzek Tizinafu i Jarkend-darii. Odkrył źródła rzek Aksu He i Keriya He oraz kilka jezior w Tybecie. W październiku 1890, po 17,5 miesiącach, dotarł do Nowego Margelanu przez Jarkend, Kaszgar i Osz. W tym czasie wykonano plany topograficzne 7200 wiorst terenu, określono 73 punkty astronomiczne, 350 punktów barometrycznych, wykonano ponad 200 zdjęć. Przywieziono kolekcje etnograficzne i przyrodnicze, w tym zbiór 36 tysięcy chrząszczy^[15][11].

Po zakończeniu podróży Grąbczewski pojechał do Petersburga, gdzie przedstawił wyniki swoich badań na posiedzeniu RTG. Na spotkaniu obecnych było ponad 800 osób, w tym wielki książę Konstanty. Grąbczewski został nagrodzony awansem do stopnia podpułkownika, dożywotnią pensją 400 rubli rocznie, sześciomiesięcznym płatnym zagranicznym urlopem wypoczynkowym i dodatkowo trzema tysiącami rubli na koszty podróży^[11].

Według wspomnień Grąbczewskiego, poinformowany o brytyjskiej odmowie przyjęcia wyprawy w Ladakhu car Aleksander III dał wyraz swojemu oburzeniu podczas spotkania z brytyjskim ambasadorem. Strona brytyjska zaprzeczyła jednak, by Grąbczewski w ogóle zwrócił się do niej z prośbą o przyjęcie. Miało to dla podróżnika konsekwencje, m.in. zabroniono mu wstępu do Petersburga. Grąbczewski zachował jednak oryginał odmownego pisma władz brytyjskich, więc ostatecznie został zrehabilitowany. Incydent ten, mimo wszystkich otrzymanych nagród, przyczynił się jednak do jego rezygnacji z dalszych podróży^[31].

Relacja z wyprawy dotarła również do Polski: z Połu Grąbczewski wysłał list do Włodzimierza Spasowicza, w którym zdawał relację ze swojej podróży. List został odczytany w październiku 1890 na posiedzeniu Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, a w 1891 wydany w rocznikach Towarzystwa^[32].

Podczas swoich wypraw Grąbczewski przebył ponad 12 tys. km tras, które w większej części zostały udokumentowane zdjęciami topograficznymi, określił astronomicznie 87 punktów geograficznych i barometrycznie 508, opisał rozdziały wodne rzek Syr-darii, Tarymu i Indusu. Zbadał i opisał „Dach Świata” – Pamir. Ze swych podróży zebrał materiały etnograficzne, lingwistyczne, botaniczne, mineralogiczne i zoologiczne^[33].

Po zakończeniu podróży Grąbczewski zaangażował się w promowanie ekspansji rosyjskiej w Pamirze. W marcu 1891 wygłosił w Nikołajewskiej Akademii Sztabu Generalnego odczyt pod tytułem Nasze interesy w Pamirze. W odczycie Grąbczewski opisywał historię brytyjskiej ekspansji w regionie, wskutek której Pamir, rządzony wówczas przez małe i słabe chanaty, stał się ostatnią strefą buforową między włościami brytyjskimi i rosyjskimi. Według Grąbczewskiego Brytyjczycy planowali podział Pamiru między Afganistan a Chiny. Stanowiłoby to bezpośrednie zagrożenie dla ziem rosyjskich, w szczególności Kotliny Fergańskiej. Grąbczewski dowodził też, że Pamir należał niegdyś do chanatu kokandzkiego, zatem Rosja, podbiwszy chanat, miała też prawo do zajęcia Pamiru. Zwracał uwagę na pozytywne nastawienie miejscowej ludności do Rosjan, a negatywne do Afgańczyków i Brytyjczyków. Starał się też rozwiać obawy, że warunki naturalne Pamiru nie sprzyjają interwencji wojskowej. Dowodził, że sam przeszedł Pamir wzdłuż i wszerz, że powietrze nie jest zbyt rozrzedzone, że drogi są dobre i przy niewielkim udrożnieniu przełęczy możliwy będzie nawet transport armat, oraz że zaludnienie jest na tyle gęste, by nie było problemu ze zdobyciem prowiantu i paszy^[30].

Po pobycie w Petersburgu Grąbczewski udał się do Kalisza na chrzest swojego bratanka, również Bronisława Grąbczewskiego. Dziecko urodziło się 30 września 1888, a chrzest miał miejsce 14 maja 1891, bo Grąbczewski miał być ojcem chrzestnym swojego imiennika i rodzina czekała z uroczystością na jego przyjazd^[34].

Starania Grąbczewskiego w kwestii Pamiru przyniosły skutek: już wiosną 1891 generał-gubernator turkiestański Aleksandr Wrewski zaczął organizować wyprawę wojskową. 150-osobowy oddział ruszył w Pamir w lipcu, pod dowództwem pułkownika Michaiła Jonowa. Grąbczewski nadzorował operację ze sztabu Wrewskiego. Wskutek wyprawy pamirskie chanaty Szugnan, Ruszan i Wachan uznały zwierzchność rosyjską, a emir Afganistanu Abdur Rahman Chan zobowiązał się nie przekraczać rosyjskiej granicy. Rosjanie aresztowali i wydalili z Pamiru chińskiego pogranicznika oraz Brytyjczyków: kapitana Younghusbanda i porucznika Davidsona^[19][35][36]. Stało się to przyczyną incydentu dyplomatycznego, za który car wystosował oficjalne przeprosiny^[37].

W 1892 Grąbczewski brał udział w drugiej wyprawie Jonowa do Pamiru, tym razem liczącej niemal tysiąc żołnierzy. Podczas wyprawy doszło do starcia z oddziałem afgańskim, w którym poległo 9 z 17 żołnierzy afgańskich. 10 września 1895 Rosja i Wielka Brytania podpisały porozumienie potwierdzające przynależność Pamiru do Rosji i ustalające dokładny przebieg granicy. Data ta jest uważana za symboliczne zakończenie Wielkiej Gry^[35][38]. Grąbczewski brał udział w negocjacjach dotyczących traktatu^[39].

W 1892 Grąbczewski został naczelnikiem powiatu oszyńskiego. W 1893 nadzorował budowę drogi z Gülczö do Kotliny Ałajskiej przez przełęcz Tałdyk. W 1895 został urzędnikiem do zadań specjalnych przy generał-gubernatorze turkiestańskim^[40][41]. W 1896 otrzymał propozycję objęcia stanowiska generalnego konsula w Kaszgarze lub komisarza pogranicznego nad Amurem. Wybrał tę drugą opcję i od 1896 był na Dalekim Wschodzie, gdzie pełnił także funkcję reprezentanta rosyjskiego ministerstwa skarbu przy budowie Kolei Wschodniochińskiej. Zorganizował wyprawy parostatkiem po Amurze i Sungari oraz w Małym Chinganie w Mandżurii. W 1897 odwiedził Chiny i Japonię^[42][40][43].

26 maja^?/7 czerwca 1899 został nominowany na stanowisko komisarza pogranicznego Kraju Jużno-Ussuryjskiego^[44], a niedługo potem, 26 sierpnia^?/7 września 1899, na pozycję generalnego komisarza administracji cywilnej Kwantungu z siedzibą w Port Artur (ob. Lüshunkou)^[45][42]. Brał udział w rosyjskiej inwazji w Mandżurii, w 1900 został wojskowym komisarzem Mukdenu (ob. Shenyang), nadzorującym pracę chińskiego gubernatora^[46][47]. W 1903 zrezygnował ze stanowiska komisarza Kwantungu na skutek konfliktu z admirałem Jewgienijem Aleksiejewem, namiestnikiem Dalekiego Wschodu^[40].

5 września^?/18 września 1903 w Petersburgu ożenił się z Wierą Fiodorowną Kompaniejcew, córką irkuckiego kupca pierwszej gildii^[48].

28 września^?/11 października 1903 został mianowany gubernatorem astrachańskim i hetmanem Astrachańskiego Wojska Kozackiego^[49]. 8 sierpnia^?/21 sierpnia 1906 został zwolniony ze stanowiska i służby wojskowej z powodu choroby, z awansem na stopień generała lejtnanta, prawem do noszenia munduru i pobierania emerytury^[50]. Niektóre źródła sugerują, że Grąbczewski został zdymisjonowany ze względu na swój liberalizm polityczny i opozycję wobec ograniczania swobód konstytucyjnych przez rząd Stołypina, a nawet, że dostał polecenie wyjazdu za granicę^[51]. Prawdopodobnie jednak faktycznie zaczął niedomagać na zdrowiu, bo w ciągu czterech lat poprzedzających dymisję ponad rok spędził na urlopach zdrowotnych^[50].

W 1907 kierował zarządem Kolei Wschodniochińskiej w Harbinie. W 1908–1909 był przedstawicielem Rosyjskiego Czerwonego Krzyża w Hiszpanii i Maroku podczas starć hiszpańsko-marokańskich. W 1910 zamieszkał w Warszawie^[14][40].

W czasie pierwszej wojny światowej został ewakuowany do Petersburga, a potem przeniósł się do Anapy nad Morzem Czarnym, gdzie zastała go rewolucja październikowa. Poparł kontrrewolucjonistów i z polecenia generała Denikina udał się na Daleki Wschód z misją do admirała Kołczaka. Na Syberię dotarł statkiem przez Suez i Kolombo. Po upadku Kołczaka wrócił do Polski przez Japonię i Londyn w 1920^[40][14].

Po powrocie do Warszawy współpracował z Państwowym Instytutem Meteorologicznym i Polskim Towarzystwem Geograficznym (PTG). Od 1922 był członkiem korespondentem PTG, w 1921–22 skarbnikiem, w 1923 członkiem komisji rewizyjnej. Zaczął publikować w prasie artykuły opisujące swoje przeżycia. Ich duża popularność zachęciła go do opracowania obszernych opisów swoich przygód, nad czym intensywnie pracował od 1923. W 1924–1925 opublikował 4 książki. Nie ukończył pamiętników, które zostały wydane drukiem po jego śmierci^[52].

Zmarł 27 lutego 1926 w Warszawie^[53] i został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kw. 212–I–6)^[54].

• Отчет о поездке в Кашгар и южную Кашгарию в 1885 году (pol. Sprawozdanie z podróży do Kaszgaru i południowej Kaszgarii), Fergana 1886.
• Наши интересы на Памире. Военно-политический очерк (pol. Nasze interesy w Pamirze. Esej militarno-polityczny), Fergana 1891.
• Современное политическое положение памирских ханств и пограничной линии с Кашмиром (pol. Sytuacja polityczna chanatów pamirskich i linii granicznej z Kaszmirem), Fergana 1891.
• Kaszgarja. Kraj i ludzie. Podróż do Azji Środkowej. wyd. Gebethner i Wolff, Warszawa 1924.
• Przez Pamiry i Hindukusz do źródeł rzeki Indus, wyd. Gebethner i Wolff, Warszawa 1924.
• W pustyniach Raskemu i Tybetu, wyd. Gebethner i Wolff, Warszawa 1925.
• Wspomnienia myśliwskie, wyd. Gebethner i Wolff, Warszawa 1925.
• Na służbie rosyjskiej. Fragmenty wspomnień, wyd. Gebethner i Wolff, Warszawa 1926.