Wróbel blady

Wróbel blady
Passer diffusus[1]
(A. Smith, 1836)
Ilustracja
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ptaki

Podgromada

Neornithes

Infragromada

ptaki neognatyczne

Rząd

wróblowe

Podrząd

śpiewające

Rodzina

wróble

Rodzaj

Passer

Gatunek

wróbel blady

Synonimy
  • Pyrgita diffusa A. Smith, 1836
  • Passer griseus diffusus (A. Smith, 1836)[2]
Podgatunki
  • P. d. luangwae Benson, 1956
  • P. d. mosambicus van Someren, 1921
  • P. d. diffusus (A. Smith, 1836)
  • P. d. stygiceps Clancey, 1954
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]

Wróbel blady (Passer diffusus) – gatunek ptaka z rodziny wróbli (Passeridae). Występuje w Afryce Południowej; północna granica zasięgu przebiega przez Angolę, Zambię i Tanzanię. Nie jest zagrożony wyginięciem. Od 1940 obserwowana jest ekspansja gatunku w Południowej Afryce. Długość jego ciała wynosi do 16 cm, a masa do 29,6 g. W upierzeniu nie występuje dymorfizm płciowy. Głowa jest szara, a górna część grzbietu szarobrązowa. Kuper i barkówki rdzawe. Spód ciała z różnymi odcieniami szarości, najjaśniejsza jest broda wraz z gardłem. Skrzydła pokrywa wzór złożony z różnych odcieni brązu i bieli. Wyróżnia się cztery podgatunki. Pierwotnym siedliskiem tych wróbli były skupiska akacji i szerokolistnych drzew oraz inne formacje z udziałem drzew (między innymi miombo). W związku z komensalizmem zasiedliły nowe środowiska, jak obrzeża plantacji i ogrody. Żywią się nasionami roślin zielnych, bezkręgowcami i jagodami; obserwowano również spijanie nektaru aloesów. Lęgi stwierdzano przez cały rok, przeważnie odbywają się latem, stąd w poszczególnych krajach sezony lęgowe są zmienne. Gniazda wróbli bladych przypominają niechlujnie zbudowaną masę traw i innych materiałów roślinnych. W zniesieniu zazwyczaj od 3 do 5 jaj. Wysiadywanie trwa 11–14 dni.

Taksonomia

Gatunek po raz pierwszy opisał Andrew Smith w 1836 roku. Holotyp pochodził z okolicy na północ od Oranje[4], zidentyfikowanej jako okolice miasta Kuruman (Prowincja Przylądkowa Północna, Południowa Afryka)[5]. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Pyrgita diffusa[4]. Obecnie (2025) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) umieszcza wróbla bladego w rodzaju Passer i wyróżnia 4 podgatunki[6], podobnie jak autorzy HBW. Podgatunek P. d. mosambicus van Someren, 1921 bywa czasem uznawany za podgatunek wróbla siwogłowego (P. griseus)[5], z którym wróbel blady ogółem bywał uznawany za jeden gatunek; przykładowo w Check-list of birds of the world (1962)[7]. Status podgatunku P. d. stygiceps Clancey, 1954 pozostaje niejasny. Sugerowano, że mogą to być ciemniejsze osobniki podgatunku nominatywnego, u którego przedstawicieli klinowo zachodzi zmiana ubarwienia, lub że są to hybrydy P. d. stygiceps i P. griseus ugandae. Do bardziej szczegółowej systematyki potrzebne są dalsze badania na temat granic zasięgów tych dwóch taksonów[5].

Podgatunki i zasięg występowania

Występuje w Afryce Południowej; północna granica zasięgu przebiega przez Angolę, Zambię i Tanzanię. BirdLife International szacuje zasięg występowania wróbla bladego na 6,75 mln km²[8]. IOC wyróżnia następujące podgatunki[6]:

  • P. d. luangwae Benson, 1956[9] – dolina górnej Luangwy, wschodnia Zambia[5] (między równoleżnikami 11°45'S i 12°37'S[10])
  • P. d. mosambicus van Someren, 1921[11] – północno-wschodnia Zambia i północny Mozambik[5], Zanzibar i Pemba[10]
  • P. d. diffusus (A. Smith, 1836[4]) – zachodnia i południowa Angola na wschód po południowo-zachodnią i południową Zambię, na południe po Namibię (poza północno-zachodnią częścią), Botswanę, zachodnie Zimbabwe i zachodnią Południową Afrykę (z wyjątkiem większości południowo-zachodniej części)[5]; zasięg w drugiej połowie XX wieku poszerzał się, pod koniec lat 80. sięgał równoleżnika 32°S na północy i na zachód po południk 23°E[10]
  • P. d. stygiceps Clancey, 1954[12] – południowo-wschodnia Zambia, południowe Malawi, północne i wschodnie Zimbabwe, centralny i południowy Mozambik, północno-wschodnia i wschodnia Południowa Afryka, Eswatini i Lesotho[5]

Morfologia

Długość ciała wynosi 15–16 cm, masa ciała 20–29,6 g[5] według autorów HBW; inne źródło podaje średnią masę ciała 25,3 g i zakres 15–39,5 g (dane na podstawie pomiarów 219 osobników z Prowincji Przylądkowej Wschodniej)[13]. Wymiary szczegółowe:

Podgatunek Płeć n Długość skrzydła [mm] Długość górnej krawędzi dzioba [mm] Długość ogona [mm] Długość skoku [mm]
P. d. luangwae Samce 7[9] 74–82 10,5–11,5 – –
1[9] 77 11 59 18
Samice 7[9] 72–79 10–12 – –
P. d. mosambicus nn 6[11] 75–83 – – –
P. d. diffusus Samce nn[10] 79–86 (a)
83–88 (b)		 13,5–15,8 55–65 16–19
Samice nn 73–82 (a)
79–82 (b)		 13,8–15
(a) – wymiary u osobników pochodzących z Namibii lub Angoli, (b) – wymiary u osobników pochodzących z Natalu.

Ptaki obydwu płci upierzone są podobnie[10]; według wyników jednego z badań (prowadzonych w Namibii na P. d. diffusus) ustalenie płci jest niemożliwe po samym wyglądzie, nawet u ptaka trzymanego w ręce[14]. Czoło, ciemię, przód głowy i boki szyi jasnopopielate. Kantarek i obszar wokół oka, zachodzący nieco na pokrywy uszne, są ciemnoszare. Płaszcz i górna część grzbietu szarobrązowe, na barkówkach, w niższej części grzbietu i kuprze barwa ta przechodzi w czerwonobrązową lub jasnokasztanową. Pokrywy nadogonowe brązowe, niekiedy z jasnymi płowobrązowymi krawędziami. Ogon dość długi, prostokątny, jest obrzeżony jasnobrązowo. Pokrywy skrzydłowe mniejsze i nasada średnich mają identyczną barwę jak barkówki i są czerwonobrązowe. Końcówki wewnętrznych pokryw skrzydłowych średnich mają szerokie białe krawędzie, a niekiedy są całkowicie białe. Pokrywy skrzydłowe większe ciemnobrązowe z szerokimi jasnokasztanowymi krawędziami. Skrzydełko i pokrywy pierwszorzędowe ciemnobrązowe z wąskimi płowobrązowymi krawędziami. Lotki ciemnobrązowe, te I rzędu z szerokimi brązowymi lub płowobrązowymi krawędziami, te II i III rzędu – z szerszymi. Broda i gardło białe, kontrastujące z szarą piersią i bokami i nieco jaśniejszym brzuchem, okolicami kloaki i pokrywami podogonowymi. Dziób krótki i gruby, szczęka i żuchwa nieco wygięte. W sezonie lęgowym ma barwę czarną lub bardzo ciemnobrązową, poza nim – szarobrązową z żółtą nasadą żuchwy[10] (inne źródło opisuje go jako barwę rogową w różowawym odcieniu[15]). Nogi i stopy szarobrązowe, czasem nieco różowawe[10]. Tęczówka brązowa[16].

Przedstawiciele podgatunku P. d. mosambicus wyróżniają się ciemniejszym i intensywniejszym ubarwieniem. Osobniki z podgatunku P. d. luangwae cechują się upierzeniem pośrednim między wróblem siwogłowym a P. d. diffusus. Względem wróbli bladych innych podgatunków są mniejsze i mają delikatniejsze dzioby. Reprezentanci P. d. stygiceps mają ciemniejsze upierzenie, które u wróbli bladych różni się w poszczególnych środowiskach zgodnie z regułą Glogera[10].

Ekologia i zachowanie

Wróble blade zasiedlają głównie otwarte zadrzewienia akacji, często w pobliżu ludzkich siedlisk. Choć odwiedzają same zabudowania, nie są tak związane z ludźmi jak wróble siwogłowe. Prawdopodobnie wynika to z nachodzenia się ich zasięgu z tym wróbli czarnogłowych (P. melanurus), które są lepiej przystosowane do ludzkich siedlisk i rywalizują z wróblami bladymi o miejsca lęgowe[10]. Pierwotnym środowiskiem życia wróbli bladych były skupiska akacji i szerokolistnych drzew oraz inne formacje z udziałem drzew (między innymi miombo). Zajęcie przez nie innych środowisk wynika głównie z komensalizmu z ludźmi i przystosowania się do życia wśród obcych roślin w ich siedliskach[17]. Pojawiają się między innymi na obrzeżach plantacji[18] i w ogrodach[14]. W Malawi na południe od jeziora Niasa wróble blade występują niemal wyłącznie w zadrzewieniach Colophospermum mopane, podobnie jak w dolinie rzeki Luangwa[10].

Przeważnie wróble blade przebywają w parach, choć poza sezonem lęgowym mogą łączyć się w małe stada; prawdopodobnie są to głównie grupy rodzinne. To dość skryte ptaki. Podczas żerowania dołączają się do wróbli domowych (P. domesticus) i czarnogłowych, lecz są to ich konkurenci przy zajmowaniu miejsc gniazdowania[10]. Współwystępują także z wróblami rdzawymi (P. motitensis)[17]. Wróble blade żerują na ziemi, poza tym większość czasu spędzają na drzewach[10]. Prócz skakania również chodzą[10][15], co jest nietypowe dla wróbli ogółem[10]. Prowadzą osiadły tryb życia, podejmują najwyżej lokalne wędrówki[10][5]. Pożywieniem wróbli bladych są nasiona roślin zielnych (w tym traw; poza tym nasiona Alternanthera i Boerhavia repens[18]) i owady[10], zjadają również pąki i jagody[5] (kolcowój, Lycium i Ficus bussei[18]). Przynajmniej do końca lat 90. XX wieku nie zbadano dokładnie składu pokarmu tych ptaków. Obserwowano, jak spijają nektar z aloesów dwóch gatunków[10] – Aloe marlothii i Aloe greatheadii[18].

Wróble blade są raczej cichymi ptakami. Ich głos kontaktowy (tu, podobnie jak inne dźwięki, podany w transkrypcji anglojęzycznej) to powtarzane chirp lub chirrup, miększy i bardziej melodyjny niż ćwierkanie wróbli domowych. Serie różnorodnych głosów zwykle będących kontaktowymi mogą zostać połączone, tworząc pieśń[10] prostą i powolną[15]. McLean (1984) zapisał ją jako chirrip cheeu chiriritit cheeu; pieśń ma być metalicznie brzmiąca, wydawana cieńszym i wyższym głosem niż podobne dźwięki u wróbli innych gatunków[10]. W locie wróble blade odzywają się nosowym zeeec lub zeeut. Alarmują krótkim (około 0,5 s) trajkoczącym głosem zapisywanym przykładowo jako churrit'ti'tit[15].

Pierzenie następuje po sezonie lęgowym. Na Zanzibarze jest to okres od lipca do listopada[10].

Lęgi

Wróbel blady zaglądający do dziupli wąsala, Park Narodowy Marakele, Limpopo, RPA

Lęgi stwierdzano we wszystkich miesiącach roku, pora ich wyprowadzania odpowiada lokalnemu występowaniu deszczów[5]. Szczytowa aktywność lęgowa przypada na lato. W południowej części Afryki Południowej ma ona wyraźniej sezonowy charakter niż w północno-wschodniej części tego regionu[17]. W Malawi lęgi odnotowywano od grudnia do lipca, w Zambii – od stycznia do kwietnia, w Zimbabwe – od września do maja (okazjonalnie czerwca), w Mozambiku – od października do marca, w Południowej Afryce – od listopada (okazjonalnie od września) do marca[10], w Namibii – od stycznia do marca[14]. Na Pembie, Mafii i Zanzibarze lęgi stwierdzano w marcu i lipcu[10]. Przeważnie w roku wyprowadzane są dwa lęgi[19].

Wróble blade gniazdują w zagłębieniach w drzewach lub budynkach[10] mieszczących się od 1 do 6 m nad ziemią[19]. Używają starych dziupli dzięciołów czy wąsali, a w budynkach – gniazd jerzyków (w tym jerzyków małych, Apus affinis[19]) i jaskółek. Miejsca na gniazdo często są wykorzystywane naprzemiennie z wróblami popielatymi i innymi ptakami gniazdującymi w dziuplach, jak sikory czarne (Melaniparus niger) i ametyszczaki (Cinnyricinclus leucogaster)[19]. Niekiedy zasiedlają wyjątkowo małe szczeliny, przykładowo puste wnętrza słupków ogrodzeniowych[10], nieużywanych rur[19], a raz odnotowano gniazdowanie w podwoziu wraku samochodu[14]. Gniazdo ma formę niedbale zbudowanej masy traw[10] z domieszką łodyg roślin zielnych i płatków kwiatów[18]. Wyściółkę stanowią pióra, wełna i sierść[10]. Bywa ona tak rozrzucona po szczelinie z gniazdem, że przesłania całkowicie jego zawartość[19][14]. W budowie gniazda biorą udział obydwa ptaki z pary[10].

Zniesienie liczy zazwyczaj od 3 do 5 jaj[10]. Jaja mają szarobrązową skorupkę intensywnie upstrzoną ciemnobrązowymi plamami[14]. Średnie wymiary to 19 na 14 mm[19]. Inkubacja trwa 11–14 dni[14], a jaja wysiadują obydwa ptaki z pary[19][14]. Pisklęta są karmione przez oboje rodziców[10][14]. Młode spędzają w gnieździe 16–19 dni, a po jego opuszczeniu, przez kolejne 14–21 dni są jeszcze zależne od rodziców[14]. Wróble blade bywają gospodarzami kukułeczek pstrych (Chrysococcyx caprius)[18].

Status i zagrożenia

IUCN nieprzerwanie od 1988 (stan w 2025) uznaje wróbla bladego za gatunek najmniejszej troski. Liczebność populacji nie została oszacowana, ale ptak ten opisywany jest jako pospolity i szeroko rozprzestrzeniony. Ze względu na brak dowodów na spadki liczebności bądź istnienie poważnych zagrożeń dla gatunku BirdLife International ocenia trend liczebności populacji jako prawdopodobnie stabilny[8]. W latach 1940–2004 stwierdzono znaczną i gwałtownie przebiegającą ekspansję zasięgu w Południowej Afryce. W 2004 proces ten trwał nadal i obejmował poszerzanie zasięgu w Prowincji Przylądkowej Zachodniej[13]. Pod koniec lat 90. XX wieku w Południowej Afryce gatunek określano jako niemal wszędobylski[17]. W Eswatini gęstość rozmieszczenia rzędu 51 osobników/100 ha[5] (dane bez podanej daty, dostęp 2019).

Przypisy

  1. ↑ Passer diffusus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. ↑ D. Lepage, Southern Grey-headed Sparrow Passer diffusus, [w:] Avibase [online] [dostęp 2026-06-17] (ang.).
  3. ↑ Passer diffusus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
  4. 1 2 3 A. Smith: Report of the expedition for exploring Central Africa from the Cape of Good Hope June 23, 1834 under the superintendence of Dr. A. Smith. Cape Town: 1836, s. 50.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Summers-Smith, D.: Southern Grey-headed Sparrow (Passer diffusus). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (red.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2019. [dostęp 2019-08-24].
  6. 1 2 F. Gill, D. Donsker, P. Rasmussen (red.), IOC World Bird List (v15.1) [online], 20 lutego 2025 [dostęp 2026-06-17] (ang.).
  7. ↑ Ernst Mayr & James C. Greenway (red.): Check-list of birds of the world. T. 15. Cambridge, Massachusetts: Museum of Comparative Zoology, 1962.
  8. 1 2 Species factsheet: Southern Grey-headed Sparrow Passer diffusus [online], BirdLife International, 2024 [dostęp 2026-06-17] (ang.).
  9. 1 2 3 4 C.W. Benson. The relationship of Passer griseus (Vieillot) and Passer diffusus (Smith) with a description of a new race of the latter. „Bulletin of the British Ornithologists' Club”. 76, s. 38–42, 1956.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 Denis Summers-Smith: The Sparrows. A study of the genus Passer. A&C Black [edycja cyfrowa: T & AD Poyser], 1988 [2010], s. 38–45. ISBN 978-1-4081-3823-6.
  11. 1 2 V.G.L. van Someren, Descriptions of new subspecies of African birds, „Bulletin of the British Ornithologists’ Club”, 41, 1921, s. 114.
  12. ↑ Phillip Alexander Clancey, Miscellaneous taxonomic notes on African birds V, „Durban Museum Novitates”, 4 (9), 1954, s. 115–117.
  13. 1 2 L. Ward, Vincent & Oschadleus, Dieter & Upfold, Leshia. Southern Greyheaded Sparrows Passer diffusus range expansion in the Western Cape. „Afring News”. 33, s. 18–20, 2004.
  14. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 P.A. Bridgeford, Breeding biology of the Southern Grey-headed Sparrow in the Namib-Naukluft Park, Namibia, „Bird Numbers”, 12 (1), 2003, s. 31–40 [zarchiwizowane z adresu 2019-09-04].
  15. 1 2 3 4 Faansie Peacock, The Definitive Guide to Southern Africa's Little Brown Jobs, Pavo Publishing, s. 272–273, ISBN 978-0-620-68858-1 [zarchiwizowane z adresu 2019-09-04].
  16. ↑ Shelley, George Ernest: The birds of Africa. T. 3. Londyn: 1902, s. 252–255.
  17. 1 2 3 4 A.J.F.K. Craig, Southern Greyheaded Sparrow, [w:] Southern African Bird Atlas Project (SABAP2) [online], 1997, s. 542–543 [dostęp 2019-08-28] [zarchiwizowane z adresu 2019-08-24].
  18. 1 2 3 4 5 6 Passer diffusus (Southern grey-headed sparrow) [online], Biodiversity Explorer [dostęp 2019-09-03].
  19. 1 2 3 4 5 6 7 8 Warwick Rowe Tarboton: Guide to the nests and eggs of southern African birds. Struik, 2001, s. 241.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.