Wrotycz pospolity

Wrotycz pospolity

Systematyka[1][2]
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	astrowce
Rodzina	astrowate
Podrodzina	Asteroideae
Rodzaj	wrotycz
Gatunek	wrotycz pospolity
Nazwa systematyczna
Tanacetum vulgare L. Sp. Pl.: 844 (1753)[3]
Synonimy
Chrysanthemum vulgare (L.) Bernh. Pyrethrum vulgare (L.) Boiss. Tanacetum elatum Salisb.[3]

Wrotycz pospolity (Tanacetum vulgare L.) – gatunek rośliny należący do rodziny astrowatych. Występuje w całej Europie i na obszarach Azji o umiarkowanym klimacie^[4][3]. Rozprzestrzeniony został na obu kontynentach amerykańskich oraz w południowej i wschodniej Australii^[3]. W Polsce jest gatunkiem pospolitym na całym obszarze^[5].

Pokrój

Roślina zielna rozrastająca się za pomocą pełzającego i rozgałęziającego się kłącza, z którego wyrastają liczne, prosto wzniesione łodygi, stąd tworzy kępy i płaty. Roślina wydziela silną woń^[6].

Korzeń

Gruby, walcowaty lub wrzecionowaty, dość krótki, silnie gałęzisty^[6].

Łodygi

Sztywne, mocne, do 1,6 m wysokości, w dole czerwono nabiegłe, nieco kanciaste, z ciemniejszymi liniami na kantach, nagie lub słabo owłosione^[6].

Liście

Skrętoległe, ciemnozielone, duże – do 25 cm długości i 10 cm szerokości, zmniejszające się ku górze, podługowate w zarysie, podwójnie i pojedynczo pierzastosieczne, z 5–12 parami podługowatych i pierzastowcinanych odcinków pierwszego rzędu. Łatki jajowate do lancetowatych, ostro zakończone, o szerokości do 5 mm. Oś liścia oskrzydlona i wcinano ząbkowana^[6].

Kwiaty

Zebrane w koszyczki o średnicy 7–12 mm, które skupione są po 10–70, rzadko do 100, w gęsty i spłaszczony kwiatostan złożony – podbaldach). Koszyczki także są spłaszczone od góry, od dołu z półkulistą okrywą, nagą lub pajęczynowato owłosioną. Tworzą ją łuskowate listki o długości 2–4 mm, jasnozielone z brunatnym obłonieniem na brzegu. Zewnętrzne łuski są zaostrzone, wewnętrzne tępe. Wszystkie kwiaty w koszyczku są złocistożółte. Jeden szereg kwiatów brzeżnych stanowią kwiaty żeńskie o długości ok. 2,5 mm, o uciętej rurce korony z 3 ząbkami na szczycie i bardzo zredukowaną częścią języczkowatą (często brak jej zupełnie). Kwiaty środkowe są obupłciowe, z koroną rurkowatą długości do 2,8 mm, z 5 ząbkami na szczycie^[6].

Owoce

Pięciożeberkowe niełupki długości do 1,9 mm i 0,4 mm szerokości, barwy szarozielonej do brunatnej. Zwieńczone kielichem zredukowanym do błoniastego rąbka o długości do 0,4 mm^[6].

• 
  Koszyczki kwiatowe
• 
  Owoce
• 
  Liść

Bylina, hemikryptofit. Kwitnie od lipca do października^[6].

Występuje na łąkach, miedzach, w zaroślach i skrajach lasu, na siedliskach aluwialnych, na przydrożach, przytorzach, przychaciach i innych siedliskach ruderalnych^[6]. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla Ass. Artemisio-Tanacetetum^[7].

Cała roślina jest toksyczna^[8]. W wyniku przekrwienia narządów może spowodować poronienie^[9]. Ziele rośliny jest trujące dla bydła^[10].

Obok podgatunku typowego (subsp. vulgare) wyróżniany jest subsp. siculum (Guss.) Raimondo & Spadaro, będący endemitem Sycylii^[3].

Roślina lecznicza

• Surowiec zielarski: Kwiat wrotyczu (Flos Athannasiae, Flos Cinnae), ziele wrotyczu (Herba Tanaceti), olejek wrotyczowy (Oleum Tanateci). Kwiaty wrotyczu zawierają od 1 do 1,5% olejku, którego głównymi składnikami są tujon, izotujon, kamfora, borneol oraz gorzki lakton – tanacetyna i flawonidy: akacetyna i luteolina.
• Działanie: Roślina była stosowana dawniej do spędzania płodu^[11], leczenia histerii, do pobudzania menstruacji oraz przy stłuczeniach, zwichnięciach, reumatyzmie i chorobach skóry^[8], takich jak świerzb, wszawica i nużyca^[12], np. jako domieszka do leków zewnętrznego stosowania we wszawicy głowowej i łonowej (alkoholowy wyciąg o nazwie Artemisol)^[9]. Używa się jej też do zwalczania robaków obłych w układzie pokarmowym, jednak ze względu na obecność tujonu większa ilość ma działanie trujące dla człowieka^[9]. Tujon podrażnia błony śluzowe przewodu pokarmowego, więc preparaty z wrotyczu nie powinny być stosowane doustnie w przypadku stanów zapalnych żołądka i jelit oraz u kobiet w ciąży^[13]. Składniki ekstraktu z wrotyczu (takie jak polisacharydy i partenolid) stymulują układ immunologiczny^[14] i w warunkach laboratoryjnych testowano ich skuteczność w leczeniu np. opryszczki^[15].

Roślina jadalna

Choć jest trujący, w średniowieczu wrotycz był stosowany jako przyprawa^[9]. Np. jego młodych pączków używano zamiast kaparów, a koszyczki kwiatowe zapiekano w cieście^[9]. Obecnie już nie jest używany w kuchni.

Roślina użytkowa

Zapach wrotyczu, przypominający zapach kamfory, skutecznie odstrasza owady^[9]. Z tego też względu jest używany jako repelent do odstraszania much, mrówek i moli^[8][9], również komarów i kleszczy^[16]. Odwar z ziela nadaje się do ekologicznego zwalczania stonki ziemniaczanej^[9] i mszyc.

Roślina ozdobna

Uprawiany w ogrodach na rabatach. Szczególnie nadaje się na suche bukiety^[9]. Oprócz typowej formy uprawiane są odmiany ozdobne, np. 'De Candolle' o podwójnie pierzastodzielnych liściach.

Roślina łatwa w uprawie, w Polsce całkowicie mrozoodporna (strefy mrozoodporności 4-10)^[8]. Jest ekspansywna i rozrasta się nieograniczenie, z tego też względu należy w ogrodzie kontrolować jej rozwój. Nie ma specjalnych wymagań, ale preferuje słoneczne stanowiska i przepuszczalne, suche gleby^[8]. Najłatwiej rozmnażać ją przez podział bardzo wczesną wiosną, można też przez wysiew nasion wczesną wiosną.

• W Bretanii napój z wrotycza pospolitego pito dawniej w Poniedziałek Wielkanocny. Uważano, że niezachowanie tego zwyczaju powodowało, iż cały rok był pełen demonów, czarów i chorób^[9].
• Często jego zasuszone ziele noszono w modlitewniku do kościoła (podobno zapobiegał zaśnięciu podczas nudnego kazania)^[9].
• Poczta Polska wyemitowała 5 września 1967 r. znaczek pocztowy przedstawiający wrotycz pospolity o nominale 1,15 zł, w serii Kwiaty polne. Autorem projektu znaczka był Tadeusz Michaluk. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994 r. Wrotycz pospolity pojawił się też na pierwszym znaczku tej serii o nominale 20 gr, w bukiecie kwiatów polnych^[17].