Xavras Wyżryn

Mapa świata przedstawionego. Ciemnoczerwony kolor oznacza ZSRR, jasnoczerwony Europejską Strefę Wojny (European War Zone, EWZ), czarny Rzeszę Niemiecką. Żółte przerywane linie określają granice Atomowego Trójkąta.

Xavras Wyżryn – powieść[1] Jacka Dukaja, alternatywna historia oparta na założeniu, że wojna polsko-bolszewicka potoczyła się inaczej. Utwór ukazał się po raz pierwszy w 1997 roku nakładem wydawnictwa SuperNOWA wraz z powieścią Zanim noc w zbiorze "Xavras Wyżryn". Xavras Wyżryn był w 1997 roku nominowany do Nagrody im. Janusza A. Zajdla[2].

Fabuła

W 1920 r. bolszewicy podbili Polskę, lecz następnie zatrzymali się na wschodnich granicach Niemiec. Kilkadziesiąt lat później partyzanci z Armii Wyzwolenia Polski pod wodzą samozwańczego pułkownika Xavrasa Wyżryna usiłują wyzwolić kraj spod sowieckiej dominacji. Akcja powieści toczy się w EWZ – European War Zone (Europejskiej Strefie Wojennej), strefie obejmującej Europę Środkowo-Wschodnią i Bałkany, miejscu, gdzie okrucieństwa wojny są codziennością, a władza rosyjska sprowadza się do brutalnych nalotów. Oddział AWP pod dowództwem Xavrasa podąża z bombą atomową w kierunku Moskwy, a amerykańska stacja telewizyjna WCN wysyła swojego reportera Iana Smitha, aby towarzyszył Xavrasowi i jego oddziałowi w rajdzie w głąb Rosji oraz rejestrował kamerą wszystkie jego posunięcia. Ian Smith szybko przekonuje się, że w rzeczywistości wojna nie jest taka jak przedstawia ją WCN, a Xavras jest zdolny do wysadzenia Moskwy za pomocą bomby atomowej, przez co Ian zmienia o nim zdanie i stara się ukazać go jako terrorystę. Jednak Xavras zawsze potrafi usprawiedliwić swoje działania w imię walki o wolną Polskę[2].

Analiza

Utwór jest określany jako "powieść"[3][4][5][6], aczkolwiek ze względu na swoją długość, spotyka się także określenia "minipowieść"[7], "mikropowieść"[8] albo "krótka powieść"[1][9]. Gatunkowo, określony m.in. jako historia alternatywna[10] i political fiction[10].

Jedną z inspiracji autora była I wojna w Czeczenii[2][11] (według niektórych krytyków, aluzje do losu Czeczeni w książce mogą zniechęcić czytelnika jako „zbyt wyraźne”[12]).

Powieść była analizowana w kontekście motywu broni atomowej w literaturze[2]. Inne wątki utworu, które doczekały się komentarzy literaturoznawczych dotyczą m.in. symboliki narodowo-religijnej, moralności terroryzmu i patriotyzmu, a także roli mediów w kształtowaniu opinii publicznej[2][11][13][14]. Powieść została także opisana jako historiozoficzna, nawiązuje m.in. do teorii wielkiego człowieka[11]. Piotr Przytuła napisał, że Xavras Wyżryn to opowieść o tym, jak popkultura zawłaszcza i przetwarza postacie historyczne[15].

Główny bohater powieści, Xavras Wyżryn, jest postacią odwołującą się do polskich XIX-wiecznych, romantycznych tradycji narodowo-wyzwoleńczych, ale równocześnie, terrorystą wykorzystującym broń atomową, opisanym jako "ajatollah tej katolickiej dżihad"[2][13].

Odbiór

Powieść zrecenzowali m.in. Tadeusz A. Olszański w „Miesięczniku” ŚKF-u (numer #97 z 1997 roku) i Marek Oramus w „Nowej Fantastyce” (numer #7 z 1997 roku)[16].

Przypisy

  1. 1 2 Piotr Marecki, Igor Stokfiszewski, Michał Witkowski, Tekstylia: o "rocznikach siedemdziesiątych", Krakowska Alternatywa, 2002, s. 374, ISBN 978-83-88668-41-8 [dostęp 2024-12-22].
  2. 1 2 3 4 5 6 Olga Dawidowicz-Chymkowska, Użyteczna czy bezużyteczna? Bomba atomowa w twórczości Jacka Dukaja, „Przegląd Humanistyczny”, 61(1 (456)), 2017, s. 101–107, DOI: 10.5604/01.3001.0009.9230, ISSN 0033-2194 [dostęp 2022-07-30] (ang.).
  3. ↑ Szymon Fałdziński, „Niedokonane - prawdziwsze od dokonanego; Kłamstwo prawdziwsze od prawdy”. Historia alternatywna w twórczości Jacka Dukaja [online], 27 lipca 2020 [dostęp 2024-12-22].
  4. ↑ Magdalena Wąsowicz, Historie alternatywne w literaturze polskiej: typologia, tematyka, funkcje, „Zagadnienia Rodzajów Literackich”, 59 (2), 2016, s. 91–105, ISSN 0084-4446 [dostęp 2024-12-22] (pol.).
  5. ↑ Julian Czurko, Poetyka heterotopii w literaturze i sztuce współczesnej (na przykładach porównawczego ujęcia prozy Jacka Dukaja) [online], 9 czerwca 2015 [dostęp 2024-12-22].
  6. ↑ Monika Brz&#243, stowicz-Klajn, Fantastyka i temat Holokaustu. Między wątpliwościami a funkcjonalnością konwencji fantastycznych, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” (28), 2016, s. 101–119, ISSN 1233-8680 [dostęp 2024-12-22] (pol.).
  7. ↑ Olga Dawidowicz-Chymkowska, Użyteczna czy bezużyteczna? Bomba atomowa w twórczości Jacka Dukaja, „Przegląd Humanistyczny”, 456 (01), 2017, s. 101–107, ISSN 0033-2194 [dostęp 2024-12-22] (pol.).
  8. ↑ Krzysztof Uniłowski, Lord Dukaj albo fantasta wobec mainstreamu, „FA-art. Kwartalnik Literacki” (4), 2007, ISSN 1231-0158 [dostęp 2024-12-22].
  9. ↑ Robert Ostaszewski, Xavras Wyżryn i inne fikcje narodowe, Dukaj, Jacek [online], wyborcza.pl, 24 maja 2004 [dostęp 2024-12-22].
  10. 1 2 Paweł Dunin-Wąsowicz, Krzysztof Varga, Parnas bis: słownik literatury polskiej urodzonej po 1960 roku, Lampa i Iskra Boża, 1998, s. 159, ISBN 978-83-86735-29-7 [dostęp 2025-09-11].
  11. 1 2 3 Magdalena Wąsowicz, Historie alternatywne w literaturze polskiej : typologia, tematyka, funkcje, „Zagadnienia Rodzajów Literackich”, 59 (2 (118)), 2016, ISSN 0084-4446 [dostęp 2022-07-30].
  12. ↑ Paweł Dunin-Wąsowicz, Krzysztof Varga, Parnas bis: słownik literatury polskiej urodzonej po 1960 roku, Lampa i Iskra Boża, 1998, s. 41, ISBN 978-83-86735-29-7 [dostęp 2025-06-01].
  13. 1 2 Krzysztof Uniłowski, Lord Dukaj albo fantasta wobec "mainstreamu", Katowice : Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2011, ISBN 978-83-226-2028-1 [dostęp 2022-07-30] (pol.).
  14. ↑ Wojciech Orliński, Czarne oceany, Dukaj, Jacek [online], wyborcza.pl, 25 października 2001 [dostęp 2022-08-18].
  15. ↑ Piotr Przytuła, Citizens of the Universe – Poles in Jacek Dukaj’s Prose, „Prace Literaturoznawcze” (7), 2020, s. 269–278, DOI: 10.31648/pl.4723, ISSN 2353-5164 [dostęp 2022-07-30].
  16. ↑ Jacek Dukaj. Polscy pisarze i badacze literatury przełomu XX i XXI wieku. Nowa Panorama Literatury Polskiej. Centrum Humanistyki Cyfrowej Instytutu Badań Literackich PAN. [dostęp 2025-10-31].

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.