Zanokcicowate
 Zanokcica serpentynowa | |
| Systematyka[1][2] | |
| Domena | |
|---|---|
| Królestwo | |
| Podkrólestwo | |
| Nadgromada | |
| Gromada | |
| Klasa | |
| Podklasa | |
| Rząd | |
| Rodzina |
zanokcicowate |
| Nazwa systematyczna | |
| Aspleniaceae Newman Hist. Brit. Ferns: 6. 1840[2] | |
Zanokcicowate (Aspleniaceae) – rodzina paproci z rzędu paprotkowców (Polypodiales). W systemie PPG I z 2016 obejmuje dwa rodzaje z ok. 730 gatunkami[2], ale ujęcie rodziny jest zróżnicowane, bywają tu włączane 23 rodzaje[3]. W wąskim ujęciu są to paprocie naziemne, naskalne i epifityczne występujące niemal kosmopolitycznie, jednak o największym zróżnicowaniu w strefie tropikalnej[4]. Do polskiej flory należy 9 gatunków tradycyjnie zaliczanych do rodzaju zanokcica (Asplenium), a także włączony do tego rodzaju w systemach z XXI wieku, a tradycyjnie wyodrębniana w polskim piśmiennictwie do osobnego rodzaju zanokcica języcznik (Asplenium scolopendrium, dawniej Phyllitis scolopendrium)[5][6].
Morfologia
Kłącze płożące, podnoszące się lub niemal wyprostowane, pokryte siateczkowatymi łuskami na wierzchołku i u podstawy ogonków liściowych. Liście o jednakowym kształcie (monomorficzne). Wiązki przewodzące pierzaste lub rozwidlające się, zwykle otwarte. Kupki zarodni wydłużone, nierzadko równowąskie, wzdłuż żyłek, z równowąskimi zawijkami[4].
Ekologia
Paprocie naziemne i naskalne (epility), rzadziej nadrzewne (epifity), sporadycznie rośliny zasiedlające wody płynące (reofity – A. subaquatile). Najwięcej gatunków rośnie w wilgotnych lasach górskich w strefie okołorównikowej, poza tym w rozmaitych siedliskach wilgotnych w tej strefie i w ciepłym klimacie umiarkowanym. Często rosną w runie leśnym, na brzegach wód, w wąwozach, w miejscach skalistych. Obligatoryjne epifity nie są częste (np. A. hypomelas) i rzadko gatunki z tej rodziny rosną wysoko w warstwie koron. Część gatunków nadrzewnych tworzy z liści charakterystyczne gniazda, co pozwala im gromadzić próchnicę[7]. Do przedstawicieli preferujących siedliska związane ze skałami należy grupa tzw. gatunków serpentynowych – rosnących na serpentynach, reprezentowana w polskiej florze przez zanokcicę ciemną A. adiantum-nigrum, klinowatą A. cuneifolium i serpentynową A. adulterinum[8].
Systematyka
W systemie Smitha i in. (2006) rodzina w rzędzie paprotkowców (Polypodiales). Podkreślono w opisie rodziny niejasne granice międzyrodzajowe i dowiedzione już wówczas zagnieżdżenie niektórych tradycyjnie wyróżnianych rodzajów w obrębie rodzaju Asplenium. W efekcie wskazano tu przynależność od 1 do 10 rodzajów w zależności od ujęcia systematycznego[4]. W systemie PPG I (2016) rodzina ma pozycję siostrzaną w stosunku do monotypowej rodziny Hemidictyaceae w obrębie podrzędu Aspleniineae H.Schneid. & C.J.Rothf. 2016 odpowiadającemu kladowi „eupolypods II” w systemie Smitha i in. (2006)[2]. Wyróżniono w jej obrębie dwa rodzaje: zanokcica Asplenium i Hymenasplenium. Do tego pierwszego włączono wcześniej wyróżniane w rangach osobnych rodzajów m.in.: śledzionkę (Ceterach) i języcznik (Phyllitis)[2].
(kolorem zielonym oznaczono rodziny scalane w rodzinę zanokcicowatych w jej szerokim ujęciu wg Plants of the World Online[3])
| paprotkowce |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
- Wykaz rodzajów[2]
- Asplenium L., Sp. Pl. 2: 1078. 1753 – zanokcica
- Hymenasplenium Hayata, Bot. Mag. (Tokyo) 41 (492): 712. 1927
Przypisy
- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-02-28] (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 The Pteridophyte Phylogeny Group, A community-derived classification for extant lycophytes and ferns, „Journal of Systematics and Evolution”, 54 (6), 2016, s. 563–603, DOI: 10.1111/jse.12229.
- 1 2 Aspleniaceae Newman, [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens Kew [dostęp 2025-11-15].
- 1 2 3 Smith, A. R., K. M. Pryer, E. Schuettpelz, P. Korall, H. Schneider & P. G. Wolf. A classification for extant ferns. „Taxon”. 55 (3), s. 705–731, 2006. (ang.).
- ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular plants of Poland – a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. IB PAN, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
- ↑ Phyllitis scolopendrium (L.) Newman. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2017-03-04].
- ↑ K.U. Kramer, R. Viane: Aspelniaceae. W: The Families and Genera of Vascular Plants. I. Pteridophytes and Gymnosperms. K.U. Kramer, P.S. Green (red.). Berlin, Heidelberg, New York: Springer-Verlag, 1990, s. 50–56. ISBN 3-540-51794-4.
- ↑ Słownik botaniczny. Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.). Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 1019–1020. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ Samuli Lehtonen. Towards Resolving the Complete Fern Tree of Life. „PLoS ONE”. 6, 10, s. e24851, 2011. DOI: 10.1371/journal.pone.0024851. [zarchiwizowane z adresu 2012-08-08].
- ↑ Carl J. Rothfels, Anders Larsson, Li-Yaung Kuo, Petra Korall, Wen- Liang Chiou, Kathleen M. Pryer. Overcoming Deep Roots, Fast Rates, and Short Internodes to Resolve the Ancient Rapid Radiation of Eupolypod II Ferns. „Systematic Biology”. 61, 1, s. 70, 2012.