Epoka e Iluminizmit
Epoka e Iluminizmit, e njohur edhe si Epoka e Arsyes ose thjesht Iluminizmi[a], ishte një periudhë e lulëzimit intelektual dhe kulturor në Evropë dhe në qytetërimin perëndimor, e cila lindi në fund të shekullit XVII në Evropën Perëndimore.[1][2][3] Arriti kulmin e saj në shekullin XVIII, ndërsa idetë e saj u përhapën më gjerësisht në Evropë dhe në kolonitë evropiane të Amerikës dhe Oqeanisë.[3][4][5][6] E karakterizuar nga theksimi mbi arsyen, dëshmitë empirike dhe metodën shkencore, Iluminizmi promovoi idealet e lirisë individuale, toleranca fetare, progresit dhe të drejtave natyrore. Mendimtarët e tij mbështetën qeverisjen kushtetuese, ndarjen e kishës nga shteti dhe zbatimin e parimeve racionale në reformat shoqërore dhe politike.[7][8][9]
Iluminizmi lindi nga dhe u ndërtua mbi themelet e Revolucionit Shkencor të shekujve XVI dhe XVII, i cili kishte vendosur metoda të reja të hulumtimit empirik nëpërmjet punës së figurave si Galileo Galilei, Johannes Kepler, Francis Bacon, Pierre Gassendi, Christiaan Huygens dhe Isak Njutoni. Themelet filozofike u vunë nga mendimtarë përfshirë René Dekart, Thomas Hobbes, Baruk Spinoza dhe John Locke, idetë e të cilëve mbi arsyen, të drejtat natyrore dhe njohuritë empirike u bënë qendrore për mendimin e Iluminizmit. Data e fillimit të Iluminizmit shpesh i atribuohet botimit të Diskursit mbi Metodën të Dekartit në 1637, me metodën e tij të mosbesimit sistematik ndaj çdo gjëje përveçse kur ekziston një arsye e mirëfilltë për ta pranuar, e shprehur në thënien e tij të famshme, Cogito, ergo sum ("Mendoj, pra jam"). Të tjerë citojnë botimin e Principia Mathematica të Njutonit (1687) si kulmin e Revolucionit Shkencor dhe fillimin e Iluminizmit.[10][11][12] Historianët evropianë tradicionalisht e datojnë fillimin e tij me vdekjen e Luigjit XIV të Francës në 1715 dhe fundin e tij me shpërthimin e Revolucionit Francez në 1789. Shumë historianë sot e datojnë fundin e Iluminizmit si fillim të shekullit XIX, ku viti më i vonshëm i propozuar është vdekja e Immanuel Kantit në 1804.[13]
Lëvizja u karakterizua nga qarkullimi i gjerë i ideve nëpërmjet institucioneve të reja: akademive shkencore, sallonëve letrare, kafeneve, lozhave masonike dhe një kulture shtypi në zgjerim, të përbërë nga libra, revista dhe broshura. Idetë e Iluminizmit minuan autoritetin e monarkisë dhe të zyrtarëve fetarë dhe hapën rrugën për revolucionet politike të shekujve XVIII dhe XIX. Një sërë lëvizjesh të shekullit XIX, duke përfshirë liberalizmin, socializmin[14] dhe neoklasicizmin, e gjurmojnë trashëgiminë e tyre intelektuale te Iluminizmi.[15] Iluminizmi u shënua nga një vetëdije në rritje mbi marrëdhënien midis mendjes dhe mediave të përditshme të botës,[16] dhe nga një theksim mbi metodën shkencore dhe reduksionizmin, së bashku me pyetje në rritje ndaj dogmës fetare — një qëndrim i kapur nga eseja e Kantit Përgjigje pyetjes: Çfarë është Iluminizmi?, ku gjendet shprehja sapere aude ("guxo të dish").[17]
Doktrinat qendrore të Iluminizmit ishin liria individuale, qeverisja përfaqësuese, shteti i së drejtës dhe liria fetare, në kundërshtim me një monarki absolute ose një shtet me parti të vetme dhe me persekutimin fetar të besimeve të tjera përveç atyre zyrtarisht të themeluara dhe shpesh të kontrolluara drejtpërdrejt nga shteti. Në kontrast, rryma të tjera intelektuale përfshinin argumente në favor të antikristianizmit, deizmit dhe ateizmit, të shoqëruara me kërkesa për shtete laike, ndalimin e arsimit fetar, shtypjen e manastireve, shtypjen e jezuitëve dhe dëbimin e urdhrave fetarë. Iluminizmi u ballafaqua gjithashtu me kritika bashkëkohore, të quajtura më vonë "Kundër-Iluminizmi" nga Sir Isaiah Berlin, të cilat mbrojtën autoritetet tradicionale fetare dhe politike kundër kritikës racionaliste.
Intelektualë me ndikim
Iluminizmi u paraprijë nga dhe u shoqërua ngushtë me Revolucionin Shkencor.[18] Ndër filozofët e mëparshëm, veprat e të cilëve ndikuan Iluminizmin, ishin Francis Bacon, Pierre Gassendi, René Dekart, Thomas Hobbes, Baruk Spinoza, John Locke, Pierre Bayle dhe Gottfried Wilhelm Leibniz.[19][20] Disa nga figurat e Iluminizmit ishin Cesare Beccaria, George Berkeley, Denis Diderot, David Hume, Immanuel Kant, Lord Monboddo, Monteskjë, Jean-Jacques Rousseau, Adam Smith, Roger Williams, Hugo Grotius dhe Volteri.[21]
Një nga botimet më me ndikim të Iluminizmit ishte ''Encyclopédie'' (Enciklopedia). Botuar mes viteve 1751 dhe 1772 në 35 vëllime, ajo u përpilua nga Diderot, Jean le Rond d'Alembert dhe një ekip prej 150 personash të tjerë. Encyclopédie-ja ndihmoi në përhapjen e ideve të Iluminizmit në të gjithë Evropën e më gjerë.[22]
Botime të tjera të Iluminizmit përfshinin A Letter Concerning Toleration (1689) dhe Two Treatises of Government (1689) të Lockut; A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge (1710) të Berkeley-t, Letters on the English (1733) dhe Fjalori Filozofik (1764) të Volterit; A Treatise of Human Nature (1740) të Hjumit; Fryma e Ligjeve (1748) të Monteskjesë; Discourse on Inequality (1754) dhe Kontrata Sociale (1762) të Rusosë; Dei delitti e delle pene (Për krimet dhe dënimet, 1764) të Cesare Beccarias; Teoria e Ndjenjave Morale (1759) dhe Pasuria e Kombeve (1776) të Adam Smithit; Kritika e Arsyes së Kulluar (1781) e Kantit; dhe, në fund të epokës, teksti pionier proto-feminist, A Vindication Of The Rights Of Woman (1792) i Mary Wollstonecraft.
Tema
Filozofia
Empirizmi i Bekonit dhe racionalizmi i Dekartit vunë themelet e mendimit të Iluminizmit.[23] Përpjekja e Dekartit për të ndërtuar shkencat mbi një themel të sigurt metafizik nuk qe aq e suksesshme sa metoda e tij e dyshimit e zbatuar në filozofi, e cila çoi në një doktrinë dualiste të mendjes dhe materies. Skepticizmi i tij u përsos nga Essay Concerning Human Understanding (1690) e Lockut dhe shkrimet e Hjumit të viteve 1740. Dualizmi i Dekartit u sfidua nga pohimi i palëkundur i Spinozës mbi unitetin e materies, në Tractatus-in e tij (1670) dhe Etikën (1677).[24]
Sipas Jonathan Israelit, këto vunë themelet e dy linjave të dallueshme të mendimit të Iluminizmit: së pari, varianti i moderuar, që ndiqte Dekartin, Lockun dhe Christian Wolff-in, i cili kërkonte pajtim mes reformës dhe sistemeve tradicionale të pushtetit dhe besimit; dhe së dyti, Iluminizmi Radikal, i frymëzuar nga filozofia e Spinozës, që mbështeste demokracinë, lirinë individuale, lirinë e shprehjes dhe zhdukjen e autoritetit fetar.[25][26] Varianti i moderuar priste të ishte deist, ndërsa rryma radikale e ndante bazën e moralit tërësisht nga teologjia. Të dyja linjat e mendimit u kundërshtuan përfundimisht nga një Kundër-Iluminizmi konservator që kërkonte kthimin te besimi.[27]
Në mesin e shekullit XVIII, Parisi u bë qendra e veprimtarisë filozofike dhe shkencore që sfidonte doktrinat dhe dogmat tradicionale. Pas Ediktit të Fontainebleau-së në 1685, marrëdhënia mes kishës dhe qeverisjes absolutiste ishte shumë e fortë. Iluminizmi i hershëm lindi si protestë ndaj këtyre rrethanave, duke fituar terren nën mbështetjen e Madame de Pompadour, e dashura e Luigjit XV.[28] I quajtur Siècle des Lumières, lëvizja filozofike e Iluminizmit kishte filluar që në fillim të shekullit XVIII, kur Pierre Bayle nisi kritikën e njohur dhe të mirënjohur akademike të Iluminizmit ndaj fesë. Si skeptik, Bayle pranoi vetëm pjesërisht filozofinë dhe parimet e racionalitetit. Ai vendosi një kufi të rreptë mes moralit dhe fesë. Rreptësia e veprës së tij Dictionnaire Historique et Critique ndikoi shumë prej Encyclopédistes-ve të Iluminizmit.[29] Nga mesi i shekullit XVIII, Iluminizmi francez kishte gjetur fokusin e vet te projekti i Encyclopédie-së.[28] Lëvizja filozofike u udhëhoq nga Volteri dhe Rusoja, të cilët mbështetën një shoqëri të bazuar në arsye dhe jo në besim e doktrinë katolike, një rend të ri civil të bazuar në ligjin natyror, dhe një shkencë të bazuar në eksperimente dhe vëzhgim. Filozofi politik Monteskje solli idenë e ndarjes së pushteteve në qeverisje, koncept që u përqafua me entuziazëm nga autorët e Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara. Edhe pse philosophes-ët e Iluminizmit francez nuk ishin revolucionarë dhe shumë prej tyre ishin fisnikë, idetë e tyre luajtën rol të rëndësishëm në minimin e legjitimitetit të Regjimit të Vjetër dhe në formësimin e Revolucionit Francez.[30]
Francis Hutcheson, filozof moral dhe figurë themeluese e Iluminizmit Skocez, përshkroi parimin utilitarist dhe pasojor sipas të cilit virtyt është ai që siguron, në fjalët e tij, "lumturinë më të madhe për numrin më të madh". Pjesa më e madhe e asaj që përfshihet sot në metodën shkencore (natyra e njohurisë, e dëshmisë, e përvojës dhe e shkakësisë), si dhe disa qëndrime moderne mbi marrëdhënien mes shkencës dhe fesë, u zhvilluan nga nxënësit e Hutchesonit në Edinburg: David Hume dhe Adam Smith.[31][32] Hjumi u bë figurë madhore në traditat filozofike skeptike dhe empiriste.
Kanti u përpoq të pajtonte racionalizmin me besimin fetar, lirinë individuale me autoritetin politik, dhe të hartonte një vështrim mbi sferën publike përmes arsyes private dhe publike.[33] Vepra e Kantit vazhdoi të ndikojë jetën intelektuale gjermane dhe filozofinë evropiane më gjerësisht deri thellë në shekullin XX.[34]
Mary Wollstonecraft ishte një nga filozofet e para feministe të Anglisë.[35] Ajo mbështeti idenë e një shoqërie të bazuar në arsye, ku edhe gratë edhe burrat duhej të trajtoheshin si qenie racionale. Ajo njihet më së shumti për veprën e saj të vitit 1792, A Vindication of the Rights of Woman.[36]
Shkenca
Shkenca luajti rol të rëndësishëm në diskursin dhe mendimin e Iluminizmit. Shumë shkrimtarë dhe mendimtarë të Iluminizmit kishin prejardhje shkencore dhe e lidhnin përparimin shkencor me përmbysjen e fesë dhe të autoritetit tradicional në favor të zhvillimit të fjalës dhe mendimit të lirë.[37] Kishte edhe rezultate të menjëhershme praktike. Eksperimentet e Antoine Lavoisier u përdorën për të krijuar impiantet e para moderne kimike në Paris, ndërsa eksperimentet e vëllezërve Montgolfier u mundësuan hedhjen e fluturimit të parë të pilotuar me balonë me ajër të nxehtë në 1783.[38]
Në përgjithësi, shkenca e Iluminizmit vlerësonte fort empirizmin dhe mendimin racional dhe ishte e ngërthyer me idealin e Iluminizmit për përparim dhe zhvillim. Studimi i shkencës, nën emërtimin filozofi natyrore, ndahej në fizikë dhe në një grupim të kombinuar të kimisë dhe historisë natyrore, që përfshinte anatominë, biologjinë, gjeologjinë, mineralogjinë dhe zoologjinë.[39] Si me shumicën e pikëpamjeve të Iluminizmit, dobitë e shkencës nuk shiheshin njësoj nga të gjithë: Rusoja e kritikonte shkencën për largimin e njeriut nga natyra dhe për mospërmbushjen e detyrës për t'i bërë njerëzit më të lumtur.[40]
Shkenca gjatë Iluminizmit u dominua nga shoqëritë dhe akademitë shkencore, të cilat kishin zëvendësuar kryesisht universitetet si qendra të kërkimit dhe zhvillimit shkencor. Shoqëritë dhe akademitë ishin gjithashtu shtylla kurrizore e pjekurisë së profesionit shkencor. Akademitë dhe shoqëritë shkencore lindën nga Revolucioni Shkencor si krijueset e njohurisë shkencore, në kontrast me skolasticizmin universitar.[41] Disa shoqëri krijuan ose ruajtën lidhje me universitetet, por burimet bashkëkohore i dallonin universitetet nga shoqëritë shkencore duke pohuar se dobia e universitetit qëndronte në përcjelljen e njohurisë, ndërsa shoqëritë funksiononin për të krijuar njohuri të re.[42] Ndërsa roli i universiteteve në shkencën e institucionalizuar filloi të zbehej, shoqëritë e diturisë u bënë themeli i shkencës së organizuar. Shoqëritë zyrtare shkencore u krijuan me statut nga shteti për të ofruar ekspertizë teknike.[43]
Shumicës së shoqërive iu dha leje të mbikëqyrnin botimet e tyre, të kontrollonin zgjedhjen e anëtarëve të rinj dhe administrimin e shoqërisë.[44] Në shekullin XVIII, u themeluan në Evropë një numër shumë i madh akademish dhe shoqërish zyrtare; deri në 1789 kishte mbi 70 shoqëri shkencore zyrtare. Duke iu referuar këtij rritjeje, Bernard de Fontenelle e quajti shekullin XVIII "Epokën e Akademive".[45]
Një zhvillim tjetër i rëndësishëm ishte popullarizimi i shkencës mes një popullsie gjithnjë e më të shkolluar. Philosophes-ët ia prezantuan publikut shumë teori shkencore, kryesisht nëpërmjet Encyclopédie-së dhe popullarizimit të njutonizmit nga Volteri dhe Émilie du Châtelet. Disa historianë e kanë cilësuar shekullin XVIII si periudhë të zbehtë në historinë e shkencës.[46] Shekulli pa përparime domethënëse në praktikën e mjekësisë, matematikës dhe fizikës; zhvillimin e taksonomisë biologjike; një kuptim të ri të magnetizmit dhe elektricitetit; dhe pjekurinë e kimisë si disiplinë, e cila vendosi themelet e kimisë moderne.[47]
Ndikimi i shkencës filloi të shfaqej gjithnjë e më shpesh në poezi dhe letërsi. James Thomson shkroi poemën e tij "A Poem to the Memory of Sir Isaac Newton", që përjetonte humbjen e Njutonit dhe lëvdonte shkencën dhe trashëgiminë e tij.[48]
Sociologjia, ekonomia dhe e drejta
Hjumi dhe mendimtarë të tjerë të Iluminizmit Skocez zhvilluan një "shkencë të njeriut",[49] e shprehur historikisht në veprat e autorëve si James Burnett, Adam Ferguson, John Millar dhe William Robertson, të cilët bashkuan studimin shkencor të sjelljes njerëzore në kultura të lashta dhe primitive me një vetëdije të fortë për forcat përcaktuese të modernitetit. Sociologjia moderne buroi kryesisht nga kjo lëvizje,[50] dhe konceptet filozofike të Hjumit ndikuan drejtpërdrejt James Madisonin (e pra Kushtetutën e SHBA-së); të popullarizuara nga Dugald Stewart, ato u bënë baza e liberalizmit klasik.[51]
Në 1776, Adam Smith botoi Pasurinë e Kombeve, shpesh e konsideruar vepra e parë e ekonomisë moderne, pasi pati ndikim të menjëhershëm në politikën ekonomike britanike që vazhdon deri në shekullin XXI.[52] Ajo u paraprinë dhe u ndikua drejtpërdrejt nga skicat e Anne Robert Jacques Turgot-it për Reflections on the Formation and Distribution of Wealth (1766). Smithi njohu këtë ndikim dhe ndoshta ishte edhe përkthyesi i parë anglisht i veprës.[53]
Beccaria, jurist, kriminolog, filozof dhe politikan, si edhe një nga shkrimtarët e mëdhenj të Iluminizmit, u bë i famshëm për kryeveprën e tij Dei delitti e delle pene (Për krimet dhe dënimet, 1764). Traktati i tij, i përkthyer në 22 gjuhë,[54] dënoi torturën dhe dënimin me vdekje dhe qe vepër themeluese e penologjisë dhe e shkollës klasike të kriminologjisë, duke promovuar drejtësinë penale. Francesco Mario Pagano shkroi studime si Saggi politici (Ese politike, 1783) dhe Considerazioni sul processo criminale (Konsiderata mbi procesin penal, 1787), që e vendosën si autoritet ndërkombëtar në të drejtën penale.[55]
Politika
Iluminizmi prej kohësh është parë si themeli i kulturës moderne perëndimore politike dhe intelektuale.[56] Iluminizmi solli modernizim politik në Perëndim, në kuptimin e futjes së vlerave dhe institucioneve demokratike dhe krijimit të demokracive moderne liberale. Kjo tezë është pranuar gjerësisht nga studiuesit dhe është përforcuar nga studime të gjera nga Robert Darnton, Roy Porter dhe, më së fundmi, nga Jonathan Israel.[57][58] Mendimi i Iluminizmit pati ndikim të thellë në sferën politike. Sundimtarë evropianë si Katerina II e Rusisë, Jozefi II i Austrisë dhe Frederiku II i Prusisë u përpoqën të zbatonin mendimin e Iluminizmit mbi tolerancën fetare dhe politike, çka u njoh si absolutizmi i ndriçuar.[21] Shumë nga figurat kryesore politike dhe intelektuale pas Revolucionit Amerikan lidheshin ngushtë me Iluminizmin: Benjamin Franklin vizitoi Evropën vazhdimisht dhe kontribuoi aktivisht në debatet shkencore dhe politike atje, duke sjellë idetë më të reja në Filadelfia; Thomas Jefferson ndoqi nga afër idetë evropiane dhe më vonë përfshiu disa nga idealet e Iluminizmit në Deklaratën e Pavarësisë; ndërsa Madison i përfshiu këto ideale në Kushtetutën e SHBA-së gjatë hartimit të saj në 1787.[59]
Teoritë e qeverisjes
Locke, një nga mendimtarët më me ndikim të Iluminizmit,[60] e bazoi filozofinë e tij të qeverisjes te teoria e kontratës sociale, temë që përshkoi mendimin politik të Iluminizmit. Filozofi anglez Thomas Hobbes e hapi këtë debat të ri me veprën e tij Leviathan në 1651. Hobbes zhvilloi gjithashtu disa nga themelet e mendimit liberal evropian: të drejtën e individit, barazinë natyrore të të gjithë njerëzve, karakterin artificial të rendit politik (që çoi më vonë në dallimin mes shoqërisë civile dhe shtetit), pikëpamjen se çdo pushtet i ligjshëm politik duhet të jetë "përfaqësues" dhe i bazuar në pëlqimin e popullit, si dhe një interpretim liberal të ligjit që i lë njerëzit të lirë të bëjnë çdo gjë që ligji nuk e ndalon shprehimisht.[61]
Si Locku ashtu edhe Rusoja zhvilluan teori të kontratës sociale, përkatësisht në Two Treatises of Government dhe Discourse on Inequality. Edhe pse ishin vepra mjaft të ndryshme, Locku, Hobbesi dhe Rusoja pajtoheshin se një kontratë sociale, në të cilën autoriteti i qeverisë buron nga pëlqimi i të qeverisurve,[62] është e domosdoshme që njeriu të jetojë në shoqëri civile. Locku e përcakton gjendjen natyrore si një kusht në të cilin njerëzit janë racionalë dhe ndjekin ligjin natyror, ku të gjithë njerëzit lindin të barabartë dhe me të drejtën për jetë, liri dhe pronë. Megjithatë, kur një qytetar shkel ligjin e natyrës, si shkelësi ashtu edhe viktima hyjnë në një gjendje lufte, prej së cilës është pothuajse e pamundur të dalësh. Prandaj, sipas Lockut, individët hyjnë në shoqërinë civile për të mbrojtur të drejtat e tyre natyrore nëpërmjet një "gjyqtari të paanshëm" ose autoriteti të përbashkët, si gjykatat. Në kontrast, koncepti i Rusosë mbështetet mbi supozimin se "njeriu civil" është i korruptuar, ndërsa "njeriu natyror" nuk ka dëshirë që të mos mund ta plotësojë vetë. Njeriu natyror nxirret nga gjendja e natyrës vetëm kur vendoset pabarazia e lidhur me pronën private.[63] Rusoja thoshte se njerëzit bashkohen në shoqëri civile përmes kontratës sociale për të arritur unitetin duke ruajtur lirinë individuale. Kjo mishërohet në sovranitetin e "vullnetit të përgjithshëm", trupi legjislativ moral dhe kolektiv i përbërë nga qytetarët.[64]
Locku njihet për deklaratën e tij se individët kanë të drejtë për "Jetë, Liri dhe Pronë," dhe për bindjen se e drejta natyrore për pronë buron nga puna. I edukuar nga Locku, Anthony Ashley-Cooper, i 3-ti Earl i Shaftesbury-t, shkroi në 1706: "Ekziston një Dritë e fuqishme që përhapet mbi botë, sidomos në ato dy kombe të lira, Anglinë dhe Holandën, mbi të cilat sillen tani Çështjet e Evropës."[65] Teoria e Lockut mbi të drejtat natyrore ndikoi shumë dokumente politike, përfshirë Deklaratën e Pavarësisë të SHBA-së dhe Deklaratën e të Drejtave të Njeriut dhe Qytetarit të Kuvendit Kombëtar Konstituent Francez.
Disa philosophes argumentonin se vendosja e një baze kontraktuale të të drejtave do të çonte në mekanizmin e tregut dhe kapitalizmin, metodën shkencore, tolerancën fetare, si dhe organizimin e shteteve në republika vetëqeverisëse nëpërmjet mjeteve demokratike. Sipas kësaj pikëpamjeje, prirja e philosophes-ëve për të zbatuar racionalitetin ndaj çdo problemi konsiderohet ndryshimi thelbësor.[66]
Edhe pse pjesa më e madhe e mendimit politik të Iluminizmit dominohej nga teoricienët e kontratës sociale, Hjumi dhe Fergusoni e kritikuan këtë kamp. Eseja e Hjumit Of the Original Contract argumenton se qeveritë e dala nga pëlqimi shihen rrallë dhe se qeverisja civile bazohet mbi autoritetin dhe forcën e zakonshme të sundimtarit. Është pikërisht për shkak të autoritetit të sundimtarit mbi subjektin që subjekti jep pëlqim të heshtur, dhe Hjumi thotë se subjektet "kurrë nuk do të imagjinonin se pëlqimi i tyre e bëri atë sovran," përkundrazi ishte autoriteti ai që e bëri kështu.[67] Në mënyrë të ngjashme, Fergusoni nuk besonte se qytetarët e ndërtuan shtetin, por se sistemet politike lindën nga zhvillimi shoqëror. Në veprën e tij të vitit 1767 An Essay on the History of Civil Society, Fergusoni përdor katër fazat e përparimit, teori e popullarizuar në Skoci në atë kohë, për të shpjeguar se si njerëzit përparojnë nga një shoqëri gjuetie dhe mbledhjeje drejt një shoqërie tregtare dhe civile, pa marrëveshje mbi një kontratë sociale.
Të dyja teoritë e kontratës sociale, të Rusosë dhe Lockut, mbështeten mbi supozimin e të drejtave natyrore, të cilat nuk janë pasojë e ligjit apo zakonit, por gjëra që të gjithë njerëzit i kanë në shoqëritë paraprapolitike, dhe që janë pra universale dhe të patjetërsueshme. Formulimi më i famshëm i së drejtës natyrore vjen nga Second Treatise e Lockut, kur ai prezanton gjendjen e natyrës. Për Lockun, ligji i natyrës bazohet në sigurinë e ndërsjellë, ose në idenë se askush nuk mund të cenojë të drejtat natyrore të tjetrit, pasi çdo njeri është i barabartë dhe ka të njëjtat të drejta të patjetërsueshme. Këto të drejta natyrore përfshijnë barazinë dhe lirinë e plotë, si dhe të drejtën për të ruajtur jetën dhe pronën.
Locku argumenton kundër skllavërisë me kontratë, mbi bazën se skllavërimi i vetvetes shkel ligjin e natyrës, sepse një person nuk mund të hiqet dorë nga të drejtat e veta: liria është absolute dhe askush nuk mund t'ia heqë. Locku argumenton se një person nuk mund ta skllavërojë tjetrin, sepse kjo është moralisht e papranueshme, edhe pse fut një përjashtim duke thënë se skllavërimi i një robi lufte të ligjshëm nuk do të shkelte të drejtat natyrore të dikujt.
Absolutizmi i ndriçuar
Udhëheqësit e Iluminizmit nuk ishin veçanërisht demokratikë, pasi më shpesh i shihnin monarkët absolutë si mjetin kryesor për të imponuar reformat e hartuara nga intelektualët. Volteri e përbuzte demokracinë dhe thoshte se monarku absolut duhej të ishte i ndriçuar dhe të vepronte sipas arsyes dhe drejtësisë — me fjalë të tjera, të ishte një "mbret-filozof".[68]
Në disa vende, sundimtarët i mirëpritën udhëheqësit e Iluminizmit në oborr dhe u kërkuan ndihmë për të hartuar ligje dhe programe që do të reformonin sistemin, zakonisht për të ndërtuar shtete më të forta. Këta sundimtarë quhen nga historianët "despotë të ndriçuar".[69] Ndër ta ishin Frederiku i Madh i Prusisë, Katerina e Madhe e Rusisë, Leopoldi II i Toskanës dhe Jozefi II i Austrisë. Jozefi ishte tepër entuziast, duke shpallur shumë reforma që kishin pak mbështetje, saqë shpërthyen kryengritje dhe regjimi i tij u bë një komedi gabimesh, ndërsa pothuajse të gjitha programet e tij u kthyen mbrapsht.[70] Ministrat e lartë Markezi i Pombalit në Portugali dhe Johann Friedrich Struensee në Danimarkë gjithashtu qeverisën sipas idealeve të Iluminizmit. Në Poloni, kushtetuta model e vitit 1791 shprehu idealet e Iluminizmit, por qëndroi në fuqi vetëm një vit, para se kombi të ndahej mes fqinjëve të tij. Më të qëndrueshme ishin arritjet kulturore, që krijuan një frymë nacionaliste në Poloni.[71]
Frederiku i Madh, mbret i Prusisë nga 1740 deri në 1786, e shihte veten si udhëheqës i Iluminizmit dhe patronizonte filozofë e shkencëtarë në oborrin e tij në Berlin. Volteri, i cili ishte burgosur dhe keqtrajtuar nga qeveria franceze, ishte i etur të pranonte ftesën e Frederikut për të jetuar në pallatin e tij. Frederiku shpjegoi: "Detyra ime kryesore është të luftoj injorancën dhe paragjykimin... të ndriçoj mendjet, të kultivoj moralin, dhe t'i bëj njerëzit aq të lumtur sa e lejon natyra njerëzore, dhe sa më lejojnë mjetet në dispozicion."[72]
Revolucioni Amerikan dhe Revolucioni Francez
Iluminizmi shpesh është lidhur me Revolucionin Amerikan të 1776[73] dhe me Revolucionin Francez të 1789 — të dyja me njëfarë ndikimi intelektual nga Thomas Jefferson.[74][75] Një aspekt kyç i kësaj epoke ishte një kthesë e thellë nga monarkitë absolute të Evropës, të cilat pohonin "të drejtën hyjnore" për të sunduar. John Locku e refuzoi këtë pikëpamje në shkrimet e tij mbi Two Treatises of Government (1689). Ai pohoi se qytetarët shiheshin si të pajisur me të drejta natyrore, duke përfshirë jetën, lirinë dhe pronën. Rrjedhimisht, qeveritë ekzistojnë për të mbrojtur këto të drejta nëpërmjet "pëlqimit të të qeverisurve". Përplasja mes këtyre etikave konkurruese shpesh rezultoi në trazira të dhunshme, në mënyra të ndryshme. Në Francë, Regjimi i Vjetër, me hierarkinë e tij të ngurtë shoqërore dhe pushtetin absolut monarkik, u çmontua sistematikisht gjatë Revolucionit Francez. Ndërsa Revolucioni Amerikan u përqendrua më shumë te çlirimi nga një qeveri — e përfaqësuar nga Mbreti Xhorxh III dhe Parlamenti — që kolonët ndienin se nuk i përfaqësonte siç duhet interesat e tyre.
Alexis de Tocqueville e paraqiti Revolucionin Francez si pasojë e pashmangshme e kundërshtisë radikale të krijuar në shekullin XVIII mes monarkisë dhe njerëzve të letrave të Iluminizmit. Këta njerëz të letrave përbënin një lloj "aristokracie zëvendësuese, njëkohësisht gjithëpushtetshme dhe pa pushtet të vërtetë". Ky pushtet iluziv erdhi nga ngritja e "opinionit publik," lindur kur centralizimi absolutist e largoi fisnikërinë dhe borgjezinë nga sfera politike. "Politika letrare" që rezultoi promovoi një diskurs barazie, dhe kështu ishte në kundërshtim themelor me regjimin monarkik.[76][77] De Tocqueville "përcakton qartë... efektet kulturore të transformimit në format e ushtrimit të pushtetit."[78]
Feja
Nuk kërkon art të madh apo elokuencë të stërvitur madhështisht, për të vërtetuar se të krishterët duhet të tolerojnë njëri-tjetrin. Unë, megjithatë, shkoj më tej: them se duhet t'i shohim të gjithë njerëzit si vëllezërit tanë. Çfarë? Turku, vëllai im? Kinezi, vëllai im? Hebreu? Siamezi? Po, pa dyshim; a nuk jemi të gjithë fëmijë të të njëjtit atë dhe krijesa të të njëjtit Zot?
— Volteri (1763)[79]
Komentari fetar i epokës së Iluminizmit ishte një përgjigje ndaj shekullit paraardhës të konfliktit fetar në Evropë, veçanërisht Lufta Tridhjetëvjeçare.[80] Teologët e Iluminizmit donin ta reformonin besimin e tyre duke e kthyer te rrënjët e tij përgjithësisht jokonfliktuale dhe të kufizonin kapacitetin e polemikës fetare për t'u derdhur në politikë dhe luftë, duke ruajtur njëkohësisht një besim të vërtetë në Zot. Për të krishterët e moderuar, kjo nënkuptonte një kthim te Shkrimi i thjeshtë. Locku e la mënjanë korpusin e komentarit teologjik në favor të një "shqyrtimi të paanshëm" të vetëm Fjalës së Zotit. Ai e përcaktoi thelbin e krishterimit si besimin te Krishti Shpëtimtar dhe rekomandoi shmangien e debatit më të detajuar.[81] Anthony Collins, një nga mendimtarët e lirë anglezë, botoi "Essay concerning the Use of Reason in Propositions the Evidence whereof depends on Human Testimony" (1707), ku refuzon dallimin mes "mbi arsyen" dhe "kundër arsyes," dhe kërkon që zbulesa të përputhet me idetë natyrore të njeriut mbi Zotin. Në Biblën e Jeffersonit, Thomas Jefferson shkoi më tej dhe hoqi çdo pasazh që trajtonte mrekullitë, vizitat e engjëjve dhe ringjalljen e Jezusit pas vdekjes së tij, ndërsa u përpoq të nxirrte kodin praktik moral të krishterë të Dhiatës së Re.[82]
Studiuesit e Iluminizmit kërkuan ta kufizonin pushtetin politik të fesë së organizuar dhe kështu të parandalonin një epokë të re lufte fetare intolerante.[83] Spinoza vendosi ta hiqte politikën nga teologjia bashkëkohore dhe historike (p.sh. duke shpërfillur ligjin judaik).[84] Moses Mendelssohn këshilloi që të mos i jepej peshë politike asnjë feje të organizuar, por rekomandoi që secili person të ndiqte atë që gjente më bindëse.[85] Ata besonin se një fe e mirë, e bazuar në moral instinktiv dhe besim te Zoti, teorikisht nuk duhej të kishte nevojë për forcë për të ruajtur rendin te besimtarët e saj, dhe si Mendelssohn ashtu edhe Spinoza e gjykonin fenë sipas frytit të saj moral, jo sipas logjikës së teologjisë së saj.[86]
Disa ide të reja mbi fenë u zhvilluan me Iluminizmin, duke përfshirë deizmin dhe fjalë për ateizmin. Sipas Thomas Paine-it, deizmi është besimi i thjeshtë te Zoti Krijues, pa referencë ndaj Biblës apo ndonjë burimi tjetër mrekullibërës. Përkundrazi, deisti mbështetet vetëm te arsyeja personale për të drejtuar besimin e tij,[87] çka ishte tejet e pranueshme për shumë mendimtarë të kohës.[88] Ateizmi u diskutua shumë, por kishte pak mbështetës. Wilson dhe Reill shënojnë: "Në fakt, shumë pak intelektualë të ndriçuar, edhe kur ishin kritikë të zëshëm të krishterimit, ishin ateistë të vërtetë. Përkundrazi, ishin kritikë të besimit ortodoks, të lidhur më shumë me skepticizmin, deizmin, vitalizmin, ose ndoshta panteizmin."[89] Disa ndoqën Pierre Bayle dhe argumentuan se ateistët në të vërtetë mund të ishin njerëz moralë.[90] Shumë të tjerë, si Volteri, besonin se pa besim në një Zot që dënon të keqen, rendi moral i shoqërisë do të minohej; domethënë, meqë ateistët nuk i nënshtroheshin asnjë autoriteti suprem, asnjë ligji, dhe nuk kishin frikë pasojash të përjetshme, ata ishin shumë më të prirur të prishnin shoqërinë.[91] Bayle vërejti se, në kohën e tij, "personat e matur do të ruajnë gjithmonë një dukje [feje]," dhe besonte se edhe ateistët mund të kishin koncepte nderi dhe të shkonin përtej interesit të tyre vetjak për të krijuar dhe vepruar në shoqëri.[92] Locku thoshte se po të mos ekzistonte Zoti dhe asnjë ligj hyjnor, rezultati do të ishte anarki morale: çdo individ "nuk do të kishte tjetër ligj veç vullnetit të vet, tjetër qëllim veç vetes. Ai do të ishte zot për vetveten, dhe kënaqësia e vullnetit të tij të vetëm masë e vetme dhe qëllim i të gjitha veprimeve të tij."[93]
Ndarja e kishës nga shteti
"Iluminizmi Radikal"[94][95] promovoi konceptin e ndarjes së kishës nga shteti,[96] ide që shpesh i atribuohet Lockut.[97] Sipas parimit të tij të kontratës sociale, Locku thoshte se qeveria mungonte autoritet në sferën e ndërgjegjes individuale, pasi kjo ishte diçka që njerëzit racionalë nuk mund t'ia jepnin qeverisë ose të tjerëve për ta kontrolluar. Për Lockun, kjo krijonte një të drejtë natyrore në lirinë e ndërgjegjes, të cilën, sipas tij, duhej ta mbronte çdo autoritet qeveritar.
Këto pikëpamje mbi tolerancën fetare dhe rëndësinë e ndërgjegjes individuale, bashkë me kontratën sociale, u bënë veçanërisht me ndikim në kolonitë amerikane dhe në hartimin e Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara.[98] Në një letër drejtuar Shoqatës Baptiste të Danbury-t në Konektikat, Thomas Jefferson kërkoi një "mur ndarjeje mes kishës dhe shtetit" në nivel federal. Më parë ai kishte mbështetur përpjekje të suksesshme për të hequr statusin zyrtar të Kishës së Anglisë në Virxhinia dhe kishte hartuar Statutin e Virxhinias për Lirinë Fetare. Idealet politike të Jeffersonit u ndikuan fuqishëm nga shkrimet e Lockut, Bekonit dhe Njutonit, të cilët ai i konsideronte tre njerëzit më të mëdhenj që kanë jetuar ndonjëherë.
Variacione kombëtare
Iluminizmi zuri rrënjë në shumicën e vendeve evropiane dhe ndikoi kombe në mbarë botën, shpesh me një theks specifik lokal. Për shembull, në Francë ai u lidh me radikalizmin antiqeveritar dhe antikishtar, ndërsa në Gjermani depërtoi thellë në klasat e mesme, ku shprehte një ton spiritualist dhe nacionalist pa kërcënuar qeveritë apo kishat e themeluara.[99] Reagimet qeveritare ndryshuan shumë. Në Francë, qeveria ishte armiqësore, dhe philosophes-ët luftuan kundër censurës së saj, ndonjëherë duke u burgosur ose duke u detyruar në mërgim. Qeveria britanike, në pjesën më të madhe, i injoroi udhëheqësit e Iluminizmit në Angli dhe Skoci, edhe pse i dha Njutonit titullin kalorës dhe një zyrë qeveritare shumë fitimprurëse.
Një temë e përbashkët mes shumicës së vendeve që përvetësuan idetë e Iluminizmit nga Evropa ishte përjashtimi i qëllimshëm i filozofive të Iluminizmit që kishin të bënin me skllavërinë. Fillimisht gjatë Revolucionit Francez, revolucion i frymëzuar thellësisht nga filozofia e Iluminizmit, "qeveria revolucionare e Francës kishte dënuar skllavërinë, por 'revolucionarët' pronarë të pasurive më pas kujtuan llogaritë e tyre bankare."[100] Skllavëria shpesh tregonte kufizimet e ideologjisë së Iluminizmit ashtu si lidhej me kolonializmin evropian, pasi shumë koloni evropiane funksiononin mbi një ekonomi plantacionesh të mbështetur nga puna skllave. Në 1791, shpërtheu Revolucioni Haitian, një kryengritje skllevërish të çliruar kundër sundimit kolonial francez në kolonën e Saint-Domingue-s. Kombet evropiane dhe Shtetet e Bashkuara, pavarësisht mbështetjes së fortë për idealet e Iluminizmit, refuzuan t'i "[japin mbështetje] luftës antikoloniale të Saint-Domingue-s."[100]
Britania e Madhe
Anglia
Ekzistenca e një Iluminizmi anglez mund të tipizohet nga Shoqëria e Hënës e Birmingamit, një shoqëri figurash të shquara në filozofi, inxhinieri dhe shkenca të tjera, që u mblodhën rregullisht mes viteve 1765 dhe 1813 në Soho House në Birmingam. Pjesëmarrës të rregullt përfshinin Joseph Priestley, Matthew Boulton, James Watt, William Murdoch dhe John Wilkinson. Shumica e teksteve mbi historinë britanike përmendin pak ose aspak një Iluminizëm anglez. Disa vështrime të Iluminizmit në tërësi e përfshijnë Anglinë, të tjera e injorojnë, edhe pse e mbulojnë veprimtarinë e intelektualëve të mëdhenj si Joseph Addison, Edward Gibbon, John Locke, Isak Njutoni, Alexander Pope, Joshua Reynolds dhe Jonathan Swift.[101] Mendimi i lirë, term që përshkruan ata që kundërshtonin institucionin e Kishës dhe besimin e fjalë-për-fjalshëm në Bibël, mund të thuhet se filloi në Angli jo më vonë se 1713, kur Anthony Collins shkroi "Discourse of Free-thinking," që fitoi popullaritet të konsiderueshëm. Kjo ese sulmoi klerin e të gjitha kishave dhe ishte një thirrje për deizëm.
Roy Porter argumenton se arsyet për këtë neglizhencë ishin supozimet se lëvizja ishte kryesisht e frymëzuar nga Franca, se ishte kryesisht alaike ose antiklerikale, dhe se qëndronte në kundërshtim të hapur me rendin e vendosur.[102] Porter pranon se pas viteve 1720 Anglia mund të pretendonte mendimtarë të barasvlershëm me Diderotin, Volterin apo Rusonë. Megjithatë, intelektualët e saj kryesorë si Gibboni,[103] Edmund Burke dhe Samuel Johnson ishin mjaft konservatorë dhe mbështetës të rendit ekzistues. Porter thotë se arsyeja ishte se Iluminizmi kishte ardhur herët në Angli dhe kishte pasur sukses aq sa kultura kishte pranuar tashmë liberalizmin politik, empirizmin filozofik dhe tolerancën fetare — pozicione për të cilat intelektualët në kontinent duhej të luftonin kundër mundësive të fuqishme. Për më tepër, Anglia refuzoi kolektivizmin e kontinentit dhe theksoi përmirësimin e individëve si qëllimin kryesor të Iluminizmit.[104]
Sipas Derek Hirst-it, vitet 1640 dhe 1650 panë një ekonomi të ripërtëritur, të karakterizuar nga rritja e prodhimtarisë, zhvillimi i instrumenteve financiare dhe kreditore, si dhe komercializimi i komunikimit. Fisnikëria e vogël gjeti kohë për aktivitete kohe të lirë, si gara kuajsh dhe bowling. Në kulturën e lartë, risi të rëndësishme përfshinin zhvillimin e një tregu masiv për muzikën, rritjen e kërkimit shkencor dhe zgjerimin e botimeve. Të gjitha këto tendenca u diskutuan gjerësisht në kafenetë e sapokrijuara.[105][106]
Skocia
Në Iluminizmi Skocez, parimet e shoqërueshmërisë, barazisë dhe dobisë u përhapën në shkolla dhe universitete, shumica e të cilëve përdorën metoda mësimore të sofistikuara që bashkonin filozofinë me jetën e përditshme.[16] Qytetet kryesore të Skocisë krijuan një infrastrukturë intelektuale institucionesh që mbështeteshin ndërsjelltas, si shkolla, universitete, shoqëri leximi, biblioteka, revista periodike, muze dhe lozha masonike.[107] Rrjeti skocez ishte "kryesisht kalvinist liberal, njutonian, dhe me karakter të orientuar nga 'dizajni,' i cili luajti rol kryesor në zhvillimin e mëtejshëm të Iluminizmit transatlantik."[108] Në Francë, Volteri tha "ne shohim nga Skocia për të gjitha idetë tona të qytetërimit."[109] Fokusi i Iluminizmit Skocez shkonte nga çështje intelektuale dhe ekonomike deri te ato specifikisht shkencore, siç dëshmohet nga puna e William Cullen-it, mjek dhe kimist; James Anderson, agronom; Joseph Black, fizikan dhe kimist; dhe James Hutton, gjeologu i parë modern.[31][110]
Kolonitë anglo-amerikane
%252C_by_John_Trumbull.jpg)
Disa amerikanë, veçanërisht Benjamin Franklin dhe Thomas Jefferson, luajtën rol të madh në sjelljen e ideve të Iluminizmit në Botën e Re dhe në ndikimin e mendimtarëve britanikë e francezë.[111] Frenklini pati ndikim për aktivizmin e tij politik dhe për arritjet e tij në fizikë.[112][113] Frenklini gjithashtu inkurajoi gjerësisht të drejtat dhe përgjegjësitë e individit për të shërbyer si qytetar i arsimuar dhe i informuar.[114] Ai botonte çdo vit Poor Richard's Almanack, jashtëzakonisht popullor, plot me thënie të mprehta që inkurajonin vetëmësimin e disiplinuar, si "Në shtrat herët, në këmbë herët, e bën njeriun të shëndetshëm, të pasur e të mençur."[115] Shkëmbimi kulturor gjatë Iluminizmit rridhte në të dyja drejtimet përtej Atlantikut. Mendimtarë si Paine, Locku dhe Rusoja i merrnin praktikat kulturore vendase amerikane si shembuj të lirisë natyrore.[116] Amerikanët ndoqën nga afër idetë politike angleze dhe skoceze, si dhe disa mendimtarë francezë si Monteskje.[117] Si deistë, ata u ndikuan nga idetë e John Toland-it dhe Matthew Tindal-it. Kishte theksim të madh mbi lirinë, republikanizmin dhe tolerancën fetare. Nuk kishte respekt për monarkinë apo pushtetin politik trashëgues. Deistët i pajtuan shkencën dhe fenë duke refuzuar profecitë, mrekullitë dhe teologjinë biblike. Ndër deistët kryesorë ishin Thomas Paine, në The Age of Reason, dhe Thomas Jefferson, në Biblën e tij të shkurtër, prej së cilës hoqi të gjitha aspektet mbinatyrore.[118]
Diaspora hebraike
Iluminizmi Hebraik, ose Haskala (hebraisht: הַשְׂכָּלָה, "edukim"), ishte një lëvizje intelektuale mes hebrenjve të Evropës Qendrore dhe Lindore, me njëfarë ndikimi edhe te ata të Evropës Perëndimore dhe të botës myslimane. Ajo lindi si një botëkuptim ideologjik i përcaktuar gjatë viteve 1770, dhe faza e saj e fundit përfundoi rreth vitit 1881, me ngritjen e nacionalizmit hebraik.
Lëvizja mbështeti kundër izolimit hebraik, inkurajoi përvetësimin e veshjes së përhapur në vend të veshjes tradicionale, ndërkohë që punonte edhe për të zvogëluar autoritetin e institucioneve tradicionale të komunitetit, si gjykatat rabinike dhe këshillat e pleqve.
Holanda
Iluminizmi Holandez filloi në 1640.[119] Gjatë Iluminizmit të Hershëm Holandez (1640–1720), shumë libra u përkthyen nga latinishtja, frëngjishtja apo anglishtja në holandisht, shpesh me rrezik për përkthyesit dhe botuesit e tyre.[119] Nga vitet 1720, Republika Holandeze ishte bërë gjithashtu qendër e madhe për shtypjen dhe eksportimin e librave të ndaluar drejt Francës.[120] E rrënjosur në kulturën holandeze, racionalizmi popullor i çoi holandezët të përfitonin nga filozofia intelektuale që përhapi Iluminizmi.[121] Figura më e famshme e Iluminizmit Holandez ishte Baruk Spinoza.
Franca
Iluminizmi Francez u ndikua nga Anglia[122] dhe në kthim ndikoi iluminizma të tjerë kombëtarë. Siç e formulon Sharon A. Stanley, "Iluminizmi francez dallohet nga iluminizmat e tjerë kombëtarë për sulmin e tij të pandalshëm ndaj udhëheqjes dhe teologjisë kishtare."[123]
Shtetet gjermane
Prusia mori udhëheqjen mes shteteve gjermane në sponsorizimin e reformave politike që mendimtarët e Iluminizmit u kërkonin sundimtarëve absolutë të miratonin. Pati lëvizje të rëndësishme edhe në shtetet më të vogla si Bavaria, Saksonia, Hanoveri dhe Palatinati. Në secilin rast, vlerat e Iluminizmit u pranuan dhe çuan në reforma të rëndësishme politike e administrative, që vunë themelet për krijimin e shteteve moderne.[124] Princat e Saksonisë, për shembull, kryen një seri mbresëlënëse reformash themelore fiskale, administrative, gjyqësore, arsimore, kulturore dhe ekonomike të përgjithshme. Reformat u ndihmuan nga struktura e fortë urbane e vendit dhe grupet tregtare me ndikim, dhe modernizuan Saksoninë e para-1789 sipas parimeve klasike të Iluminizmit.[125][126]
Para vitit 1750, klasat e larta gjermane shikonin drejt Francës për udhëheqje intelektuale, kulturore dhe arkitekturore, pasi frëngjishtja ishte gjuha e shoqërisë së lartë. Deri në mesin e shekullit XVIII, Aufklärung-u (Iluminizmi) kishte transformuar kulturën e lartë gjermane në muzikë, filozofi, shkencë dhe letërsi. Christian Wolff ishte pionieri si shkrimtar që e shpjegoi Iluminizmin për lexuesit gjermanë dhe e legjitimoi gjermanishten si gjuhë filozofike.[127]
Johann Gottfried von Herder hapi rrugë të reja në filozofi dhe poezi, si udhëheqës i lëvizjes Sturm und Drang të proto-romantizmit. Klasicizmi i Weimarit (Weimarer Klassik) ishte një lëvizje kulturore dhe letrare me bazë në Weimar, që kërkoi të vendoste një humanizëm të ri duke sintetizuar idetë romantike, klasike dhe të Iluminizmit. Lëvizja (nga 1772 deri në 1805) përfshiu Herderin, si dhe polimatin Johann Wolfgang von Goethe dhe Friedrich Schiller-in, poet dhe historian. Drejtori i teatrit Abel Seyler ndikoi shumë në zhvillimin e teatrit gjerman dhe promovoi operën gjermane serioze, vepra të reja dhe prodhime eksperimentale, si dhe konceptin e një teatri kombëtar.[128] Herder argumentonte se çdo grup njerëzish kishte identitetin e vet të veçantë, i shprehur në gjuhën dhe kulturën e tij. Kjo legjitimoi promovimin e gjuhës dhe kulturës gjermane dhe ndihmoi në formësimin e nacionalizmit gjerman. Dramat e Schillerit shprehnin frymën e shqetësuar të brezit të tij, duke përshkruar luftën e heroit kundër presioneve shoqërore dhe forcës së fatit.[129]
Muzika gjermane, e sponsorizuar nga klasat e larta, arriti pjekurinë nën kompozitorët Johann Sebastian Bach, Joseph Haydn dhe Wolfgang Amadeus Mozart.[130]
Në Königsberg-un e largët, Kanti u përpoq të pajtonte racionalizmin me besimin fetar, lirinë individuale dhe autoritetin politik. Vepra e Kantit përmbante tensione themelore që do të vazhdonin të formësonin mendimin gjerman — madje edhe të gjithë filozofinë evropiane — deri thellë në shekullin XX.[131] Iluminizmi gjerman fitoi mbështetjen e princave, aristokratëve dhe klasave të mesme, dhe riformësoi përgjithmonë kulturën.[132] Sidoqoftë, kishte një konservatorizëm mes elitave që paralajmëronte kundër shkuarjes shumë larg.[133]
Në 1788, Prusia lëshoi një "Edikt mbi Fenë" që ndalonte predikimin e çdo predike që minonte besimin popullor te Trinia e Shenjtë apo Bibla. Qëllimi ishte të shmangej debate teologjike që mund të cenonin qetësinë e brendshme. Njerëzit që dyshonin te vlera e Iluminizmit e favorizuan masën, por ashtu bënë edhe shumë mbështetës. Universitetet gjermane kishin krijuar një elitë të mbyllur që mund të debatonte çështje të diskutueshme mes vetes, por përhapja e tyre te publiku shihej si shumë e rrezikshme. Kjo elitë intelektuale favorizohej nga shteti, por kjo mund të kthehej mbrapsht nëse procesi i Iluminizmit dëshmohej i paqëndrueshëm politikisht apo shoqërisht.[134]
Austria
Gjatë shekullit XVIII, Austria ishte nën sundimin e Habsburgëve. Mbretërimi i Maria Terezës, e para monarke Habsburge që konsiderohet e ndikuar nga Iluminizmi në disa fusha, u shënua nga një përzierje iluminizmi dhe konservatorizmi. Mbretërimi i shkurtër i djalit të saj, Jozefit II, u shënua nga ky konflikt, me ideologjinë e tij të jozefinizmit që ndeshi kundërshtim. Jozefi II kreu reforma të shumta në frymën e Iluminizmit, të cilat prekën, për shembull, sistemin shkollor, manastiret dhe sistemin ligjor. Perandori Leopoldi II, kundërshtar i hershëm i dënimit me vdekje, pati një mbretërim të shkurtër dhe të diskutueshëm, të shënuar kryesisht nga marrëdhëniet me Francën. Në mënyrë të ngjashme, mbretërimi i perandorit Franci II u shënua kryesisht nga marrëdhëniet me Francën.
Idetë e Iluminizmit u shfaqën edhe në letërsi dhe në vepra teatrore. Joseph von Sonnenfels ishte një përfaqësues i rëndësishëm. Në muzikë, muzikantë austriakë si Joseph Haydn dhe Wolfgang Amadeus Mozart u lidhën me Iluminizmin.
Greqia dhe diaspora greke
Iluminizmi Modern Grek (greqisht: Διαφωτισμός, Diafotismós) ishte shprehja greke e Iluminizmit, e karakterizuar nga një lëvizje intelektuale dhe filozofike brenda komunitetit grek. Në atë kohë, shumë grekë ishin të shpërndarë nëpër Perandorinë Osmane, disa duke jetuar në Ishujt Jonianë, në Venedik dhe në pjesë të tjera të Italisë.
Hungaria
Iluminizmi Hungarez[135] lindi gjatë shekullit XVIII, ndërkohë që Hungaria ishte pjesë e Perandorisë Habsburge. Zakonisht thuhet se Iluminizmi Hungarez filloi në 1772 dhe u ndikua fuqishëm nga Iluminizmi Francez (nëpërmjet Vjenës).[135]
Rumania
Iluminizmi Rumun[136] lindi gjatë shekullit XVIII, në tri rajonet historike kryesore të banuara nga rumunët: Transilvani, Vllahi dhe Moldavi. Në atë kohë, Transilvania ishte pjesë e Perandorisë Habsburge, ndërsa Vllahia dhe Moldavia ishin vasale të Perandorisë Osmane.
Iluminizmi transilvan u përfaqësua nga Shkolla Transilvane, një grup mendimtarësh që promovuan një rilindje kulturore dhe të drejta për rumunët (të cilët ishin margjinalizuar nga Habsburgët).
Iluminizmi vllah u përfaqësua nga figura si Dinicu Golescu (1777–1830), ndërsa Iluminizmi moldav u drejtua nga princi Dimitrie Cantemir (1673–1723).
Zvicra
Iluminizmi arriti relativisht vonë në Zvicër, duke u përhapur nga Anglia, Holanda dhe Franca drejt fundit të shekullit XVII. Lëvizja fillimisht zuri rrënjë në rajonet protestante, ku gradualisht zëvendësoi mendimin fetar ortodoks. Fitorja e vitit 1712 e kantoneve të reformuara të Cyrihut dhe Bernës mbi pesë kantonet katolike të Zvicrës qendrore, në Luftën e Dytë të Villmergen-it, shënoi njëkohësisht një triumf protestant dhe një fitore për idetë e Iluminizmit në rajonet ekonomikisht më të zhvilluara.[137]
Në Zvicër, e cila nuk kishte një oborr apo akademi qendrore, Iluminizmi u përhap nëpërmjet elitës intelektuale të qyteteve të reformuara, veçanërisht pastorëve të edukuar në akademi dhe kolegje me tradita të forta humaniste. "Triumvirati Helvetik" teologjik i Jean-Alphonse Turrettini-t (Gjenevë), Jean-Frédéric Ostervald-it (Neuchâtel) dhe Samuel Werenfels-it (Bazel) i drejtoi kishat e tyre drejt një krishterimi humanist duke filluar nga 1697, duke krijuar atë që Paul Wernle e quajti "ortodoksi e arsyetuar," që balanconte mendimin racional me etikën e krishterë.[137]
Mendimtarët e Iluminizmit Zviceran dhanë kontribute të rëndësishme në fusha të shumta. Shkolla romande zhvilloi teori me ndikim të ligjit natyror, me studiues si Jean Barbeyrac (Lozanë), Jean-Jacques Burlamaqui (Gjenevë) dhe Emer de Vattel (Neuchâtel), që promovuan konceptet e të drejtave të patjetërsueshme dhe rezistencës së justifikuar ndaj tiranisë, që ndikuan lëvizjen për pavarësi amerikane. Në letërsi, Johann Jakob Bodmer dhe Johann Jakob Breitinger e bënë Cyrihun qendër të risisë letrare gjermane, ndërsa poezia e Albert von Haller-it përfaqësoi kulmin e letërsisë së Iluminizmit zviceran. Jean-Jacques Rousseau, i cili e konsideronte veten njëkohësisht qytetar gjenevas dhe zviceran, zhvilloi teori republikane demokratike që i zgjeronin modelet gjenevase në parime më të gjera federaliste evropiane.[137]
Lëvizja u karakterizua nga ajo që studiuesit e quajnë "helvetizëm" — aspekte specifikisht zvicerane, duke përfshirë një koncept të krishterë të ligjit natyror, etikë patriotike dhe qasje filozofike të rrënjosura në pedagogji dhe ekonomi praktike. Në mënyrë më dalluese, mendimi i Iluminizmit zviceran kremtoi natyrën alpine, duke e parë Zvicrën si "vendin e bariut," traditat republikane e federaliste të së cilit ishin formësuar nga mjedisi malor. Lëvizja u organizua nëpërmjet shumë shoqërive dhe botimeve, përfshirë Encyclopédie d'Yverdon (1770–1780), që ofroi një alternativë të moderuar ndaj Encyclopédie-së franceze. Intelektualët zviceranë fituan njohje ndërkombëtare, shumë prej tyre duke shërbyer në akademi të huaja, veçanërisht në Berlin nën Frederikun II dhe në Shën Petersburg nën Katerinën II.[137]
Italia
_Monumento_a_Cesare_Beccaria%252C_1837%252C_Milano.jpg)
Në Itali, qendrat kryesore të përhapjes së Iluminizmit ishin Napoli dhe Milano:[138] në të dyja qytetet, intelektualët morën poste publike dhe bashkëpunuan me administratat Burbone dhe Habsburge. Në Napoli, Antonio Genovesi, Ferdinando Galiani dhe Gaetano Filangieri ishin aktivë nën mbretin tolerant Karlin e Burbonit. Megjithatë, Iluminizmi napolitan, ashtu si filozofia e Vico-s, mbeti pothuajse gjithmonë në fushën teorike.[139] Vetëm më vonë, shumë iluministë e gjallëruan përvojën e mjerë të Republikës Partenopeje. Në Milano, megjithatë, lëvizja u përpoq të gjente zgjidhje konkrete për problemet. Qendra e diskutimeve ishte revista Il Caffè (1762–1766), themeluar nga vëllezërit Pietro dhe Alessandro Verri (filozofë dhe shkrimtarë të famshëm, si edhe vëllai i tyre Giovanni), të cilët gjithashtu i dhanë jetë Accademia dei Pugni, themeluar në 1761. Qendra më të vogla ishin Toskana, Veneto dhe Piemonti, ku, ndër të tjerë, punoi Pompeo Neri.
Nga Napoli, Genovesi ndikoi një brez intelektualësh dhe studentësh universitarë të Italisë jugore. Teksti i tij Della diceosina, o sia della Filosofia del Giusto e dell'Onesto (1766) ishte një përpjekje e diskutueshme për të ndërmjetësuar mes historisë së filozofisë morale, nga njëra anë, dhe problemeve specifike të hasura nga shoqëria tregtare e shekullit XVIII, nga ana tjetër. Ai përmbante pjesën më të madhe të mendimit politik, filozofik dhe ekonomik të Genovesit, i cili u bë udhërrëfyes për zhvillimin ekonomik dhe shoqëror napolitan.[140]
Shkenca lulëzoi ndërsa Alessandro Volta dhe Luigi Galvani bënë zbulime revolucionare në elektricitet. Pietro Verri ishte një ekonomist kryesor në Lombardi. Historiani Joseph Schumpeter thotë se ai ishte "autoriteti më i rëndësishëm para-smithian mbi Lirinë-dhe-Bollëkun."[141] Studiuesi më me ndikim mbi Iluminizmin italian ka qenë Franco Venturi.[142][143] Italia prodhoi gjithashtu disa nga teoricienët më të mëdhenj ligjorë të Iluminizmit, përfshirë Cesare Beccaria, Giambattista Vico dhe Francesco Mario Pagano.
Spanja Burbone dhe Amerika Spanjolle
Kur Karli II, monarku i fundit Habsburg spanjoll, vdiq, pasardhësi i tij ishte nga Shtëpia franceze e Burbonëve, duke nisur një periudhë ndikimi francez të Iluminizmit në Spanjë dhe në Perandorinë Spanjolle.[144][145]
Në shekullin XVIII, spanjollët vazhduan të zgjeronin perandorinë e tyre në Amerikë me misionet spanjolle në Kaliforni dhe themeluan misione më thellë në brendësi të Amerikës së Jugut. Nën Karlin III, kurora filloi të zbatonte ndryshime strukturore serioze. Monarkia kufizoi pushtetin e Kishës Katolike dhe krijoi një ushtri të përhershme në Amerikën Spanjolle. Tregtia më e lirë u promovua nën comercio libre, ku rajonet mund të tregtonin me kompani që lundronin nga çdo port tjetër spanjoll, në vend të sistemit të kufizuar merkantilist. Kurora dërgoi ekspedita shkencore për të pohuar sovranitetin spanjoll mbi territoret që pretendonte por nuk i kontrollonte, por edhe, e rëndësishme, për të zbuluar potencialin ekonomik të perandorisë së saj të gjerë. Ekspedita botanike kërkuan bimë që mund të ishin të dobishme për perandorinë.[146] Karli IV i dha shkencëtarit prusian Alexander von Humboldt liri të plotë të udhëtonte në Amerikën Spanjolle, zakonisht e mbyllur për të huajt, dhe, akoma më e rëndësishme, akses te zyrtarët e kurorës për të ndihmuar suksesin e ekspeditës së tij shkencore.[147]
Kur Napoleoni pushtoi Spanjën në 1808, Ferdinandi VII abdikoi dhe Napoleoni e vendosi vëllain e tij, Jozef Bonaparte-n, në fron. Për t'i dhënë legjitimitet kësaj lëvizjeje, u shpall Kushtetuta e Bajonës, e cila përfshinte përfaqësim nga komponentët tejoqeanikë të Spanjës, por shumica e spanjollëve e refuzuan gjithë projektin napoleonik. Shpërtheu një luftë kombëtare rezistence. Kortesi i Kadizit (parlamenti) u thirr për të qeverisur Spanjën në mungesë të monarkut legjitim, Ferdinandit. Ai krijoi një dokument të ri qeverisës, Kushtetutën e 1812-s, e cila përcaktoi tri degë të qeverisjes: ekzekutive, legjislative dhe gjyqësore; vendosi kufij për mbretin duke krijuar një monarki kushtetuese; i përcaktoi qytetarët si ata brenda Perandorisë Spanjolle pa prejardhje afrikane; vendosi votën universale për meshkujt; dhe vendosi arsim publik duke filluar nga shkolla fillore deri në universitet, si dhe liri shprehjeje. Kushtetuta ishte në fuqi nga 1812 deri në 1814, kur Napoleoni u mund dhe Ferdinandi u rikthye në fronin e Spanjës. Pas kthimit, Ferdinandi e mohoi kushtetutën dhe rivendosi sundimin absolutist.[148]
Haiti
Revolucioni Haitian filloi në 1791 dhe përfundoi në 1804, dhe tregon se si idetë e Iluminizmit "ishin pjesë e rrjedhave komplekse ndërkulturore."[6] Idetë radikale të Parisit gjatë dhe pas Revolucionit Francez u mobilizuan në Haiti, siç bëri Toussaint Louverture.[6] Toussaint kishte lexuar kritikën e kolonializmit evropian në librin e Guillaume Thomas François Raynal-it Histoire des deux Indes dhe "ishte veçanërisht i mahnitur nga parashikimi i Raynal-it për ardhjen e një 'Spartaku të Zi'."[6]
Revolucioni kombinoi idetë e Iluminizmit me përvojat e skllevërve në Haiti, dy të tretat e të cilëve kishin lindur në Afrikë dhe mund të "mbështeteshin te nocione specifike të mbretërisë dhe qeverisjes së drejtë nga Afrika Perëndimore dhe Qendrore, si dhe të përdornin praktika fetare si vudu-ja për formimin e komuniteteve revolucionare."[6] Revolucioni ndikoi edhe Francën dhe "e detyroi Konventën Kombëtare Franceze ta abolonte skllavërinë në 1794."[6]
Portugalia dhe Brazili
Iluminizmi Portugez u shënua fort nga sundimi i Kryeministrit Markez i Pombalit, nën Mbretin Jozef I, nga 1756 deri në 1777. Pas tërmetit të Lisbonës të vitit 1755, i cili shkatërroi një pjesë të madhe të Lisbonës, Markezi i Pombalit zbatoi politika ekonomike të rëndësishme për të rregulluar veprimtarinë tregtare (veçanërisht me Brazilin dhe Anglinë), dhe për të standardizuar cilësinë në të gjithë vendin (për shembull, duke sjellë industritë e para të integruara në Portugali). Rindërtimi i tij i lagjes bregdetare të Lisbonës me rrugë të drejta dhe pingule (Baixa e Lisbonës), të organizuara metodikisht për të lehtësuar tregtinë dhe shkëmbimin (për shembull, duke i caktuar secilës rrugë një produkt ose shërbim të ndryshëm), mund të shihet si zbatim i drejtpërdrejtë i ideve të Iluminizmit në qeverisje dhe urbanistikë. Idetë e tij urbanistike, që ishin gjithashtu shembulli i parë në shkallë të gjerë i inxhinierisë antisizmike, u njohën kolektivisht si stili pombalin, dhe u zbatuan në të gjithë mbretërinë gjatë kohës që qëndroi në detyrë. Qeverisja e tij ishte njëkohësisht e ndriçuar dhe e pamëshirshme, shih për shembull çështjen Távora.
Në letërsi, idetë e para të Iluminizmit në Portugali mund të gjurmohen te diplomati, filozofi dhe shkrimtari António Vieira,[149] i cili kaloi pjesë të konsiderueshme të jetës së tij në Brazilin kolonial, duke denoncuar diskriminimin ndaj të krishterëve të rinj dhe popujve indigjenë të Brazilit. Gjatë shekullit XVIII, lëvizje letrare të ndriçuara si Arcádia Lusitana (nga 1756 deri në 1776, e zëvendësuar më pas nga Nova Arcádia, nga 1790 deri në 1794) u shfaqën në mjedisin akademik, duke përfshirë veçanërisht ish-studentë të Universitetit të Coimbrës. Anëtar i dalluar i këtij grupi ishte poeti Manuel Maria Barbosa du Bocage. Mjeku António Nunes Ribeiro Sanches ishte gjithashtu figurë e rëndësishme e Iluminizmit, duke kontribuar në Encyclopédie dhe duke qenë pjesë e oborrit rus. Idetë e Iluminizmit ndikuan ekonomistë dhe intelektualë antikolonialë të ndryshëm në gjithë Perandorinë Portugeze, si José de Azeredo Coutinho, José da Silva Lisboa, Cláudio Manoel da Costa dhe Tomás Antônio Gonzaga.
Pushtimi napoleonik i Portugalisë pati pasoja për monarkinë portugeze. Me ndihmën e marinës britanike, familja mbretërore portugeze u evakuua në Brazil, kolonia e saj më e rëndësishme. Edhe pse Napoleoni ishte mundur, oborri mbretëror mbeti në Brazil. Revolucioni Liberal i vitit 1820 e detyroi familjen mbretërore të kthehej në Portugali. Kushtet sipas të cilave mbreti i rikthyer do të sundonte ishin një monarki kushtetuese nën Kushtetutën e Portugalisë. Brazili shpalli pavarësinë e tij nga Portugalia në 1822 dhe u bë monarki.
Suedia
Ekzistenca e një Iluminizmi suedez ka qenë e diskutueshme mes studiuesve. Sipas Tore Frängsmyr-it, Iluminizmi suedez "kurrë nuk formoi një rrjedhë vërtet koherente idesh dhe as u bë një lëvizje e unifikuar."[150] Siç e formulon Max Skjönsberg,
Argumentet kryesore të Frängsmyr-it kundër një Iluminizmi suedez ishin se kritika fetare në Suedi ishte e rezervuar për katolicizmin e huaj, në vend të Kishës vendase Luterane të Suedisë, dhe se debati mbi lirinë në vitet 1750 dhe 1760 u përqendrua te ekonomia politike dhe liria për të tregtuar, në vend të lirisë për "të filozofuar." Fakti që ekonomia politike sot është një aspekt shumë më i rëndësishëm i historiografisë së Iluminizmit, në një masë të madhe falë kërkimeve mbi Iluminizmin Skocez, është një shembull i qartë se përse rasti i Frängsmyr-it ka nevojë për rishikim.[151]
Mes viteve 1718 dhe 1772, Iluminizmi suedez u përputh me periudhën e sundimit parlamentar të njohur në historinë suedeze si Epoka e Lirisë.
Rusia
.jpg)
Në Rusi, qeveria filloi të inkurajonte në mënyrë aktive përhapjen e arteve dhe shkencave në mesin e shekullit XVIII. Kjo epokë prodhoi universitetin, bibliotekën, teatrin, muzeun publik dhe shtypin e pavarur të parë rus. Si despotët e tjerë të ndriçuar, Katerina e Madhe luajti rol kyç në nxitjen e arteve, shkencave dhe arsimit. Ajo përdori interpretimin e vet të idealeve të Iluminizmit, e ndihmuar nga ekspertë ndërkombëtarë të shquar si Volteri (nëpërmjet korrespondencës) dhe shkencëtarë të nivelit botëror në rezidencë, si Leonhard Euler dhe Peter Simon Pallas. Iluminizmi kombëtar dallohej nga homologu i tij i Evropës Perëndimore në atë që promovonte modernizimin e mëtejshëm të të gjitha aspekteve të jetës ruse dhe merrej me sulmimin e institucionit të skllavërisë feudale në Rusi. Iluminizmi rus u përqendrua te individi në vend të iluminizmit shoqëror dhe inkurajoi jetesën e një jete të ndriçuar.[152][153] Një element i fuqishëm ishte prosveshchenie, që kombinonte devotshmërinë fetare, erudicionin dhe përkushtimin ndaj përhapjes së diturisë. Megjithatë, i mungonte fryma skeptike dhe kritike e Iluminizmit të Evropës Perëndimore.[154]
Polonia dhe Lituania
Idetë e Iluminizmit (oświecenie) lindën vonë në Poloni, pasi klasa e mesme polake ishte më e dobët dhe kultura e szlachta-s (fisnikërisë), sarmatizmi, së bashku me sistemin politik të Bashkësisë Polako-Lituaneze (Liria e Artë), ishin në krizë të thellë. Sistemi politik ishte ndërtuar mbi republikanizëm aristokratik, por nuk mundi ta mbronte veten kundër fqinjëve të fuqishëm, Rusisë, Prusisë dhe Austrisë, ndërsa ata prenë vazhdimisht rajone, derisa nuk mbeti asgjë nga Polonia e pavarur. Iluminizmi polak filloi në vitet 1730–40 dhe arriti kulmin, veçanërisht në teatër dhe arte, gjatë mbretërimit të mbretit Stanisław August Poniatowski (gjysma e dytë e shekullit XVIII).
Varshava ishte qendra kryesore pas 1750, me zgjerim të shkollave dhe institucioneve arsimore dhe patronazhin e arteve të mbajtur në Kështjellën Mbretërore.[155] Udhëheqësit promovuan tolerancën dhe më shumë arsim. Ndër ta ishin mbreti Stanislau II August dhe reformatorët Piotr Switkowski, Antoni Poplawski, Josef Niemcewicz dhe Jósef Pawlinkowski, si dhe Baudouin de Cortenay, një dramaturg i polonizuar. Kundërshtarët përfshinin Florian Jaroszewicz, Gracjan Piotrowski, Karol Wyrwicz dhe Wojciech Skarszewski.[156] Lëvizja hyri në rënie me Ndarjen e Tretë të Polonisë (1795) — një tragjedi kombëtare që frymëzoi një periudhë të shkurtër shkrimi sentimental — dhe përfundoi në 1822, e zëvendësuar nga romantizmi.[157]
Kina
Kina e shekullit XVIII përjetoi "një prirje drejt shikimit të më pak dragonjve dhe mrekullive, jo ndryshe nga çmagjepsja që filloi të përhapej në Evropën e Iluminizmit."[6] Për më tepër, "disa nga zhvillimet që i lidhim me Iluminizmin e Evropës u ngjajnë në mënyrë të dukshme ngjarjeve në Kinë."[6] Gjatë kësaj kohe, idealet e shoqërisë kineze u pasqyruan në "mbretërimin e perandorëve Qing, Kangxi dhe Qianlong; Kina u paraqit si mishërimi i një shoqërie të ndriçuar dhe meritokratike — dhe u instrumentalizua për kritikat ndaj sundimit absolutist në Evropë."[6]
Japonia
Nga 1641 deri në 1853, Shogunati Tokugawa i Japonisë zbatoi një politikë të quajtur kaikin. Politika ndalonte kontaktin e huaj me shumicën e vendeve të jashtme.[158] Robert Bellah gjeti "origjina të Japonisë moderne në disa rryma të mendimit konfucian, një 'analog funksional i Etikës Protestante' që Max Weber e identifikoi si forcën lëvizëse pas kapitalizmit perëndimor."[6] Idetë japoneze konfuciane dhe të Iluminizmit u bashkuan, për shembull, në veprën e reformatorit japonez Tsuda Mamichi në vitet 1870, i cili tha: "Sa herë hapim gojën... është për të folur për 'ndriçim.Stampa:'"[6]
Në Japoni dhe pjesën më të madhe të Azisë Lindore, idetë konfuciane nuk u zëvendësuan, por "idetë e lidhura me Iluminizmin u shkrinë me kozmologjinë ekzistuese — e cila nga ana e saj u riformësua nën kushtet e ndërveprimit global."[6] Në Japoni, në veçanti, termi ri, që është ideja konfuciane e "rendit dhe harmonisë në shoqërinë njerëzore," gjithashtu erdhi të përfaqësonte "idenë e laissez-faire-it dhe racionalitetin e shkëmbimit të tregut."[6] Deri në vitet 1880, slogani "Qytetërim dhe Ndriçim" u bë i fuqishëm në të gjithë Japoninë, Kinën dhe Korenë, dhe u përdor për të adresuar sfidat e globalizimit.[6]
Korea
Gjatë kësaj kohe, Korea "synonte izolimin" dhe njihej si "mbretëria eremite," por u zgjua ndaj ideve të Iluminizmit deri në vitet 1890, siç ndodhi me veprimtaritë e Klubit të Pavarësisë.[6] Korea u ndikua nga Kina dhe Japonia, por gjeti gjithashtu rrugën e vet të Iluminizmit me intelektualin korean Yu Kilchun, i cili e popullarizoi termin Ndriçim në gjithë Korenë.[6] Përdorimi i ideve të Iluminizmit ishte një "përgjigje ndaj një situate specifike në Korenë e viteve 1890, dhe jo një përgjigje e vonuar ndaj Volterit."[6]
India
Në Indinë e shekullit XVIII, Tipu Sultani ishte një monark i ndriçuar, "i cili ishte një nga anëtarët themelues të Klubit (francez) Jakobin në Seringapatam, kishte mbjellë një pemë lirie, dhe kërkoi të thirrej 'Tipu Citoyen,Stampa:'" që do të thotë Qytetari Tipu.[6] Në pjesë të Indisë, një lëvizje e rëndësishme e quajtur "Rilindja Bengaleze" çoi në reforma të Iluminizmit që nisën në vitet 1820.[6] Ram Mohan Roy ishte një reformator që "bashkoi tradita të ndryshme në projektin e tij të reformës shoqërore, që e bëri një mbrojtës të një 'feje të arsyes.Stampa:'"[6]
Egjipti
Egjipti i shekullit XVIII kishte "një formë të 'rilindjes kulturore' në formim — specifikisht origjina islame të modernizimit shumë kohë përpara fushatës egjiptiane të Napoleonit."[6] Ekspedita e Napoleonit në Egjipt inkurajoi më tej "transformime shoqërore që i rikthenin debatet mbi reformën e brendshme islame, por tani legjitimoheshin edhe duke iu referuar autoritetit të Iluminizmit."[6] Një ndikim i madh intelektual mbi modernizmin islamik dhe zgjerimin e Iluminizmit në Egjipt, Rifa al-Tahtawi, "mbikëqyri botimin e qindra veprave evropiane në gjuhën arabe."[6]
Perandoria Osmane
Iluminizmi filloi të ndikonte Perandorinë Osmane në vitet 1830 dhe vazhdoi deri në fund të shekullit XIX.[6] Tanzimati ishte një periudhë reformash në Perandorinë Osmane, që filloi me Ediktin e Gylhanesë (Gülhane Hatt-ı Şerif) në 1839 dhe përfundoi me Erën e Parë Kushtetuese në 1876.
Namık Kemal, aktivist politik dhe anëtar i Osmanëve të Rinj, u mbështet te mendimtarët kryesorë të Iluminizmit dhe te "një sërë burimesh intelektuale në kërkimin e tij për reformë shoqërore dhe politike."[6] Në 1893, Kemal iu përgjigj Ernest Renan-it, i cili kishte akuzuar fenë islame, me versionin e tij të Iluminizmit, i cili "nuk ishte një kopje e dobët e debateve franceze të shekullit XVIII, por një qëndrim origjinal që i përgjigjej nevojave të shoqërisë osmane të fundit të shekullit XIX."[6]
Bota arabe
Iluminizmi Arab, ose Nahda (arabisht: النّهضة, "zgjimi"), ishte një lëvizje kulturore në rajonet e banuara nga arabët të Perandorisë Osmane, si Egjipti, Libani, Siria dhe Tunizia, gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX. Nahda shpesh gjurmohet te tronditja kulturore e pushtimit francez të Egjiptit dhe Sirisë në 1798, si dhe te fryma reformiste e sundimtarëve pasues, si Muhamed Ali Pasha i Egjiptit.
Shqipëria
Jehona e Iluminizmit të vendeve evropiane, ashtu si ajo e ideve të mëdha të Revolucionit Francez të 1789-s dhe të revolucioneve të 1848-s që tronditën Evropën, u ndie edhe në Shqipërinë e atëhershme, dhe u pasqyrua në ideologjinë dhe në programin e Rilindjes Shqiptare. Shumë nga udhëheqësit e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare (në mënyrë të veçantë ideologët e Rilindjes) ishin frymëzuar nga këto ide përparimtare të revolucioneve evropiane dhe kishin nxjerrë mësime prej tyre. Të panumërt ishin gjithashtu shqiptarët, madje edhe disa nga rilindësit e njohur, që kishin marrë pjesë në revolucionet kombëtare të shteteve fqinje — atë greke, rumune e serbe — si edhe në revolucionet e vendeve të tjera evropiane. Këta u bënë të ndërgjegjshëm se idetë e këtyre revolucioneve duhej të përhapeshin e të përqafoheshin edhe nga shqiptarët.
Rilindja shënoi një hapje ndaj kulturës përparimtare botërore, nga më të mëdhatë që kishte njohur kultura shqiptare deri atëherë. Ishte koha kur kombi shqiptar vendosi lidhje më të dendura me idetë dhe kulturën përparimtare të popujve të tjerë, duke përfituar nga thesari i kulturës së Perëndimit dhe sidomos nga Iluminizmi evropian. Pikërisht nën ndikimin e këtyre faktorëve të rinj u formuan mendimtarët, ideologët dhe iluministët shqiptarë të epokës së Rilindjes.
Përhapja e dijeve, e arsimit dhe e kulturës kombëtare, që përbënte një nga drejtimet kryesore të Rilindjes dhe të iluminizmit shqiptar, vlerësohej nga mendimtarët rilindës si një nevojë e shtruar nga zhvillimi ekonomik, shoqëror e kulturor i vendit, si një kusht i domosdoshëm i përparimit material e shpirtëror të kombit shqiptar. Rilindësit e kuptuan këtë nevojë historike, dhe iluminizmi i tyre i shërbente plotësimit të kësaj kërkese të shoqërisë shqiptare. Përhapja e kulturës dhe e arsimit kombëtar do të ndihmonte në emancipimin e popullit shqiptar nga fanatizmi, prapambetja, intoleranca dhe ndarjet fetare, të mbjella nga sundimtarët osmanë.
Iluminizmi shqiptar kishte disa tipare dalluese në krahasim me atë të vendeve të tjera — përfshirë edhe vendet fqinje — të diktuara nga gjendja e kombit shqiptar në Perandorinë Osmane dhe nga politika e saj diskriminuese. Duke zbatuar parimin fetar në përcaktimin e përkatësisë etnike të popullsisë, qeveria osmane nuk e njihte kombësinë shqiptare, të cilën e ndante, sipas besimit fetar, në tri pjesë të quajtura të ndryshme: myslimane, ortodokse dhe katolike. Si pasojë, sipas sistemit mesjetar dhe obskurantist të "miletit" (kombësisë), të vendosur nga sulltanët osmanë, myslimani shqiptar, si ai i çdo kombi tjetër, shihej si turk, ortodoksi si grek dhe katoliku si latin (italian).
Në përputhje me këtë parim, që mohonte qenien e shqiptarëve si komb i vetëm, Porta e Lartë nuk lejoi të hapeshin në Shqipëri shkolla shqipe, por vetëm shkolla turke, greke, italiane ose austriake. Nëse Turqia pranonte të hapej ndonjë shkollë e veçantë shqipe, e bënte këtë vetëm kur ishte e detyruar, ose kur ia kërkonte interesi i çastit, madje priste rastin që t'i mbyllte ato. Prandaj, përhapja e arsimit dhe e kulturës kombëtare u bë një nga çështjet themelore të Rilindjes Shqiptare, ndryshe nga ç'ndodhi, për shembull, në tokat greke e të kombeve të tjera ballkanike të Perandorisë Osmane, ku popullsisë i njihej e drejta të arsimohej në gjuhën e vet. Në këto kushte, Iluminizmi shqiptar nuk mund të mbetej thjesht një lëvizje kulturore.
Iluminizmi, e veçanërisht lëvizja për shkollën dhe kulturën shqiptare, mori karakter politik, sepse drejtohej kundër ideologjisë së prapambetur obskurantiste, ku përfshiheshin edhe idetë konservatore klerikale, të mbështetura në interpretimin qëllimkeq të dogmave të veçanta të doktrinave fetare të të gjitha besimeve. Ajo drejtohej edhe kundër politikës tradicionale të asimilimit e të turqizimit të shqiptarëve, që Perandoria Osmane e ndiqte prej shekujsh. Me karakterin e saj kombëtar, shkolla dhe përgjithësisht kultura e Rilindjes ua mbyllte dyert rrymave ideologjike shkombëtarizuese, ngado që të vinin.
Shkolla kombëtare që kërkonin rilindësit, e cila synonte arsimimin në gjuhën shqipe, duhej të ishte laike, të bëhej një vatër kulture që plotësonte nevojat e zhvillimit ekonomik e shoqëror të vendit dhe, njëherazi, një vatër e atdhetarisë dhe e bashkimit kombëtar të shqiptarëve. Rrjedhimisht, kërkesat për shkollën dhe për letërsinë shqipe nuk kishin karakter thjesht kulturor.
Historiografia
Ideja e Iluminizmit gjithmonë ka qenë territor i diskutueshëm. Sipas Keith Thomas, mbështetësit e tij "e lëvdojnë atë si burimin e gjithçkaje progresive për botën moderne. Për ta, ai përfaqëson lirinë e mendimit, kërkimin racional, mendimin kritik, tolerancën fetare, lirinë politike, arritjen shkencore, kërkimin e lumturisë dhe shpresën për të ardhmen."[159] Thomas shton se kritikuesit e tij e akuzojnë për racionalizëm sipërfaqësor, optimizëm naiv, universalizëm jorealist dhe errësirë morale. Që nga fillimi, mbrojtësit konservatorë dhe klerikë të fesë tradicionale sulmuan materializmin dhe skepticizmin si forca të liga që inkurajonin imoralitetin. Deri në 1794, ata e treguan Terrorin gjatë Revolucionit Francez si konfirmim të parashikimeve të tyre.
Filozofët romantikë argumentuan se varësia e tepërt e Iluminizmit nga arsyeja ishte një gabim që përjetësonte, duke shpërfillur lidhjet e historisë, mitit, besimit dhe traditës, të domosdoshme për të mbajtur shoqërinë bashkë.[159] Ritchie Robertson e paraqet atë si një program të madh intelektual dhe politik, që ofronte një "shkencë" të shoqërisë, të modeluar mbi ligjet e fuqishme fizike të Njutonit. "Shkenca sociale" shihej si instrument i përmirësimit njerëzor. Ajo do të zbulonte të vërtetën dhe do të zgjeronte lumturinë njerëzore.[160]
Të drejtat e grave dhe të njerëzve jo të bardhë përgjithësisht u shpërfillën në filozofinë e Iluminizmit, e cila shpesh është shprehimisht eurocentrike.[11] Racizmi shkencor lindi për herë të parë në këtë kohë, duke bashkuar racizmin tradicional me metoda të reja kërkimi.[161][162] Gjatë Iluminizmit, konceptet e monogjenizmit dhe poligjenizmit u bënë të njohura, edhe pse do të sistemoheshin epistemologjikisht vetëm gjatë shekullit XIX. Monogjenizmi mban se të gjitha racat kanë një origjinë të vetme, ndërsa poligjenizmi është ideja se çdo racë ka një origjinë të veçantë. Deri në shekullin XVIII, fjalët "racë" dhe "specie" përdoreshin në mënyrë të ndërkëmbyeshme.[161] Klasifikimi i popujve joevropianë si nën-njerëzorë dhe iracionalë shërbeu për të justifikuar dominimin evropian.[b][163]
Përkufizimi
Termi "Iluminizëm" (Enlightenment) u shfaq në anglisht në pjesën e fundit të shekullit XIX,[164] me referim të veçantë ndaj filozofisë franceze, si ekuivalenti i termit francez Lumières (përdorur për herë të parë nga Jean-Baptiste Dubos në 1733 dhe tashmë i vendosur mirë deri në 1751). Nga eseja e Kantit e vitit 1784, "Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?" ("Përgjigje pyetjes: Çfarë është Iluminizmi?"), termi gjerman u bë Aufklärung (aufklären = të ndriçosh; sich aufklären = të qartësohesh). Megjithatë, studiuesit kurrë nuk kanë rënë dakord mbi një përkufizim të Iluminizmit apo mbi shtrirjen e tij kronologjike a gjeografike. Terma si les Lumières (frëngjisht), illuminismo (italisht), ilustración (spanjisht) dhe Aufklärung (gjermanisht) i referoheshin lëvizjeve pjesërisht mbivendosëse. Vetëm në fund të shekullit XIX studiuesit anglezë u pajtuan se po flisnin për "Iluminizmin."[159][165]
Historiografia e Iluminizmit filloi që në vetë periudhën, nga ajo që figurat e Iluminizmit thanë për veprën e tyre. Një element dominues ishte këndvështrimi intelektual që ata morën. Discours préliminaire-i i Jean le Rond d'Alembert-it, i l'Encyclopédie-së, jep një histori të Iluminizmit që përbëhet nga një listë kronologjike zhvillimesh në sferën e diturisë, kulmi i së cilës është vetë Encyclopédie-ja.[166] Në 1783, Mendelssohn iu referua Iluminizmit si një proces nëpërmjet të cilit njeriu edukohej në përdorimin e arsyes.[167][c] Kanti e quajti Iluminizmin "çlirimin e njeriut nga kujdestaria e vetëshkaktuar," ku kujdestaria është "paaftësia e njeriut për të përdorur të kuptuarit e vet pa drejtim nga dikush tjetër."[168] "Për Kantin, Iluminizmi ishte arritja përfundimtare e moshës madhore të njerëzimit, emancipimi i vetëdijes njerëzore nga një gjendje e papjekur injorance."[169] Studiuesi gjerman Ernst Cassirer e quajti Iluminizmin "një pjesë dhe një fazë të veçantë e atij zhvillimi të tërë intelektual, nëpërmjet të cilit mendimi modern filozofik fitoi vetëbesimin dhe vetëdijen e tij karakteristike."[170] Sipas historianit Roy Porter, çlirimi i mendjes njerëzore nga një gjendje dogmatike injorance është thelbi i asaj që Iluminizmi përpiqej të kapte.[169]
Bertrand Russell e shihte Iluminizmin si një fazë e një zhvillimi progresiv që filloi që në antikitet, dhe se arsyeja dhe sfidat ndaj rendit të vendosur ishin ideale konstante gjatë gjithë asaj kohe.[171] Russell thoshte se Iluminizmi lindi përfundimisht nga reagimi protestant kundër Kundër-Reformës Katolike dhe se pikëpamjet filozofike si afiniteti për demokracinë kundër monarkisë e patën origjinën mes protestantëve të shekullit XVI, për të justifikuar dëshirën e tyre për t'u shkëputur nga Kisha Katolike. Edhe pse shumë prej këtyre idealeve filozofike u përvetësuan nga katolikët, Russell argumenton se deri në shekullin XVIII, Iluminizmi ishte manifestimi kryesor i skizmës që filloi me Martin Luterin.[171]
Jonathan Israel refuzon përpjekjet e historianëve postmodernë dhe marksistë për ta kuptuar idetë revolucionare të periudhës thjesht si nënprodukte të transformimeve shoqërore dhe ekonomike.[172] Në vend të kësaj, ai fokusohet te historia e ideve në periudhën nga 1650 deri në fund të shekullit XVIII dhe pohon se ishin vetë idetë ato që shkaktuan ndryshimin, i cili përfundimisht çoi te revolucionet e gjysmës së dytë të shekullit XVIII dhe fillimit të shekullit XIX.[173] Israel argumenton se deri në vitet 1650, qytetërimi perëndimor "bazohej mbi një bërthamë kryesisht të përbashkët besimi, tradite dhe autoriteti."[174]
Shtrirja kohore
Ka pak konsensus mbi fillimin e Iluminizmit, edhe pse disa historianë dhe filozofë argumentojnë se ai u shënua nga filozofia e Dekartit e vitit 1637, Cogito, ergo sum ("Mendoj, pra jam"), e cila e zhvendosi bazën epistemologjike nga autoriteti i jashtëm te siguria e brendshme.[175][176][177] Në Francë, shumë cituan botimin e Principia Mathematica të Njutonit (1687),[178] e cila u ndërtua mbi punën e shkencëtarëve të mëparshëm dhe formuloi ligjet e lëvizjes dhe gravitetin universal.[179] Historianët francezë zakonisht e vendosin Siècle des Lumières-in ("Shekulli i Ndriçimeve") mes 1715 dhe 1789: nga fillimi i mbretërimit të Luigjit XV deri te Revolucioni Francez.[180] Shumica e studiuesve përdorin vitet e fundit të shekullit, shpesh duke zgjedhur Revolucionin Francez ose fillimin e Luftërave Napoleonike (1804) si një pikë të përshtatshme kohore për të datuar fundin e Iluminizmit.[181]
Në vitet e fundit, studiuesit e kanë zgjeruar shtrirjen kohore dhe perspektivën globale të Iluminizmit, duke shqyrtuar: (1) se si intelektualët evropianë nuk punuan të vetëm dhe njerëz të tjerë ndihmuan në përhapjen dhe përshtatjen e ideve të Iluminizmit, (2) se si idetë e Iluminizmit ishin "një përgjigje ndaj ndërveprimit ndërkufitar dhe integrimit global," dhe (3) se si Iluminizmi "vazhdoi gjatë gjithë shekullit XIX e më tej."[6] Iluminizmi "nuk ishte thjesht një histori përhapjeje" dhe "ishte vepra e aktorëve historikë në mbarë botën... që e përdorën termin... për qëllimet e tyre specifike."[6]
Studimi modern
Në librin e tyre të vitit 1947, Dialektika e Iluminizmit, filozofët e Shkollës së Frankfurtit, Max Horkheimer dhe Theodor W. Adorno, të dy të mërguar lufte nga Gjermania naziste, kritikuan bazën e supozuar racionale të botës moderne:
Iluminizmi, kuptuar në kuptimin më të gjerë si përparimi i mendimit, gjithmonë ka synuar t'i çlirojë qeniet njerëzore nga frika dhe t'i vendosë ato si zotër. Megjithatë, toka tërësisht e ndriçuar rrezaton nën shenjën e katastrofës triumfuese.[182]
Duke zgjeruar argumentin e Horkheimer-it dhe Adorno-s, historiani intelektual Jason Josephson Storm argumenton se çdo ide e Iluminizmit si periudhë qartazi e përcaktuar, e ndarë nga Rilindja e mëparshme dhe Romantizmi apo Kundër-Iluminizmi i mëvonshëm, përbën një mit. Storm tregon se ekzistojnë periodizime shumë të ndryshme dhe reciprokisht kontradiktore të Iluminizmit, në varësi të kombit, fushës së studimit dhe shkollës mendore; se termi dhe kategoria e "Iluminizmit," si referim ndaj Revolucionit Shkencor, u zbatua në fakt pas ngjarjeve; se Iluminizmi nuk pa një rritje çmagjepsjeje apo dominimin e botëkuptimit mekanicist; dhe se një mjegullim në idetë e hershme moderne të humaniteteve dhe shkencave natyrore e bën të vështirë rrethimin e një Revolucioni Shkencor.[183] Storm e mbron kategorizimin e vet të Iluminizmit si "mit" duke vënë në dukje rolin rregullues që idetë e një periudhe Iluminizmi dhe çmagjepsjeje luajnë në kulturën moderne perëndimore, saqë besimi te magjia, spiritualizmi, e madje edhe feja, duket disi tabu në shtresat intelektuale.[184]
Në vitet 1970, studimi i Iluminizmit u zgjerua për të përfshirë mënyrat se si idetë e Iluminizmit u përhapën në kolonitë evropiane dhe si ndërvepruan me kulturat indigjene, si dhe si Iluminizmi ndodhi në zona më parë të pastudiuara, si Italia, Greqia, Ballkani, Polonia, Hungaria dhe Rusia.[185][186] Intelektualë si Robert Darnton dhe Jürgen Habermas u përqendruan te kushtet shoqërore të Iluminizmit. Habermas përshkroi krijimin e "sferës publike borgjeze" në Evropën e shekullit XVIII, që përmbante vendet dhe format e reja të komunikimit që lejonin shkëmbimin racional. Habermas thoshte se sfera publike ishte borgjeze, egalitare, racionale dhe e pavarur nga shteti, duke e bërë atë vendin ideal për intelektualët që të shqyrtonin në mënyrë kritike politikën dhe shoqërinë bashkëkohore, larg ndërhyrjes së autoritetit të vendosur. Ndërsa sfera publike përgjithësisht është një komponent integral i studimit shoqëror të Iluminizmit, historianë të tjerë[d] kanë vënë në dyshim nëse sfera publike i kishte këto karakteristika.
Shoqëria dhe kultura
Në kontrast me qasjen historiografike intelektuale të Iluminizmit, e cila shqyrton rrymat apo diskurset e ndryshme të mendimit intelektual brenda kontekstit evropian gjatë shekujve XVII dhe XVIII, qasja kulturore (ose shoqërore) shqyrton ndryshimet që ndodhën në shoqërinë dhe kulturën evropiane. Kjo qasje studion procesin e ndryshimit të shoqërueshmërive dhe praktikave kulturore gjatë Iluminizmit.
Një nga elementët kryesorë të kulturës së Iluminizmit ishte ngritja e sferës publike, një "sferë komunikimi e shënuar nga arena të reja debati, forma më të hapura dhe të arritshme të hapësirës publike urbane dhe të shoqërueshmërisë, si dhe një shpërthim i kulturës së shtypit," në fund të shekullit XVII dhe në shekullin XVIII.[187] Elementet e sferës publike përfshinin se ajo ishte egalitare, se diskutonte fushën e "shqetësimit të përbashkët," dhe se argumenti bazohej mbi arsyen.[188] Habermas e përdor termin "shqetësim i përbashkët" për të përshkruar ato fusha të njohurisë dhe diskutimit politik/shoqëror që më parë ishin territor ekskluziv i shtetit dhe autoriteteve fetare, tani të hapura për shqyrtim kritik nga sfera publike. Vlerat e kësaj sfere publike borgjeze përfshinin mbajtjen e arsyes si supreme, konsiderimin e çdo gjëje si të hapur ndaj kritikës (sfera publike është kritike), dhe kundërshtimin ndaj çdo lloj fshehtësie.[189]
Krijimi i sferës publike është lidhur me dy prirje historike afatgjata: ngritjen e shtetit modern kombëtar dhe ngritjen e kapitalizmit. Shteti modern kombëtar, në konsolidimin e tij të pushtetit publik, krijoi si kundërpeshë një sferë private të shoqërisë të pavarur nga shteti, çka mundësoi sferën publike. Kapitalizmi gjithashtu rriti autonominë dhe vetëdijen e shoqërisë, si dhe nevojën në rritje për shkëmbimin e informacionit. Ndërsa sfera publike në lindje u zgjerua, ajo përfshiu një larmi të madhe institucionesh, ndër të cilat më shpesh citoheshin kafenetë, sallonet dhe sfera publike letrare, e lokalizuar figurativisht te Republika e Letrave.[191][192] Në Francë, krijimi i sferës publike u ndihmua nga zhvendosja e aristokracisë nga pallati mbretëror i Versajës drejt Parisit rreth vitit 1720, pasi shpenzimet e tyre të pasura stimuluan tregtinë e luksit dhe krijimeve artistike, veçanërisht pikturat e mira.[193]
Konteksti për ngritjen e sferës publike ishte ndryshimi ekonomik dhe shoqëror, zakonisht i lidhur me Revolucionin Industrial: "Zgjerim ekonomik, urbanizim në rritje, popullsi në rritje dhe komunikime në përmirësim, në krahasim me stagnimin e shekullit të mëparshëm."[194] Efikasiteti në rritje i teknikave të prodhimit dhe komunikimit uli çmimet e mallrave konsumatore dhe rriti sasinë dhe larminë e mallrave në dispozicion të konsumatorëve (duke përfshirë literaturën thelbësore për sferën publike). Ndërkohë, përvoja koloniale (shumica e shteteve evropiane kishin perandori koloniale në shekullin XVIII) filloi ta ekspozonte shoqërinë evropiane ndaj kulturash jashtëzakonisht heterogjene, duke çuar në rrëzimin e "barrierave mes sistemeve kulturore, ndarjeve fetare, dallimeve gjinore dhe zonave gjeografike."[195]
Fjala "publik" nënkupton nivelin më të lartë të përfshirjes — sfera publike, sipas përkufizimit, duhet të jetë e hapur për të gjithë. Megjithatë, kjo sferë ishte publike vetëm në shkallë relative. Mendimtarët e Iluminizmit shpesh e kundërvinin konceptin e tyre të "publikut" me atë të popullit: Condorcet-i e kundërvinte "opinionin" me popullsinë, Marmontel-i "opinionin e njerëzve të letrave" me "opinionin e turmës," dhe d'Alembert-i "publikun vërtet të ndriçuar" me "turmën e verbër dhe të zhurmshme."[196] Për më tepër, shumica e institucioneve të sferës publike përjashtonin si gratë ashtu edhe klasat e ulëta.[197] Ndikime ndër-klasore ndodhën nëpërmjet pjesëmarrjes së fisnikëve dhe klasave të ulëta në fusha si kafenetë dhe lozhat masonike.
Ndikimet në arte
Për shkak të fokusit mbi arsyen mbi bestytninë, Iluminizmi kultivoi artet.[198] Theksi mbi mësimin, artin dhe muzikën u bë më i përhapur, veçanërisht me rritjen e klasës së mesme. Fusha studimi si letërsia, filozofia, shkenca dhe artet e bukura eksploruan gjithnjë e më shumë tema me të cilat mund të lidhej publiku i gjerë, përveç profesionistëve dhe patronëve më parë të veçuar.[199]
Ndërsa muzikantët u mbështetën më shumë te mbështetja publike, koncertet publike u bënë gjithnjë e më të njohura dhe ndihmuan në suplementimin e të ardhurave të interpretuesve dhe kompozitorëve. Koncertet gjithashtu i ndihmuan të arrinin një audiencë më të gjerë. Handel-i, për shembull, e mishëronte këtë me veprimtarinë e tij shumë publike muzikore në Londër. Ai fitoi famë të konsiderueshme atje me interpretimet e operave dhe oratorive të tij. Muzika e Haydn-it dhe Mocartit, me stilet e tyre klasike vjeneze, zakonisht konsiderohen si më në përputhje me idealet e Iluminizmit.[200]
Dëshira për të eksploruar, regjistruar dhe sistemuar diturinë pati ndikim domethënës në botimet muzikore. Dictionnaire de musique e Rusosë (botuar në 1767 në Gjenevë dhe 1768 në Paris) qe tekst kryesor në fund të shekullit XVIII.[200] Ky fjalor gjerësisht i disponueshëm jepte përkufizime të shkurtra për fjalë si gjeni dhe shije, dhe ndikohej qartazi nga lëvizja e Iluminizmit. Një tekst tjetër i ndikuar nga vlerat e Iluminizmit ishte A General History of Music: From the Earliest Ages to the Present Period (1776) i Charles Burney-t, që ishte një vështrim historik dhe një përpjekje për të racionalizuar sistematikisht elementet e muzikës me kalimin e kohës.[201] Kohët e fundit, muzikologët kanë treguar interes të ripërtërirë për idetë dhe pasojat e Iluminizmit. Për shembull, Deconstructive Variations (nëntitulluar Music and Reason in Western Society) e Rose Rosengard Subotnik-ut krahason Die Zauberflöte (1791) të Mocartit duke përdorur perspektivat e Iluminizmit dhe romantizmit, dhe përfundon se vepra është "një përfaqësim ideal muzikor i Iluminizmit."[201]
Ndërsa ekonomia dhe klasa e mesme u zgjeruan, u rrit numri i muzikantëve amatorë. Një manifestim i kësaj përfshiu gratë, të cilat u përfshinë më shumë me muzikën në nivel shoqëror. Gratë ishin tashmë të angazhuara në role profesionale si këngëtare dhe rritën praninë e tyre në skenën e interpretuesve amatorë, veçanërisht me muzikën e instrumenteve me tastiera.[199] Botuesit e muzikës filluan të shtypnin muzikë që amatorët mund ta kuptonin dhe ta luanin. Shumica e veprave të botuara ishin për instrument me tastiera, zë e instrument me tastiera, dhe ansambël dhome.[199] Pasi këto zhanre fillestare u popullarizuan, nga mesi i shekullit e në vazhdim, grupet amatore këndonin muzikë korale, e cila më pas u bë një prirje e re për botuesit ta shfrytëzonin. Studimi në rritje i arteve të bukura, si dhe qasja te veprat e botuara miqësore për amatorët, çuan në më shumë njerëz të interesuar për të lexuar dhe diskutuar muzikën. Filluan të shfaqeshin revista muzikore, recensione dhe vepra kritike të përshtatshme si për amatorët ashtu edhe për njohësit.[199]
Shpërndarja e ideve
Philosophes-ët shpenzuan shumë energji duke i shpërndarë idetë e tyre mes burrave dhe grave të arsimuara në qytete kozmopolite. Ata përdorën shumë hapësira, disa prej tyre mjaft të reja.
Republika e Letrave
Termi "Republika e Letrave" u krijua në 1664 nga Pierre Bayle në revistën e tij Nouvelles de la Republique des Lettres (Lajme nga Republika e Letrave). Drejt fundit të shekullit XVIII, redaktori i Histoire de la République des Lettres en France (Historia e Republikës së Letrave në Francë), një vështrim letrar, e përshkroi Republikën e Letrave si:
Në mes të gjitha qeverive që vendosin fatin e njerëzve; në gjirin e kaq shumë shteteve, shumica prej tyre despotike... ekziston një mbretëri e caktuar, e cila ushtron pushtet vetëm mbi mendjen... që ne e nderojmë me emrin Republikë, sepse ruan një farë pavarësie, dhe sepse është pothuajse thelbi i saj të jetë e lirë. Është mbretëria e talentit dhe e mendimit.[202]
Republika e Letrave ishte shuma e një sërë idealesh të Iluminizmit: një mbretëri egalitare e qeverisur nga dituria, që mund të vepronte përtej kufijve politikë dhe të rivalizonte pushtetin shtetëror.[202] Ishte një forum që mbështeti "shqyrtimin e lirë publik të çështjeve fetare apo legjislative".[203] Kanti e konsideronte komunikimin e shkruar thelbësor për konceptin e tij të sferës publike; sapo të gjithë të bëheshin pjesë e "publikut lexues," atëherë shoqëria mund të thuhej se ishte e ndriçuar.[203][204] Njerëzit që morën pjesë në Republikën e Letrave, si Diderot dhe Volteri, njihen sot shpesh si figura të rëndësishme të Iluminizmit. Në fakt, burrat që shkruan Encyclopédie-në e Diderotit formuan, mund të thuhet, një mikrokozmos të "republikës" më të gjerë.[205]
Shumë gra luajtën një rol thelbësor në Iluminizmin francez, për shkak të rolit që kishin si salonnières në sallonet pariziene, si kontrast me philosophes-ët meshkuj. Salloni ishte institucioni kryesor shoqëror i republikës[206] dhe "u bë hapësira e punës civile e projektit të Iluminizmit". Gratë, si salonnières, ishin "qeveritaret legjitime të [atij] diskursi potencialisht të pakontrollueshëm" që zhvillohej brenda tij.[207] Ndërsa gratë ishin margjinalizuara në kulturën publike të Regjimit të Vjetër, Revolucioni Francez shkatërroi kufizimet e vjetra kulturore dhe ekonomike të patronazhit dhe korporativizmit (gildet mesjetare), duke ia hapur shoqërinë franceze pjesëmarrjes femërore, veçanërisht në sferën letrare.[208]
Në Francë, njerëzit e letrave të vendosur (gens de lettres) ishin bashkuar me elitat (les grands) e shoqërisë franceze deri në mesin e shekullit XVIII. Kjo çoi në krijimin e një sfere letrare opozitare, Grub Street-i, domeni i një "shumice vjershëtorësh dhe autorësh të mundshëm".[209] Këta burra vinin në Londër për t'u bërë autorë, vetëm për të zbuluar se tregu letrar nuk mund të mbante numra të mëdhenj shkrimtarësh, të cilët, sido që të ishte, shpërbleheshin shumë keq nga gildet botuese-shitëse librash.[210]
Shkrimtarët e Grub Street-it, "Grub Street Hacks," ndiheshin të hidhëruar për suksesin relativ të njerëzve të letrave[211] dhe gjetën një kanal shprehjeje për letërsinë e tyre, të tipizuar nga libelle-ja. Të shkruara kryesisht në formë broshurash, libelles-at "shpifnin kundër oborrit, Kishës, aristokracisë, akademive, sallonëve, çdo gjëje të lartë dhe të respektueshme, përfshirë vetë monarkinë".[212] Le Gazetier cuirassé i Charles Théveneau de Morande-s ishte një prototip i zhanrit. Ishte pikërisht letërsia e Grub Street-it ajo që u lexua më së shumti nga publiku gjatë Iluminizmit.[213] Sipas Darnton-it, më e rëndësishmja, "Grub Street hacks"-at trashëguan "frymën revolucionare" që dikur shfaqej te philosophes-ët dhe hapën rrugën për Revolucionin Francez, duke çshenjtëruar figura të autoritetit politik, moral dhe fetar në Francë.[214]
Industria e librit
Konsumi i shtuar i materialeve të leximit të çdo lloji ishte një nga tiparet kryesore të Iluminizmit "shoqëror". Zhvillimet e Revolucionit Industrial lejuan që mallrat konsumatore të prodhoheshin në sasi më të mëdha, me çmime më të ulëta, duke inkurajuar përhapjen e librave, broshurave, gazetave dhe revistave — "mjete të transmetimit të ideve dhe qëndrimeve". Zhvillimi tregtar rriti gjithashtu kërkesën për informacion, bashkë me popullsinë në rritje dhe urbanizimin e shtuar.[215] Megjithatë, kërkesa për material leximi shkonte përtej sferës komerciale dhe përtej sferës së klasave të larta dhe të mesme, siç dëshmohet nga bibliothèque bleue (biblioteka blu). Shkallët e alfabetizmit janë të vështira për t'u vlerësuar, por në Francë ato u dyfishuan gjatë shekullit XVIII.[216] Duke pasqyruar ndikimin në rënie të fesë, numri i librave mbi shkencën dhe artin të botuar në Paris u dyfishua nga 1720 deri në 1780, ndërsa numri i librave fetarë ra vetëm në një të dhjetën e totalit.[30]
Leximi pësoi ndryshime serioze në shekullin XVIII. Në veçanti, Rolf Engelsing ka argumentuar për ekzistencën e një "revolucioni të leximit". Deri në 1750, leximi bëhej intensivisht: njerëzit priren të zotëronin një numër të vogël librash dhe t'i lexonin ato përsëri e përsëri, shpesh për një audiencë të vogël. Pas 1750, njerëzit filluan të lexonin "ekstensivisht," duke gjetur sa më shumë libra që mundnin, duke i lexuar gjithnjë e më shumë vetëm.[217][218][219] Kjo mbështetet nga shkallët në rritje të alfabetizmit, veçanërisht mes grave.[220]
Shumica dërrmuese e publikut lexues nuk mund të përballonte të zotëronte një bibliotekë private, dhe ndërsa shumica e "bibliotekave universale" të drejtuara nga shteti, të krijuara në shekujt XVII dhe XVIII, ishin të hapura për publikun, ato nuk ishin burimi i vetëm i materialit të leximit. Në njërin skaj të spektrit ishte bibliothèque bleue (biblioteka blu), një koleksion librash të prodhuar lirë, botuar në Troyes, Francë. Të destinuara për një audiencë kryesisht rurale dhe gjysmë-analfabete, këto libra përfshinin almanakë, ritregime të romancave mesjetare dhe versione të përmbledhura të romaneve popullore, ndër të tjera. Ndërsa disa historianë kanë argumentuar kundër depërtimit të Iluminizmit në klasat e ulëta, bibliothèque bleue përfaqëson të paktën një dëshirë për të marrë pjesë në shoqërueshmërinë e Iluminizmit.[221] Duke ngjitur klasat, një larmi institucionesh u ofronte lexuesve akses te materiali pa pasur nevojë të blinin asgjë. Biblioteka që jepnin materialet e tyre me qira për një çmim të vogël filluan të shfaqeshin, dhe herë pas here librarive u ofronin patronëve të tyre një bibliotekë të vogël me qira. Kafenetë zakonisht ofronin libra, revista, dhe ndonjëherë madje edhe romane popullore për klientët e tyre. Tatler dhe The Spectator, dy revista periodike me ndikim, të shitura nga 1709 deri në 1714, lidheshin ngushtë me kulturën e kafeneve në Londër, duke u lexuar dhe prodhuar në institucione të ndryshme të qytetit.[222] Ky është një shembull i funksionit të trefishtë apo edhe të katërfishtë të kafenesë: materiali i leximit shpesh merrej, lexohej, diskutohej, madje edhe prodhohej brenda ambienteve.[223][224]
Është e vështirë të përcaktohet se çfarë lexonin njerëzit gjatë Iluminizmit. Për shembull, shqyrtimi i katalogëve të bibliotekave private jep një pamje të njëanshme, në favor të klasave mjaft të pasura sa të përballonin biblioteka, dhe gjithashtu shpërfill veprat e censuruara, të cilat s'kishin gjasa të pranoheshin publikisht. Për këtë arsye, një studim mbi botimet do të ishte shumë më i frytshëm për të kuptuar zakonet e leximit. Në të gjithë Evropën kontinentale, por veçanërisht në Francë, librashitësit dhe botuesit duhej të negocionin ligje censure me rreptësi të ndryshme. Për shembull, Encyclopédie-ja mezi shpëtoi konfiskimin dhe u desh të shpëtohej nga Malesherbes, njeriu në krye të censurës franceze. Në fakt, shumë shtëpi botuese ishin vendosur qëllimisht jashtë Francës, për të shmangur censorët e tepërzellshëm francezë. Ata kontrabandonin mallrat e tyre përtej kufirit, ku më pas transportoheshin te librashitës klandestinë apo shitës të vegjël ambulantë.[225] Regjistrat e librashitësve klandestinë mund të japin një përfaqësim më të mirë të asaj që francezët e shkolluar vërtet lexonin, pasi natyra e tyre klandestine ofronte një zgjedhje produktesh më pak të kufizuar.[226] Në një rast, librat politikë ishin kategoria më e popullarizuar, kryesisht shpifje dhe broshura. Lexuesit ishin më të interesuar për histori sensacionale mbi kriminelët dhe korrupsionin politik, sesa për vetë teorinë politike. Kategoria e dytë më e popullarizuar, "veprat e përgjithshme" (ato libra "që s'kishin një motiv dominues dhe që përmbanin diçka që fyente pothuajse çdo autoritet"), tregonte një kërkesë të lartë për literaturë subversive, përgjithësisht të nivelit të ulët. Megjithatë, këto vepra kurrë nuk u bënë pjesë e kanunit letrar dhe, si rrjedhojë, sot janë kryesisht të harruara.[226]
Një industri botimi e shëndetshme dhe e ligjshme ekzistonte në të gjithë Evropën, edhe pse botuesit dhe librashitësit e vendosur herë pas here binin ndesh me ligjin. Për shembull, Encyclopédie-ja, e dënuar edhe nga Mbreti edhe nga Papa Klementi XII, megjithatë gjeti rrugën për t'u botuar, me ndihmën e Malesherbes-it të përmendur më sipër dhe përdorimin krijues të ligjit francez të censurës.[227] Megjithatë, shumë vepra u shitën pa hasur në asnjë problem ligjor. Regjistrat e huazimit nga biblioteka në Angli, Gjermani dhe Amerikën e Veriut tregojnë se mbi 70% e librave të huazuar ishin romane. Më pak se 1% e librave kishin natyrë fetare, duke treguar prirjen e përgjithshme të rënies së fetarisë.[202]
Historia natyrore
Një zhanër që u rrit shumë në rëndësi ishte ai i literaturës shkencore. Historia natyrore veçanërisht u bë gjithnjë e më e popullarizuar mes klasave të larta. Veprat e historisë natyrore përfshinin Histoire naturelle des insectes të René-Antoine Ferchault de Réaumur-it dhe La Myologie complète, ou description de tous les muscles du corps humain (Miologjia e plotë, ose përshkrimi i të gjithë muskujve të trupit njerëzor, 1746) të Jacques Gautier d'Agoty-t. Jashtë Francës së Regjimit të Vjetër, historia natyrore ishte pjesë e rëndësishme e mjekësisë dhe industrisë, duke përfshirë fushat e botanikës, zoologjisë, meteorologjisë, hidrologjisë dhe mineralogjisë. Studentëve në universitetet dhe akademitë e Iluminizmit u mësoheshin këto lëndë për t'i përgatitur për karriera aq të ndryshme sa mjekësia dhe teologjia. Siç tregon Matthew Daniel Eddy, historia natyrore në këtë kontekst ishte një aktivitet shumë i klasës së mesme dhe funksiononte si një zonë pjellore shkëmbimi ndërdisiplinor për ide të ndryshme shkencore.[228]
Audienca e synuar e historisë natyrore ishte klasa e lartë franceze, çka dëshmohet më shumë nga diskursi specifik i zhanrit sesa nga çmimet përgjithësisht të larta të veprave të tij. Natyralistët u përshtateshin dëshirës së klasës së lartë për erudicion: shumë tekste kishin qëllim eksplicit edukativ. Megjithatë, historia natyrore shpesh ishte edhe një çështje politike. Siç shkruan Emma Spary, klasifikimet e përdorura nga natyralistët "rrëshqisnin mes botës natyrore dhe asaj sociale... për të vendosur jo vetëm ekspertizën e natyralistëve mbi natyrën, por edhe dominimin e natyrës mbi shoqërinë."[229] Ideja e shijes (le goût) ishte një tregues shoqëror: për të mundur vërtet të klasifikohej natyra, dikush duhej të kishte shijen e duhur, një aftësi diskrecioni të ndarë nga të gjithë anëtarët e klasës së lartë. Në këtë mënyrë, historia natyrore përhapi shumë nga zhvillimet shkencore të kohës, por siguroi edhe një burim të ri legjitimiteti për klasën dominuese.[230] Nga kjo bazë, natyralistët mund të zhvillonin pastaj idealet e tyre shoqërore, të bazuara mbi veprat e tyre shkencore.[231]
Revistat shkencore dhe letrare
Revistat e para shkencore dhe letrare u themeluan gjatë Iluminizmit. Revista e parë, Journal des sçavans-i parizian, u shfaq në 1665. Megjithatë, vetëm në 1682 periodikët filluan të prodhoheshin më gjerësisht. Frëngjishtja dhe latinishtja ishin gjuhët dominuese të botimit, por kishte gjithashtu një kërkesë të vazhdueshme për material në gjermanisht dhe holandisht. Kërkesa për botime anglisht në kontinent ishte përgjithësisht e ulët, çka pasqyrohej edhe nga mungesa e ngjashme e dëshirës së Anglisë për vepra franceze. Gjuhët që komandonin më pak treg ndërkombëtar — si danishtja, spanjishtja dhe portugalishtja — e gjenin suksesin e revistave më të vështirë, dhe në vend të tyre përdorej një gjuhë më ndërkombëtare. Frëngjishtja gradualisht ia mori vendin latinishtes si lingua franca e rrethesh të mësuara. Kjo, nga ana e saj, i dha epërsi industrisë së botimeve në Holandë, ku prodhohej shumica dërrmuese e këtyre periodikëve frëngjishtfolës.[232]
Jonathan Israel i quajti revistat risinë kulturore më me ndikim të kulturës intelektuale evropiane.[233] Ato e zhvendosën vëmendjen e "publikut të kultivuar" nga autoritetet e vendosura drejt risisë dhe inovacionit, dhe në vend të kësaj promovuan idealet e ndriçuara të tolerancës dhe objektivitetit intelektual. Duke qenë burim njohurie e nxjerrë nga shkenca dhe arsyeja, ato ishin një kritikë e nënkuptuar e nocioneve ekzistuese të së vërtetës universale, të monopolizuara nga monarkitë, parlamentet dhe autoritetet fetare. Ato promovuan gjithashtu një Iluminizëm të krishterë që ruante "legjitimitetin e autoritetit të urdhëruar nga Zoti" — Biblën — sipas të cilit duhej të kishte pajtim mes teorive biblike dhe atyre natyrore.[234]
Enciklopeditë dhe fjalorët
Edhe pse ekzistenca e fjalorëve dhe enciklopedive shtrihej deri në kohët e lashta, tekstet ndryshuan nga një listë e gjatë përkufizimesh fjalësh, në diskutime shumë më të detajuara të atyre fjalëve, në fjalorët enciklopedikë të shekullit XVIII.[235] Veprat ishin pjesë e një lëvizjeje të Iluminizmit për të sistemuar diturinë dhe për t'i dhënë arsim një audience më të gjerë sesa elita. Ndërsa shekulli XVIII përparonte, edhe përmbajtja e enciklopedive ndryshoi sipas shijeve të lexuesve. Vëllimet u fokusuan gjithnjë e më fort në çështje laike, veçanërisht shkencë dhe teknologji, sesa në çështje teologjike.
Përveç çështjeve laike, lexuesit gjithashtu favorizonin një skemë renditjeje alfabetike mbi vepra të rënda, të organizuara sipas linjave tematike.[236] Duke komentuar mbi alfabetizimin, historiani Charles Porset ka thënë se "si shkalla zero e taksonomisë, rendi alfabetik autorizon çdo strategji leximi; në këtë kuptim mund të konsiderohet një simbol i Iluminizmit." Për Porset-in, shmangia e sistemeve tematike dhe hierarkike mundëson kështu interpretim të lirë të veprave dhe bëhet shembull i egalitarizmit.[237] Enciklopeditë dhe fjalorët u bënë gjithashtu më të popullarizuara gjatë Iluminizmit, pasi numri i konsumatorëve të arsimuar që mund të përballonin tekste të tilla filloi të shumëfishohej.[235] Në gjysmën e dytë të shekullit XVIII, numri i fjalorëve dhe enciklopedive të botuara për dekadë u rrit nga 63, mes 1760 dhe 1769, në afërsisht 148, në dekadën para Revolucionit Francez.[238] Së bashku me rritjen në numër, fjalorët dhe enciklopeditë u rritën gjithashtu në gjatësi, shpesh me botime të shumta që ndonjëherë përfshinin edicione të plotësuara.[236]
Fjalori i parë teknik u hartua nga John Harris, i titulluar Lexicon Technicum: Or, An Universal English Dictionary of Arts and Sciences. Libri i Harris-it shmang zërat teologjikë dhe biografikë dhe përqendrohet në vend të kësaj te shkenca dhe teknologjia. Botuar në 1704, Lexicon Technicum qe libri i parë i shkruar në anglisht që përdori një qasje metodike për të përshkruar matematikën dhe aritmetikën tregtare, bashkë me shkencat fizike dhe navigimin. Fjalorë të tjerë teknikë ndoqën modelin e Harris-it, përfshirë Cyclopaedia (1728) të Ephraim Chambers-it, e cila pati pesë botime dhe është një vepër dukshëm më e madhe se ajo e Harris-it. Edicioni "folio" i veprës përfshinte madje edhe gravura të palosshme. Cyclopaedia theksonte teoritë njutoniane dhe filozofinë lockiane, dhe përmbante shqyrtime të imëta të teknologjive si gdhendja, prodhimi i birrës dhe ngjyrosja.
Në Gjermani, veprat praktike të referimit, të destinuara për shumicën jo të arsimuar, u bënë popullore në shekullin XVIII. Marperger Curieuses Natur-, Kunst-, Berg-, Gewerk- und Handlungs-Lexicon (Leksiku Kuriozitetesh të Marperger-it mbi Natyrën, Artin, Minierat, Zejet dhe Tregtinë) (1712) shpjegonte terma që përshkruanin në mënyrë të dobishme zejet dhe edukimin shkencor e tregtar. Jablonksi Allgemeines Lexicon (Leksiku i Përgjithshëm i Jablonski) (1721) njihej më mirë se Handlungs-Lexicon-i dhe theksonte tema teknike, jo teori shkencore. Për shembull, mbi pesë kolona teksti iu kushtuan verës, ndërkohë që gjeometrisë dhe logjikës iu caktuan vetëm njëzet e dy, respektivisht shtatëmbëdhjetë rreshta. Botimi i parë i Encyclopædia Britannica-s (1771) u modelua sipas të njëjtave linja si leksikët gjermanë.[239]
Megjithatë, shembulli kryesor i veprave referuese që sistemuan njohurinë shkencore gjatë Iluminizmit ishin enciklopeditë universale, dhe jo fjalorët teknikë. Qëllimi i enciklopedive universale ishte të regjistronin gjithë njohurinë njerëzore në një vepër referuese gjithëpërfshirëse.[240] Vepra më e njohur mes tyre është Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers (Enciklopedia, ose fjalor i arsyetuar i shkencave, arteve dhe zejeve) e Diderotit dhe d'Alembert-it. Vepra, e cila filloi të botohej në 1751, përbëhej nga 35 vëllime dhe mbi 71.000 zëra të veçantë. Një numër i madh zërash i kushtoheshin përshkrimit të detajuar të shkencave dhe zejeve, dhe u ofronin intelektualëve në të gjithë Evropën një pasqyrë cilësore të njohurisë njerëzore. Në Discours préliminaire-in e d'Alembert-it për Enciklopedinë e Diderotit, përcaktohet qëllimi i veprës për të regjistruar shtrirjen e njohurisë njerëzore në arte dhe shkenca:
Si Encyclopédie, ajo duhet të paraqesë sa më mirë të jetë e mundur rendin dhe lidhjen e pjesëve të njohurisë njerëzore. Si Fjalor i Arsyetuar i Shkencave, Arteve dhe Zejeve, duhet të përmbajë parimet e përgjithshme që formojnë bazën e çdo shkence dhe çdo arti, liberal apo mekanik, si dhe faktet më thelbësore që përbëjnë trupin dhe substancën e secilit.[241]
Vepra masive u organizua sipas një "peme të njohurisë". Pema pasqyronte ndarjen e theksuar mes arteve dhe shkencave, që ishte kryesisht rezultat i ngritjes së empirizmit. Të dyja fushat e njohurisë bashkoheshin nga filozofia, ose trungu i pemës së njohurisë. Çshenjtërimi i fesë nga ana e Encyclopédie-së u shpreh qartë në dizajnin e pemës, veçanërisht atje ku teologjia zinte një degë periferike, me magjinë e zezë si fqinje të afërt.[242] Ndërsa Encyclopédie-ja fitoi popullaritet, u botua në edicione kuarto dhe oktavo pas 1777. Edicionet kuarto dhe oktavo ishin shumë më të lira sesa edicionet e mëparshme, duke e bërë Encyclopédie-në më të arritshme për jo-elitën. Robert Darnton vlerëson se kishte afërsisht 25.000 kopje të Encyclopédie-së në qarkullim në Francë dhe Evropë para Revolucionit Francez.[243] Enciklopedia e gjerë, por e arritshme, erdhi të përfaqësonte transmetimin e Iluminizmit dhe arsimit shkencor tek një audiencë në zgjerim.[244]
Popullarizimi i shkencës
Një nga zhvillimet më të rëndësishme që epoka e Iluminizmit i solli disiplinës së shkencës ishte popullarizimi i saj. Një popullsi gjithnjë e më e shkolluar, që kërkonte dituri dhe arsim si në artet ashtu edhe në shkencat, nxiti zgjerimin e kulturës së shtypit dhe përhapjen e mësimit shkencor. Popullsia e re e shkolluar u shkaktua nga një rritje e madhe në disponueshmërinë e ushqimit; kjo mundësoi që shumë njerëz të dilnin nga varfëria, dhe në vend që të paguanin më shumë për ushqim, kishin para për arsim.[245] Popullarizimi ishte përgjithësisht pjesë e një ideali gjithëpërfshirës të Iluminizmit, që synonte "ta bënte informacionin të disponueshëm për numrin më të madh të njerëzve të mundshëm".[246] Ndërsa interesi publik për filozofinë natyrore u rrit gjatë shekullit XVIII, kurset publike të leksioneve dhe botimi i teksteve popullore hapën rrugë të reja drejt parave dhe famës për amatorë e shkencëtarë që qëndronin në periferi të universiteteve dhe akademive. Vepra më formale përfshinin shpjegime të teorive shkencore për individë që u mungonte prejardhja arsimore për të kuptuar tekstin origjinal shkencor. Philosophiae Naturalis Principia Mathematica e famshme e Njutonit u botua në latinisht dhe mbeti e paarritshme për lexuesit pa arsim klasik, derisa shkrimtarët e Iluminizmit filluan ta përkthenin dhe analizonin tekstin në gjuhën vendase.
Vepra e parë domethënëse që shprehte teorinë dhe njohurinë shkencore posaçërisht për laikët, në gjuhën vendase dhe me argëtimin e lexuesve në mendje, ishte Conversations on the Plurality of Worlds (1686) e Bernard de Fontenelle-s. Libri u prodhua posaçërisht për gratë me interes për shkrimin shkencor dhe frymëzoi një larmi veprash të ngjashme.[247] Këto vepra popullore u shkruan në një stil diskursiv, i cili ishte hartuar shumë më qartë për lexuesin sesa artikujt, traktatet dhe librat e ndërlikuar të botuar nga akademitë dhe shkencëtarët. Astronomy (1727) e Charles Leadbetter-it u reklamua si "një Vepër Tërësisht e Re" që do të përfshinte "rregulla dhe tabela astronomike të shkurtra dhe të lehta".[248]
Prezantimi i parë francez i njutonizmit dhe i Principia-s ishte Eléments de la philosophie de Newton, botuar nga Volteri në 1738.[249] Përkthimi i Émilie du Châtelet-it i Principia-s, botuar pas vdekjes së saj në 1756, ndihmoi gjithashtu në përhapjen e teorive të Njutonit përtej akademive shkencore dhe universitetit.[250] Duke shkruar për një audiencë femërore në rritje, Francesco Algarotti botoi Il Newtonianismo per le dame (Njutonizmi për gratë), vepër jashtëzakonisht popullore, e përkthyer nga italishtja në anglisht nga Elizabeth Carter. Një prezantim i ngjashëm i njutonizmit për gratë u prodhua nga Henry Pemberton. Vepra e tij A View of Sir Isaac Newton's Philosophy u botua me abonim. Regjistrat ekzistues të abonentëve tregojnë se gra nga një gamë e gjerë pozicionesh shoqërore blenë librin, duke treguar numrin në rritje të lexueseve me prirje shkencore mes klasës së mesme.[251] Gjatë Iluminizmit, gratë filluan gjithashtu të prodhonin vepra popullore shkencore. Sarah Trimmer shkroi një tekst të suksesshëm historie natyrore për fëmijë, të titulluar The Easy Introduction to the Knowledge of Nature (1782), i cili u botua për shumë vite, në njëmbëdhjetë edicione.[252]
Shkollat dhe universitetet
Pjesa më e madhe e punës mbi Iluminizmin thekson idealet e diskutuara nga intelektualët, në vend të gjendjes së vërtetë të arsimit në atë kohë. Teoricienë kryesorë të arsimit, si John Locku i Anglisë dhe Jean-Jacques Rousseau i Zvicrës, të dy theksuan rëndësinë e formësimit të mendjeve të reja që në fillim. Deri në fund të Iluminizmit, kishte kërkesë në rritje për një qasje më universale ndaj arsimit, veçanërisht pas Revolucionit Amerikan dhe Revolucionit Francez.
Psikologjia dominante e edukimit nga vitet 1750 e në vazhdim, veçanërisht në vendet e Evropës Veriore, ishte asociacionizmi: nocioni se mendja i asocion apo i disocion idetë përmes rutinave të përsëritura. Përveç që ishte i favorshëm për ideologjitë e Iluminizmit mbi lirinë, vetëvendosjen dhe përgjegjësinë personale, ai ofroi një teori praktike të mendjes që u lejoi mësuesve të transformonin format e vjetra të kulturës së shtypit dhe dorëshkrimit në mjete grafike efektive mësimi për shtresat e ulëta dhe të mesme të shoqërisë.[253] Fëmijët mësoheshin të mësonin përmendësh fakte nëpërmjet metodave gojore dhe grafike që kishin origjinën në Rilindje.[254]
Shumë nga universitetet kryesore të lidhura me parimet progresive të Iluminizmit ndodheshin në Evropën Veriore, ku më të njohurat ishin universitetet e Leidenit, Göttingen-it, Halle-s, Montpellier-t, Uppsala-s dhe Edinburgut. Këto universitete, veçanërisht Edinburgu, prodhuan profesorë, idetë e të cilëve patën ndikim domethënës në kolonitë britanike të Amerikës së Veriut dhe më vonë në republikën amerikane. Në shkencat natyrore, shkolla mjekësore e Edinburgut udhëhoqi gjithashtu në kimi, anatomi dhe farmakologji.[228] Në pjesë të tjera të Evropës, universitetet dhe shkollat e Francës dhe të pjesës më të madhe të Evropës ishin bastione tradicionalizmi dhe nuk ishin mikpritëse ndaj Iluminizmit. Në Francë, përjashtimi kryesor ishte universiteti mjekësor i Montpellier-t.[255]
Akademitë e diturisë
Historia e Akademive në Francë gjatë Iluminizmit fillon me Akademinë e Shkencave, themeluar në 1666 në Paris. Ajo ishte lidhur ngushtë me shtetin francez, duke vepruar si zgjatim i një qeverie që kishte mungesë serioze shkencëtarësh. Ajo ndihmoi në promovimin dhe organizimin e disiplinave të reja, si dhe trajnoi shkencëtarë të rinj. Kontribuoi gjithashtu në rritjen e statusit shoqëror të shkencëtarëve, duke i konsideruar ata "më të dobishmit nga të gjithë qytetarët". Akademitë tregojnë interesin në rritje për shkencën, bashkë me sekularizimin e saj në rritje, siç dëshmohet nga numri i vogël i klerikëve që ishin anëtarë (13%).[257] Prania e akademive franceze në sferën publike nuk mund t'i atribuohet anëtarësisë së tyre, pasi, edhe pse shumica e anëtarëve ishin borgjezë, institucioni ekskluziv ishte i hapur vetëm për studiuesit elitarë parizianë. Ata e shihnin veten si "interpretues të shkencave për popullin". Për shembull, ishte me këtë në mendje që akademikët morën përsipër ta hidhnin poshtë pseudo-shkencën popullore të mesmerizmit.[258]
Kontributi më i fortë i akademive franceze ndaj sferës publike vjen nga concours académiques (përkthyer afërsisht si "konkurse akademike") që ato sponsorizuan në të gjithë Francën. Këto konkurse akademike ishin ndoshta institucioni më publik i çfarëdo lloji gjatë Iluminizmit.[259] Praktika e konkurseve daton që në Mesjetë dhe u rigjallërua në mesin e shekullit XVII. Tematika më parë ishte përgjithësisht fetare dhe/ose monarkike, me ese, poezi dhe pikturë. Megjithatë, deri afërsisht 1725, kjo tematikë ishte zgjeruar dhe diversifikuar radikalisht, duke përfshirë "propagandë mbretërore, beteja filozofike dhe reflektime kritike mbi institucionet shoqërore dhe politike të Regjimit të Vjetër". U diskutuan gjithashtu tema të polemikave publike, si teoritë e Njutonit dhe Dekartit, tregtia e skllevërve, arsimi i grave dhe drejtësia në Francë.[260] Më e rëndësishmja, konkurset ishin të hapura për të gjithë, dhe anonimiteti i detyrueshëm i çdo dorëzimi garantonte se as gjinia e as rangu shoqëror nuk do ta përcaktonin gjykimin. Në fakt, edhe pse "shumica dërrmuese" e pjesëmarrësve i përkiste shtresave më të pasura të shoqërisë ("artet liberale, kleri, gjyqësia dhe profesioni mjekësor"), pati raste kur edhe klasat popullore dorëzuan ese dhe madje fituan.[261] Në mënyrë të ngjashme, një numër i konsiderueshëm grash morën pjesë — dhe fituan — konkurset. Nga një total prej 2.300 konkursesh çmimesh të ofruara në Francë, gratë fituan 49 — ndoshta numër i vogël sipas standardeve moderne, por shumë domethënës në një epokë kur shumë pak gra kishin ndonjë trajnim akademik. Në fakt, shumica e punimeve fituese ishin për konkurse poezie, zhanër i theksuar zakonisht në arsimin e grave.[262]
Në Angli, Shoqëria Mbretërore e Londrës luajti rol domethënës në sferën publike dhe në përhapjen e ideve të Iluminizmit. U themelua nga një grup shkencëtarësh të pavarur dhe iu dha statut mbretëror në 1662.[263] Shoqëria luajti rol të madh në përhapjen e filozofisë eksperimentale të Robert Boyle-it në gjithë Evropën dhe veproi si qendër shkëmbimi për korrespondencën dhe shkëmbimin intelektual.[264] Boyle ishte "një themelues i botës eksperimentale në të cilën jetojnë dhe veprojnë sot shkencëtarët," dhe metoda e tij e bazonte njohurinë mbi eksperimentimin, i cili duhej të dëshmohej për të siguruar legjitimitet të duhur empirik. Këtu hynte në lojë Shoqëria Mbretërore: dëshmimi duhej të ishte një "veprim kolektiv," dhe sallat e mbledhjeve të Shoqërisë Mbretërore ishin vende ideale për demonstrime relativisht publike.[265] Megjithatë, jo çdo dëshmitar konsiderohej i besueshëm: "Profesorët e Oksfordit konsideroheshin dëshmitarë më të besueshëm sesa fshatarët e Oksfordshire-it." Dy faktorë merreshin parasysh: njohuria e një dëshmitari në fushën përkatëse dhe "përbërja morale" e dëshmitarit. Me fjalë të tjera, vetëm anëtarë të shoqërisë civile konsideroheshin për publikun e Boyle-it.[266]
Sallonet
Sallonet ishin vende ku philosophes-ët bashkoheshin dhe diskutonin ide të vjetra, aktuale ose të reja. Kjo bëri që sallonet të ishin vendlindja e ideve intelektuale dhe të ndriçuara.
Kafenetë
Kafenetë ishin veçanërisht të rëndësishme për përhapjen e diturisë gjatë Iluminizmit, sepse krijuan një mjedis unik në të cilin mblidheshin dhe shkëmbenin ide njerëz nga shumë shtresa jete. Ato shpesh kritikoheshin nga fisnikët, të cilët kishin frikë nga mundësia e një mjedisi ku klasa dhe titujt e privilegjet shoqëruese shpërfilleshin. Një mjedis i tillë ishte veçanërisht frikësues për monarkët, që nxirrnin shumë nga pushteti i tyre nga dallimi mes klasave të njerëzve. Nëse klasat e ndryshme bashkoheshin nën ndikimin e mendimit të Iluminizmit, ato mund të njihnin shtypjen dhe abuzimet gjithëpërfshirëse të monarkëve të tyre dhe, për shkak të numrit të madh të anëtarëve, mund të ngriheshin me sukses. Monarkët gjithashtu e urrenin idenë e subjekteve të tyre që mblidheshin bashkë për të diskutuar çështje politike, veçanërisht çështje të marrëdhënieve të jashtme. Sundimtarët mendonin se çështjet politike ishin punë vetëm e tyrja, si pasojë e së drejtës së tyre hyjnore për të sunduar.[267]
Kafenetë u bënë shtëpi larg shtëpisë për shumë njerëz që kërkonin të angazhoheshin në diskurs me fqinjët e tyre dhe të diskutonin çështje intriguese e provokuese, nga filozofia te politika. Kafenetë ishin thelbësore për Iluminizmin, pasi ishin qendra të mendimit të lirë dhe të vetëzbulimit. Edhe pse shumë vizitorë të kafeneve ishin dijetarë, shumë nuk ishin. Kafenetë tërhoqën një grup të larmishëm njerëzish, duke përfshirë të pasurit e arsimuar dhe borgjezët, si dhe klasat e ulëta. Vizitorët, duke qenë mjekë, avokatë, tregtarë, përfaqësonin pothuajse të gjitha klasat, kështu që mjedisi i kafenesë ngjallte frikë tek ata që donin të ruanin dallimin klasor. Një nga kritikat më të njohura ndaj kafenesë thoshte se ajo "lejonte shoqërim të përzier mes njerëzve nga shkallë të ndryshme të shkallës shoqërore, nga zejtari te aristokrati", dhe kështu krahasohej me Arkën e Noes, që merrte çdo lloj kafshe, të pastër dhe të papastër.[268] Kjo kulturë unike shërbeu si katalizator për gazetarinë, kur Joseph Addison dhe Richard Steele njohën potencialin e saj si audiencë. Së bashku, Steele dhe Addison botuan The Spectator, një botim ditor që synonte, nëpërmjet narratorit fiktiv Mr. Spectator, njëkohësisht të argëtonte dhe të provokonte diskutim mbi çështje serioze filozofike.
Kafeneja e parë angleze u hap në Oksford në 1650. Brian Cowan thotë se kafenetë e Oksfordit u zhvilluan në "universitete me një peni", duke ofruar një vend mësimi më pak formal sesa institucionet e strukturuara. Këto "universitete me një peni" zinin një pozicion domethënës në jetën akademike të Oksfordit, pasi frekuentoheshin nga ata që rrjedhimisht quheshin virtuosi, të cilët kryenin kërkimin e tyre në disa nga ambientet e tyre. Sipas Cowan-it, "kafeneja ishte vend ku dijetarë të mendimeve të ngjashme mblidheshin, lexonin, mësonin nga njëri-tjetri dhe debatonin, por në asnjë mënyrë nuk ishte institucion universitar, dhe diskursi atje ishte i një rendi krejt tjetër nga çdo tutorial universitar."[269]
Café Procope u themelua në Paris në 1686, dhe deri në vitet 1720 kishte rreth 400 kafene në qytet. Café Procope veçanërisht u bë një qendër e Iluminizmit, duke mirëpritur figura si Volteri dhe Rusoja. Café Procope ishte vendi ku Diderot dhe D'Alembert vendosën të krijonin Encyclopédie-në.[270] Kafenetë ishin një nga "qendrat nervore" të ndryshme për bruits publics, zhurmën apo thashethemet publike. Këto bruits thuhej se ishin burim informacioni shumë më i mirë sesa vetë gazetat në dispozicion në atë kohë.[271]
Shoqëritë debatuese
Shoqëritë debatuese janë një shembull i sferës publike gjatë Iluminizmit.[272] Origjinat e tyre përfshijnë:
- Klube prej pesëdhjetë a më shumë burrash, të cilët, në fillim të shekullit XVIII, mblidheshin në pabe për të diskutuar çështje fetare dhe të shtetit.
- Klube "mooting", themeluar nga studentë të drejtësisë për të praktikuar retorikën.
- Klube "spouting", themeluar për t'i ndihmuar aktorët të stërviteshin për role teatrale.
- Oratoria e John Henley-t, që përzinte predika skandaloze me pyetje edhe më absurde, si "A ndodhet Skocia diku në botë?"[273]
Në fund të viteve 1770, shoqëritë popullore debatuese filluan të kalonin në ambiente më "të hijshme", ndryshim që ndihmoi të vendosej një standard i ri shoqërueshmërie.[274] Prapaskena e këtyre zhvillimeve ishte "një shpërthim interesi për teorinë dhe praktikën e elokuencës publike." Shoqëritë debatuese ishin ndërmarrje komerciale që iu përgjigjën kësaj kërkese, ndonjëherë me shumë sukses. Disa shoqëri mirëpritnin nga 800 deri në 1.200 spektatorë për natë.[275]
Shoqëritë debatuese diskutonin një gamë jashtëzakonisht të gjerë temash. Para Iluminizmit, shumica e debateve intelektuale rrotulloheshin rreth çështjeve "konfesionale" — pra katolike, luterane, të reformuara (kalviniste) ose anglikane — të debatuara kryesisht për të përcaktuar cili bllok besimi duhej të kishte "monopolin e së vërtetës dhe një titull të dhënë nga Zoti mbi autoritetin".[276] Pas Iluminizmit, gjithçka që më parë kishte qenë e rrënjosur në traditë u vu në dyshim, dhe shpesh u zëvendësua nga koncepte të reja. Pas gjysmës së dytë të shekullit XVII dhe gjatë shekullit XVIII, u vendos një "proces i përgjithshëm racionalizimi dhe sekularizimi", dhe polemikat konfesionale u reduktuan në status dytësor në favor të "konfliktit në përshkallëzim mes besimit dhe mosbesimit".[276]
Përveç debateve mbi fenë, shoqëritë diskutonin çështje si politika dhe roli i grave. Megjithatë, natyra kritike e këtyre debateve nuk përkthehej domosdoshmërisht në kundërshtim ndaj qeverisë; rezultatet e debatit shumë shpesh mbështesnin status quo-në.[277] Nga këndvështrimi historik, një nga tiparet më të rëndësishme të shoqërive debatuese ishte hapja e tyre ndaj publikut, pasi gratë merrnin pjesë e madje edhe fliste në pothuajse çdo shoqëri debatuese, të cilat njësoj ishin të hapura për të gjitha klasat, me kusht që të paguanin tarifën e hyrjes. Pasi hynin, spektatorët mund të merrnin pjesë në një formë kryesisht egalitare shoqërueshmërie, që ndihmoi në përhapjen e ideve të Iluminizmit.[278]
Lozhat masonike
Historianët kanë debatuar shkallën në të cilën rrjeti sekret i Masonerisë së Lirë ishte një faktor kryesor në Iluminizëm.[279] Ndër udhëheqësit e Iluminizmit kishte masonë të lirë, si Diderot, Monteskje, Volteri, Lessing, Pope,[280] Horace Walpole, Robert Walpole, Mocarti, Gëte, Frederiku i Madh, Benjamin Franklin[281] dhe George Washington.[282] Norman Davies thotë se Masoneria ishte një forcë e fuqishme në favor të liberalizmit në Evropë nga rreth viti 1700 deri në shekullin XX. Ajo u zgjerua gjatë Iluminizmit, duke arritur pothuajse çdo vend të Evropës. Ishte veçanërisht tërheqëse për aristokratë dhe politikanë të fuqishëm, si dhe për intelektualë, artistë dhe aktivistë politikë.[283]
Gjatë Iluminizmit, masonët e lirë përbënin një rrjet ndërkombëtar burrash me mendime të ngjashme, shpesh duke u mbledhur fshehtazi në programe ritualistike në lozhat e tyre. Ata promovuan idealet e Iluminizmit dhe ndihmuan në përhapjen e këtyre vlerave në Britani, Francë e vende të tjera. Masoneria e Lirë, si besim i sistemuar me mitet, vlerat dhe ritualet e veta, lindi në Skoci rreth vitit 1600 dhe u përhap në Angli e më pas në të gjithë kontinentin gjatë shekullit XVIII. Ata nxitën kode të reja sjelljeje — duke përfshirë një kuptim të përbashkët të lirisë dhe barazisë, trashëguar nga shoqërueshmëria e gildeve — "liri, vëllazëri dhe barazi".[284] Ushtarë skocezë dhe skocezë jakobitë sollën në kontinent ideale vëllazërie, që pasqyronin jo sistemin lokal të zakoneve skoceze, por institucionet dhe idealet e lindura nga Revolucioni Anglez kundër absolutizmit mbretëror.[285] Masoneria e Lirë ishte veçanërisht e përhapur në Francë — deri në 1789, kishte ndoshta deri në 100.000 masonë francezë, duke e bërë Masonerinë e Lirë shoqatën më të popullarizuar të Iluminizmit.[286] Masonët shfaqnin një pasion për fshehtësi dhe krijuan gradë e ceremoni të reja. Shoqëri të ngjashme, duke imituar pjesërisht Masonerinë e Lirë, lindën në Francë, Gjermani, Suedi dhe Rusi. Një shembull ishte Iluminati, themeluar në Bavari në 1776, i modeluar sipas masonëve të lirë, por që kurrë nuk ishte pjesë e lëvizjes. Vetë emri përkthehet "i ndriçuar", zgjedhur për të pasqyruar qëllimin e tyre origjinal për të promovuar vlerat e lëvizjes. Iluminati ishte një grup haptazi politik, ndërsa shumica e lozhave masonike vendosmërisht nuk ishin të tilla.[287]
Lozhat masonike krijuan një model privat për çështje publike. Ato "rikonstituuan sistemin politik dhe vendosën një formë kushtetuese vetëqeverisjeje, të plotë me kushtetuta e ligje, zgjedhje dhe përfaqësues". Me fjalë të tjera, mikro-shoqëria e krijuar brenda lozhave përbënte një model normativ për shoqërinë në tërësi. Kjo ishte veçanërisht e vërtetë në kontinent: kur lozhat e para filluan të shfaqeshin në vitet 1730, mishërimi i tyre i vlerave britanike shpesh shihej si kërcënues nga autoritetet shtetërore. Për shembull, lozha pariziene që u mblodh në mesin e viteve 1720 përbëhej nga të mërguar jakobitë anglezë.[288] Për më tepër, masonët e lirë në të gjithë Evropën e lidhën veten shprehimisht me Iluminizmin në tërësi. Për shembull, në lozhat franceze, fraza "Si mjet për t'u ndriçuar, kërkoj të ndriçuarin" ishte pjesë e riteve të tyre të iniciimit. Lozhat britanike ia caktuan vetes detyrën për të "iniciuar të pandriçuarit". Kjo nuk i lidhte domosdoshmërisht lozhat me irreligjiozitetin, por as nuk i përjashtonte nga herezi të rastësishme. Në fakt, shumë lozha lëvdonin Arkitektin e Madh, terminologjia masonike për qenien hyjnore deiste që krijoi një univers të organizuar shkencërisht.[289]
Historiani gjerman Reinhart Koselleck pohoi: "Në kontinent kishte dy struktura shoqërore që lanë një gjurmë vendimtare mbi Epokën e Iluminizmit: Republika e Letrave dhe lozhat masonike."[290] Profesori skocez Thomas Munck argumenton se "edhe pse masonët promovonin vërtet kontakte ndërkombëtare dhe ndër-shoqërore, thelbësisht jofetare dhe gjerësisht në pajtim me vlerat e ndriçuara, ata vështirë se mund të përshkruhen si një rrjet kryesor radikal apo reformist në vetvete."[291] Shumë nga vlerat e masonëve dukej se u pëlqenin fort vlerave dhe mendimtarëve të Iluminizmit. Diderot diskuton lidhjen mes idealeve masonike dhe Iluminizmit te d'Alembert's Dream, duke eksploruar masonerinë si një mënyrë për të përhapur besimet e ndriçimit.[292] Historiania Margaret Jacob thekson rëndësinë e masonëve në frymëzimin e tërthortë të mendimit politik të ndriçuar.[293] Nga ana negative, Daniel Roche kundërshton pretendimet se Masoneria promovonte egalitarizmin, dhe argumenton se lozhat tërhoqën vetëm burra me prejardhje të ngjashme shoqërore.[294] Prania e grave fisnike në "lozhat e adoptimit" franceze, të formuara në vitet 1780, ishte kryesisht për shkak të lidhjeve të ngushta mes këtyre lozhave dhe shoqërisë aristokratike.[295]
Kundërshtari kryesor i Masonerisë së Lirë ishte Kisha Katolike, kështu që në vende me element të madh katolik, si Franca, Italia, Spanja dhe Meksika, pjesa më e madhe e ashpërsisë së betejave politike përfshinte përballjen mes asaj që Davies e quan Kishën reaksionare dhe Masonerinë e ndriçuar.[296][297] Edhe në Francë, masonët nuk vepruan si grup.[298] Historianët amerikanë, ndërkohë që vërejnë se Benjamin Franklin dhe George Washington ishin vërtet masonë aktivë, kanë zvogëluar rëndësinë e Masonerisë së Lirë në shkaktimin e Revolucionit Amerikan, sepse urdhri masonik ishte jopolitik dhe përfshinte si Patriotët ashtu edhe armiqtë e tyre, Lojalistët.[299]
Arti
Njëkohësisht, arti klasik i Greqisë dhe Romës u bë sërish interesant për njerëzit, pasi ekipet arkeologjike zbuluan Pompeun dhe Herkulanumin.[300]
Shiko edhe
- Revolucionet Atlantike
- Kundër-Iluminizmi
- Iluminizmi i Errët
- Filozofia e hershme moderne
- Absolutizmi i ndriçuar
- Udhëtimet evropiane dhe amerikane të eksplorimit shkencor
- Illuminism
- Filozofia e Rilindjes
- Gjyqet e shtrigave në periudhën e hershme moderne
Shënime
- ↑ Njihet gjithashtu si Iluminizmi Evropian, Iluminizmi Euro-Amerikan ose Iluminizmi Perëndimor. Në gjuhë të tjera evropiane: de Verlichting (hollandisht), les Lumières (frëngjisht, fjalë për fjalë "dritat", pra "dritat e arsyes"), die Aufklärung (gjermanisht), l'Illuminismo (italisht), Oświecenie (polonisht), o Iluminismo (portugalisht), Просвещение (rusisht), la Ilustración (spanjisht), Upplysningen (suedisht).
- ↑ Michèle Duchet ishte pioniere në nxjerrjen në pah të aspekteve më të errëta të Iluminizmit. Ajo u përqendrua në hedhjen poshtë të mitit të antikolonializmit në mendimin e Iluminizmit, duke deklaruar se kritikat kërkonin të ruanin sundimin neokolonial evropian, në vend që të bazoheshin në ideale humaniste.
- ↑ Koha e shkuar përdoret qëllimisht, pasi nëse njeriu do të vetë-edukohej apo do të edukohej nga figura të caktuara shembullore ishte një çështje e zakonshme në atë kohë. Hyrja e d'Alembert-it te l'Encyclopédie, për shembull, bashkë me përgjigjen-ese të Immanuel Kantit ("mendimtarët e pavarur"), mbështesin të dyja modelin e mëvonshëm.
- ↑ p.sh. Robert Darnton, Roger Chartier, Brian Cowan, Donna T. Andrew.
Referime
Referime
- ↑ Padgett 2003, f. 49: "Iluminizmi ishte një fenomen perëndimor."
- ↑ McGrath 2024, f. 107: "Iluminizmi ishte një periudhë e zhvillimit intelektual dhe kulturor evropian që filloi në fund të shekullit XVII dhe vazhdoi gjatë gjithë shekullit XVIII."; Kendrick & Nagel 2025, f. 330: "Në vazhdim të Revolucionit Shkencor të shekullit XVII, Iluminizmi shënoi një ndryshim intelektual dhe kulturor në shekullin XVIII."
- 1 2 Mokyr 2011, f. 99: "Iluminizmi ishte një fenomen i Evropës Perëndimore, dhe pas vitit 1750 arriti edhe në Evropën Qendrore dhe Lindore, edhe pse la pothuajse pa u prekur botën otomane dhe pjesën më të madhe të Evropës jugore."
- ↑ Liulevicius 2010, f. 47: "Iluminizmi ishte një lëvizje e përbashkët ndërkombëtare në të gjithë Evropën dhe Amerikën."
- ↑ Israel 2023, f. 1: "Iluminizmi ishte një lëvizje e gjerë ndërkombëtare."
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Conrad, Sebastian (1 tetor 2012). "Enlightenment in Global History: A Historiographical Critique". The American Historical Review (në anglisht). 117 (4): 999–1027. doi:10.1093/ahr/117.4.999. ISSN 0002-8762.
- ↑ Outram 2006, f. 29.
- ↑ Zafirovski, Milan (2010). The Enlightenment and Its Effects on Modern Society (në anglisht). fq. 144.
- ↑ Jacob, Margaret C. (2019). The Secular Enlightenment (në anglisht). Princeton: Princeton University Press. fq. 1.
- ↑ "The Enlightenment" (në anglisht). Encyclopædia Britannica. Marrë më 16 nëntor 2023.
- 1 2 Bristow, William (20 gusht 2010). "Enlightenment". The Stanford Encyclopedia of Philosophy (në anglisht) (bot. Fall 2023). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Marrë më 15 prill 2025.
- ↑ Casini, Paolo (janar 1988). "Newton's Principia and the Philosophers of the Enlightenment". Notes and Records of the Royal Society of London (në anglisht). 42 (1): 35–52. doi:10.1098/rsnr.1988.0006. ISSN 0035-9149.
- ↑ "British Library – The Enlightenment" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 24 gusht 2023. Marrë më 21 qershor 2018.
- ↑ Smaldone, William (2014). European socialism: a concise history with documents (në anglisht). Lanham: Rowman & Littlefield Publishers, Inc. fq. 3–4. ISBN 978-1-4422-0909-1.
- ↑ Weber, Eugen (1992). Movements, Currents, Trends: Aspects of European Thought in the Nineteenth and Twentieth Centuries (në anglisht).
- 1 2 Eddy, Matthew Daniel (2022). Media and the Mind: Art, Science and Notebooks as Paper Machines, 1700–1830 (në anglisht). Chicago: University of Chicago Press. Arkivuar nga origjinali më 6 dhjetor 2024. Marrë më 6 korrik 2022.
- ↑ Gay, Peter (1996). The Enlightenment: An Interpretation (në anglisht). W.W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-00870-8.
- ↑ Cohen, I. Bernard (1982). "Scientific Revolution and Creativity in the Enlightenment". Eighteenth-Century Life (në anglisht). 7 (2): 41–54.
- ↑ Israel 2011, f. 9.
- ↑ Sootin, Harry. Isaac Newton. New York: Messner (1955).
- 1 2 Black, Jeremy (1992). "Ancien Regime and Enlightenment. Some Recent Writing on Seventeenth-and Eighteenth-Century Europe". European History Quarterly (në anglisht). 22 (2): 247–255. doi:10.1177/026569149202200204.
- ↑ Darnton, Robert (1979). The Business of Enlightenment: a publishing history of the Encyclopédie, 1775–1800 (në anglisht).
- ↑ The Dream of Enlightenment: The Rise of Modern Philosophy (në anglisht). W. W. Norton & Company. 2016. ISBN 978-1-63149-208-2.
- ↑ Rahman, Shoaib (2023). The Roots of Enlightenment: A Historical Analysis of the Age of Reason in the Eighteenth Century Europe (në anglisht). Fadew, Inc. ISBN 979-8-8681-1641-4.
- ↑ Israel 2006, f. 15.
- ↑ Israel 2010, ff. vii–viii, 19.
- ↑ Israel 2010, f. 11.
- 1 2 Haakonssen 2008, f. 33.
- ↑ Haakonssen 2008, f. 34.
- 1 2 Petitfils 2005, ff. 99–105.
- 1 2 Denby, David (11 tetor 2004). "Northern Lights: How modern life emerged from eighteenth-century Edinburgh". The New Yorker (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 6 qershor 2011.
- ↑ Barroso, José Manuel (28 nëntor 2006). "The Scottish enlightenment and the challenges for Europe in the 21st century; climate change and energy" (në anglisht).
- ↑ "Kant's essay What is Enlightenment?" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 17 shkurt 2020. Marrë më 4 nëntor 2015.
- ↑ Kuehn, Manfred (2001). Kant: A Biography (në anglisht).
- ↑ Kreis, Steven (13 prill 2012). "Mary Wollstonecraft, 1759–1797" (në anglisht). Historyguide.org. Arkivuar nga origjinali më 11 janar 2014. Marrë më 14 janar 2014.
- ↑ Wollstonecraft, Mary (2000). A Vindication of the Rights of Woman (në anglisht).
- ↑ Lenman, Bruce P. (1993). Integration and Enlightenment: Scotland, 1746–1832 (në anglisht).
- ↑ Sarmant, Thierry (2012). Histoire de Paris: Politique, urbanisme, civilisation (në frëngjisht). Editions Jean-Paul Gisserot. fq. 120. ISBN 978-2-7558-0330-3.
- ↑ Lindberg, Numbers & Porter 2003, ff. 79–80.
- ↑ Burns 2003, zëri: 7,103.
- ↑ Gillispie 1980, f. xix.
- ↑ McClellan, James E. III (2003). "Learned Societies". përmbledhur nga Kors, Alan Charles (red.). Encyclopedia of the Enlightenment (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. Arkivuar nga origjinali më 30 mars 2012. Marrë më 16 tetor 2015.
- ↑ Lindberg, Numbers & Porter 2003, f. 91.
- ↑ Gillispie 1980, Përfundim.
- ↑ Lindberg, Numbers & Porter 2003, f. 90.
- ↑ Shih Hall (1954), iii; Mason 1962, f. 223.
- ↑ Porter 2000, ff. 295–310.
- ↑ Thomson, James (1730) [1727]. A Poem to the Memory of Sir Isaac Newton (në anglisht). London: J. Millan. fq. 290.
- ↑ Magnusson, Magnus (10 nëntor 2003). "Review of James Buchan, Capital of the Mind: how Edinburgh Changed the World". New Statesman (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 6 qershor 2011. Marrë më 27 prill 2014.
- ↑ Swingewood, Alan (1970). "Origins of Sociology: The Case of the Scottish Enlightenment". The British Journal of Sociology (në anglisht). 21 (2): 164–180. doi:10.2307/588406.
- ↑ Daiches, David; Jones, Peter Howard; Jones, Jean, red. (1986). A Hotbed of Genius: The Scottish Enlightenment, 1730–1790 (në anglisht). Saltire Society. ISBN 978-0-85411-069-8.
- ↑ Fry, Michael, red. (1992). Adam Smith's Legacy: His Place in the Development of Modern Economics (në anglisht). Routledge. ISBN 978-0-415-06164-3.
- ↑ Harcourt, Bernard E. (2011). The Illusion of Free Markets: Punishment and the Myth of Natural Order (në anglisht). fq. 260, shënimet 11–14. ISBN 978-0-674-05726-5.
- ↑ "The Enlightenment throughout Europe" (në anglisht). History-world.org. Arkivuar nga origjinali më 23 janar 2013. Marrë më 25 mars 2013.
- ↑ Sarti, Roland (2009). Italy: A Reference Guide from the Renaissance to the Present (në anglisht). Infobase. fq. 457.
- ↑ Brewer, Daniel (2008). The Enlightenment Past: Reconstructing 18th-Century French Thought (në anglisht). fq. 1.
- ↑ De Dijn, Annelien (2012). "The Politics of Enlightenment: From Peter Gay to Jonathan Israel". Historical Journal (në anglisht). 55 (3): 785–805. doi:10.1017/s0018246x12000301.
- ↑ von Guttner, Darius (2015). The French Revolution (në anglisht). Nelson Cengage. fq. 34–35. Arkivuar nga origjinali më 3 prill 2023. Marrë më 30 tetor 2015.
- ↑ Ferguson, Robert A. (1994). The American Enlightenment, 1750–1820 (në anglisht).
- ↑ "John Locke > The Influence of John Locke's Works (Stanford Encyclopedia of Philosophy)" (në anglisht). Marrë më 14 janar 2014.
- ↑ Manent, Pierre (1994). An Intellectual History of Liberalism (në anglisht). fq. 20–38.
- ↑ Lessnoff, Michael H. (1990). Social Contract Theory (në anglisht). New York: New York University.
- ↑ Rousseau, Jean-Jacques (1754) [1755]. Discours sur l'origine et les fondements de l'inégalité parmi les hommes [Discourse on the Origin and Basis of Inequality Among Men] (në frëngjisht). Marc-Michel Rey.
- ↑ "Jean-Jacques Rousseau: The Social Contract Year: 1762", Historic Documents of the Enlightenment (në anglisht), Schlager Group Inc., 8 gusht 2024, ISBN 978-1-961844-23-0, marrë më 20 gusht 2026
{{citation}}: Mirëmbajtja CS1: Parametri work me ISBN (lidhja) - ↑ Rand, Benjamin, red. (1900). The Life, Unpublished Letters, and Philosophical Regimen of Anthony, Earl of Shaftesbury (në anglisht). London: Swan, Sonnenschein & Co. fq. 353. Cituar te Porter 2000, f. 3.
- ↑ Landry, Lorraine Y. (2000). Marx and the postmodernism debates: an agenda for critical theory (në anglisht). fq. 7.
- ↑ Hume, David (1742). Essays, Moral, Political, and Literary, Part II, Essay XII, Of The Original Contract (në anglisht).
- ↑ Williams, David, red. (1994). Voltaire: Political Writings (në anglisht). Cambridge University Press. fq. xiv–xv. ISBN 978-0-521-43727-1.
- ↑ Lee, Stephen J. (1990). Aspects of European history, 1494–1789 (në anglisht). fq. 258–266.
- ↑ Henderson, Nicholas (mars 1991). "Joseph II". History Today (në anglisht). 41: 21–27.
- ↑ Stanley, John (1983). "Towards A New Nation: The Enlightenment and National Revival in Poland". Canadian Review of Studies in Nationalism (në anglisht). 10 (2): 83–110.
- ↑ MacDonogh, Giles (2001). Frederick the Great: A Life in Deed and Letters (në anglisht). fq. 341.
- ↑ "Enlightenment and Revolution". Harvard University (në anglisht).
Idealet e Iluminizmit mbi racionalizmin dhe lirinë intelektuale e fetare përshkuan peizazhin fetar kolonial amerikan, dhe këto vlera ishin vendimtare në Revolucionin Amerikan dhe krijimin e një kombi pa fe të themeluar zyrtarisht.
- ↑ Fremont-Barnes, Gregory (2007). Encyclopedia of the Age of Political Revolutions and New Ideologies, 1760–1815 (në anglisht). Greenwood. fq. 190. ISBN 978-0-313-04951-4.
- ↑ Jefferson, Thomas. "A Revolutionary World". Library of Congress (në anglisht).
I njohur në Evropë si autori i Deklaratës së Pavarësisë, Thomas Jefferson shpejt u bë një pikë referimi për revolucionarët në Evropë dhe Amerikë. Si ministër i Shteteve të Bashkuara në Francë kur zjarri revolucionar po ngrihej drejt marrjes së Bastijes në 1789, Jefferson u bë një mbështetës i zjarrtë i Revolucionit Francez, madje duke lejuar që rezidenca e tij të përdorej si vend takimi për rebelët e udhëhequr nga Lafajeti.
- ↑ Chartier 1991, f. 8.
- ↑ Shih edhe de Tocqueville, Alexis (1850). L'Ancien Régime et la Révolution [The Old Regime and the Revolution] (në frëngjisht). Libri i tretë, Kapitulli i parë.
- ↑ Chartier 1991, f. 13.
- ↑ "Voltaire: A Treatise on Toleration" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 7 janar 2006. Marrë më 31 mars 2020.
- ↑ Jacob, Margaret C., red. (2001). "Introduction". Enlightenment: Brief History with Documents (në anglisht). Boston: Bedford/St. Martin's. fq. 1–72.
- ↑ Locke, John (1695). Reasonableness of Christianity (në anglisht).
- ↑ Bernstein, R. B. (2003). Thomas Jefferson (në anglisht). Oxford University Press. fq. 179. ISBN 978-0-19-975844-9.
- ↑ Grell, Ole Peter; Porter, Roy, red. (2000). Toleration in Enlightenment Europe (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 1–68. ISBN 978-0-521-65196-7.
- ↑ Spinoza, Baruch (1677). "Preface". Tractatus Theologico-Politicus (në latinisht). fq. 7–24.
- ↑ Mendelssohn, Moses (1783). "Jerusalem: Or on Religious Power and Judaism" (PDF) (në anglisht).
- ↑ Goetschel, Willi (2004). Spinoza's Modernity: Mendelssohn, Lessing, and Heine (në anglisht). Univ of Wisconsin Press. fq. 126. ISBN 978-0-299-19083-5.
- ↑ Paine, Thomas (1804). Of the Religion of Deism Compared with the Christian Religion (në anglisht). Internet History Sourcebook.
- ↑ Wilson, Ellen Judy; Reill, Peter Hanns (2004). Encyclopedia Of The Enlightenment (në anglisht). Infobase Publishing. fq. 148. ISBN 978-1-4381-1021-9.
- ↑ Wilson & Reill 2004, f. 26.
- ↑ Pagden, Anthony (2013). The Enlightenment: And Why it Still Matters (në anglisht). Oxford University Press. fq. 100. ISBN 978-0-19-966093-3.
- ↑ Brown, Stuart (2003). British Philosophy and the Age of Enlightenment: Routledge History of Philosophy (në anglisht). Taylor & Francis. fq. 256. ISBN 978-0-415-30877-9.
- ↑ Bayle, Pierre (1741). Dictionnaire Historique et Critique [A Historical and Critical Dictionary] (në frëngjisht). Vëll. 10. fq. 778.
- ↑ Nuovo, Victor (4 maj 2003). "God, Locke and Equality: Christian Foundations of Locke's Political Thought". Notre Dame Philosophical Reviews (në anglisht). Marrë më 15 prill 2025.
- ↑ Israel 2011, f. 11.
- ↑ Israel 2010, f. 19.
- ↑ Israel 2010, ff. vii–viii.
- ↑ Feldman, Noah (2005). Divided by God (në anglisht). Farrar, Straus, and Giroux. fq. 29.
Iu desh John Lockut ta përkthente kërkesën për liri të ndërgjegjes në një argument sistematik për të dalluar sferën e qeverisjes nga sfera e fesë.
- ↑ Feldman 2005, f. 29.
- ↑ Livingstone, David N.; Withers, Charles W. J. (1999). Geography and Enlightenment (në anglisht).
- 1 2 Meade, Teresa A. A History of Modern Latin America: 1800 to the Present (në anglisht) (bot. 2nd).
- ↑ Gay 1973, f. 14.
- ↑ Porter, Roy (2003). "England". përmbledhur nga Kors, Alan Charles (red.). Encyclopedia of the Enlightenment (në anglisht). Vëll. 1. fq. 409–415.
- ↑ O'Brien, Karen (2012). "English Enlightenment Histories, 1750–c.1815". përmbledhur nga Rabasa, José (red.). The Oxford History of Historical Writing: Volume 3: 1400–1800 (në anglisht). Oxford, England: Oxford University Press. fq. 518–535. ISBN 978-0-19-921917-9.
- ↑ Porter 2000, ff. 1–12, 482–484.
- ↑ Hirst, Derek (1996). "Locating the 1650s in England's Seventeenth Century". History (në anglisht). 81 (263): 359–383. doi:10.1111/1468-229X.00016. ISSN 0018-2648.
- ↑ "The Enlightenment (1650–1800): The English Enlightenment". SparkNotes (në anglisht). Marrë më 18 dhjetor 2023.
- ↑ Towsey, Mark (2010). Reading the Scottish Enlightenment Books and Their Readers in Provincial Scotland, 1750–1820 (në anglisht). Brill. ISBN 978-90-04-19351-2.
- ↑ Herman, A. (2001). How the Scots Invented the Modern World (në anglisht). Crown Publishing.
- ↑ Harrison, Lawrence E. (2012). Jews, Confucians, and Protestants: Cultural Capital and the End of Multiculturalism (në anglisht). Rowman & Littlefield. fq. 92. ISBN 978-1-4422-1964-9.
- ↑ Repcheck, J. (2003). The Man Who Found Time: James Hutton and the Discovery of the Earth's Antiquity (në anglisht). Basic Books. fq. 117–143.
- ↑ May, Henry F. (1978). The Enlightenment in America (në anglisht).
- ↑ Atiyah, Michael (dhjetor 2006). "Benjamin Franklin and the Edinburgh Enlightenment". Proceedings of the American Philosophical Society (në anglisht). 150 (4): 591–606.
- ↑ Fruchtman, Jack Jr. (2007). Atlantic Cousins: Benjamin Franklin and His Visionary Friends (në anglisht).
- ↑ "Founding Father Benjamin Franklin". Bill of Rights Institute (në anglisht). Marrë më 1 shkurt 2026.
- ↑ "Poor Richard's Almanack – Benjamin Franklin Historical Society" (në anglisht). Marrë më 1 shkurt 2026.
- ↑ Mann, Charles C. (2005). 1491 (në anglisht).
- ↑ Spurlin, Paul M. (1941). Montesquieu in America, 1760–1801 (në anglisht).
- ↑ "The Founding Fathers, Deism, and Christianity". Encyclopædia Britannica (në anglisht).
- 1 2 Deijl 2025, f. 11.
- ↑ McLeod, Hugh (1981). Religion and the People of Western Europe, 1789–1970 (në anglisht). Oxford University Press. fq. 9. ISBN 978-0-19-289101-3.
- ↑ "The contribution of Dutch philosophy to the Enlightenment". CORDIS – European Commission (në anglisht). Marrë më 27 janar 2026.
- ↑ Wade 1977, f. 120.
- ↑ Stanley 2012, f. 27.
- ↑ Charles W. Ingrao, "A Pre-Revolutionary Sonderweg." German History 20#3 (2002), pp. 279–286. (anglisht)
- ↑ Katrin Keller, "Saxony: Rétablissement and Enlightened Absolutism." German History 20.3 (2002): 309–331. (anglisht)
- ↑ "The German Enlightenment," German History (dhjetor 2017) 35#4 pp. 588–602, diskutim historiografik. (anglisht)
- ↑ Gagliardo, John G. (1991). Germany under the Old Regime, 1600–1790 (në anglisht). fq. 217–234, 375–395.
- ↑ Wilhelm Kosch, "Seyler, Abel", në Dictionary of German Biography, red. Walther Killy dhe Rudolf Vierhaus, vëll. 9, Walter de Gruyter, 2005, ISBN 978-3-11-096629-9, f. 308. (gjermanisht)
- ↑ Richter, Simon J., red. (2005), The Literature of Weimar Classicism (në anglisht).
- ↑ Owens, Samantha; Reul, Barbara M.; Stockigt, Janice B., red. (2011). Music at German Courts, 1715–1760: Changing Artistic Priorities (në anglisht).
- ↑ Kuehn 2001.
- ↑ Van Dulmen, Richard; Williams, Anthony, red. (1992). The Society of the Enlightenment: The Rise of the Middle Class and Enlightenment Culture in Germany (në anglisht).
- ↑ Thomas P. Saine, The Problem of Being Modern, or the German Pursuit of Enlightenment from Leibniz to the French Revolution (1997). (anglisht)
- ↑ Michael J. Sauter, "The Enlightenment on trial: state service and social discipline in eighteenth-century Germany's public sphere." Modern Intellectual History 5.2 (2008): 195–223. (anglisht)
- 1 2 Tezla, Albert (1970). Hungarian Authors (në anglisht). Harvard University Press. fq. 91. ISBN 978-0-674-42650-4.
- ↑ Hitchins, Keith (1996). The Romanians, 1774–1866 (në anglisht). Clarendon Press. fq. 129. ISBN 978-0-19-820591-3.
- 1 2 3 4 Im Hof, Ulrich; Marti, Hanspeter (4 dhjetor 2012). "Lumières". Dictionnaire historique de la Suisse (në frëngjisht). Marrë më 22 korrik 2025.
- ↑ Mori, Massimo (2015). Storia della filosofia moderna (në italisht). Gius.Laterza & Figli Spa. ISBN 978-88-581-1845-0.
- ↑ D'Onofrio, Federico (2015). On the concept of 'felicitas publica' in Eighteenth-Century political economy, in History of economic thought (në anglisht).
- ↑ Guasti, Niccolò (2006). "Antonio Genovesi's Diceosina: Source of the Neapolitan enlightenment". History of European Ideas (në anglisht). 32 (4): 385–405. doi:10.1016/j.histeuroideas.2006.08.003.
- ↑ Porta, Pier Luigi (2011). "Lombard enlightenment and classical political economy". The European Journal of the History of Economic Thought (në anglisht). 18 (4): 521–550. doi:10.1080/09672567.2010.487285.
- ↑ Venturi, Franco (1972). Italy and the Enlightenment: studies in a cosmopolitan century (në anglisht). New York: New York University Press.
- ↑ Rao, Anna Maria (2005). "Enlightenment and reform: an overview of culture and politics in Enlightenment Italy". Journal of Modern Italian Studies (në anglisht). 10 (2): 142–167. doi:10.1080/13545710500111280.
- ↑ Aldridge, Alfred Owen. The Ibero-American Enlightenment. Urbana: University of Illinois Press 1971. (anglisht)
- ↑ De Vos, Paula S. "Research, Development, and Empire: State Support of Science in Spain and Spanish America, Sixteenth to Eighteenth Centuries," Colonial Latin America Review 15, nr. 1 (qershor 2006) 55–79. (anglisht)
- ↑ Bleichmar, Daniela. Visible Empire: Botanical Expeditions & Visual Culture in the Hispanic Enlightenment. Chicago: University of Chicago Press 2012. (anglisht)
- ↑ Brading, D. A. The First America: The Spanish Monarchy, Creole Patriots, and the Liberal State, 1492–1867 Kapitulli 23, "Scientific Traveller." New York: Cambridge University Press 1991 ISBN 978-0-521-39130-6. (anglisht)
- ↑ Thiessen, Heather. "Spain: Constitution of 1812." Encyclopedia of Latin American History and Culture, vëll. 5, f. 165. New York: Charles Scribner's Sons 1996. (anglisht)
- ↑ Cohen, Thomas M. (15 nëntor 2018). "Six Sermons, written by António Vieira". Journal of Jesuit Studies (në anglisht). 5 (4): 692–695. doi:10.1163/22141332-00504010-11.
- ↑ Frängsmyr 1981.
- ↑ Skjönsberg 2023, f. 5.
- ↑ Wirtschafter, Elise Kimerling (2009). "Thoughts on the Enlightenment and Enlightenment in Russia". Modern Russian History & Historiography (në anglisht). 2 (2): 1–26.
- ↑ Israel 2011, ff. 609–632.
- ↑ Leckey, Colum (2010). "What is Prosveshchenie? Nikolai Novikov's Historical Dictionary of Russian Writers Revisited". Russian History (në anglisht). 37 (4): 360–377. doi:10.1163/187633110X528663.
- ↑ Janowski, Maciej (2009). "Warsaw and Its Intelligentsia: Urban Space and Social Change, 1750–1831". Acta Poloniae Historica (në anglisht). 100: 57–77. doi:10.3726/978-3-653-04952-7.
- ↑ Butterwick, Richard (2005). "What is Enlightenment (oświecenie)? Some Polish Answers, 1765–1820". Central Europe (në anglisht). 3 (1): 19–37. doi:10.1179/147909605x44218.
- ↑ Snopek, Jerzy. The Polish Literature of the Enlightenment (PDF) (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 5 tetor 2011. Marrë më 7 tetor 2011.
- ↑ Toby, Ronald P. (1991) [1984]. State and Diplomacy in Early Modern Japan: Asia in the Development of the Tokugawa Bakufu (në anglisht). Stanford, California: Stanford University Press.
- 1 2 3 Thomas, Keith (3 prill 2014). "The Great Fight Over the Enlightenment". The New York Review (në anglisht).
- ↑ Robertson, Ritchie (2022). The Enlightenment: The Pursuit of Happiness 1680–1790 (në anglisht). Penguin Books Ltd. kap. 1. ISBN 978-0-14-197940-3.
- 1 2 Boyle, Jen E. (2010). Anamorphosis in Early Modern Literature (në anglisht). Farnham, Surrey: Ashgate Publishing. fq. 74. doi:10.4324/9781315262598. ISBN 978-1-4094-0069-1.
- ↑ "Scientific racism". www.britannica.com (në anglisht). 11 dhjetor 2024. Marrë më 22 janar 2025.
- ↑ Vartija, Devin J. (2021). The Color of Equality: Race and Common Humanity in Enlightenment Thought (në anglisht). University of Pennsylvania Press. fq. 4, 10. ISBN 978-0-8122-5319-1.
- ↑ Oxford English Dictionary (në anglisht) (bot. 3rd revised).
- ↑ Lough, John (1985). "Reflections on Enlightenment and Lumieres". Journal for Eighteenth-Century Studies (në anglisht). 8 (1): 1–15. doi:10.1111/j.1754-0208.1985.tb00093.x.
- ↑ d'Alembert, Jean le Rond (1965). Discours préliminaire de l'Encyclopédie (në frëngjisht).
- ↑ Outram 1995, f. 1.
- ↑ Kant, Immanuel. What is Enlightenment? (në anglisht). fq. 1.
- 1 2 Porter 2001, f. 1.
- ↑ Cassirer, Ernst (1951). The Philosophy of the Enlightenment (në anglisht). fq. vi.
- 1 2 Russell, Bertrand. A History of Western Philosophy (në anglisht). fq. 492–494.
- ↑ Israel 2010, ff. 49–50.
- ↑ Israel 2006, ff. v–viii.
- ↑ Israel 2001, ff. 3.
- ↑ Heidegger, Martin (2002) [1938]. The Age of the World Picture (në anglisht).
- ↑ Ingraffia, Brian D. (1995). Postmodern theory and biblical theology: vanquishing God's shadow (në anglisht). fq. 126.
- ↑ Swazo, Norman K. (2002). Crisis theory and world order: Heideggerian reflections (në anglisht). fq. 97–99.
- ↑ Shank, J. B. (2008). "Introduction". The Newton Wars and the Beginning of the French Enlightenment (në anglisht).
- ↑ "PHYS 200 – Lecture 3 – Newton's Laws of Motion – Open Yale Courses". oyc.yale.edu (në anglisht).
- ↑ M. S. Anderson, Historians and eighteenth-century Europe, 1715–1789 (Oxford University Press, 1979); Jean de Viguerie, Histoire et dictionnaire du temps des Lumières (1715–1789) (Paris: Robert Laffont, 1995). (anglisht/frëngjisht)
- ↑ Frost, Martin (2008). "The age of Enlightenment" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 10 tetor 2007. Marrë më 18 janar 2008.
- ↑ Zuidervaart, Lambert (2007). "Appendix: Adorno's Social Philosophy". Social Philosophy after Adorno (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 185. doi:10.1017/CBO9780511618970.009. ISBN 978-1-139-46453-6.
- ↑ Josephson Storm 2017, ff. 58–61.
- ↑ Josephson Storm 2017, ff. 61–62.
- ↑ Outram 1995, f. 6.
- ↑ Shih edhe Alridge, A. Owen, red. (1971). The Ibero-American Enlightenment (në anglisht). University of Illinois Press. ISBN 978-0-252-00122-2., Franco Venturi, La prima crisi dell'Antico Regime, 1768–1776 (përkth. R. Burr Litchfield, The End of the Old Regime in Europe 1768–1776: The First Crisis) (Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1989) (italisht/anglisht).
- ↑ Melton 2001, f. 4.
- ↑ Habermas 1989, ff. 36–37.
- ↑ Melton 2001, f. 8.
- ↑ Rupke, Nicolaas A. (2008). Alexander Von Humboldt: A Metabiography (në anglisht). University of Chicago Press. fq. 138. ISBN 978-0-226-73149-0.
- ↑ Melton 2001, ff. 4, 5.
- ↑ Habermas 1989, ff. 14–26.
- ↑ Brewer, Daniel, red. (2014). The Cambridge Companion to the French Enlightenment (në anglisht). Cambridge UP. fq. 91 e në vazhdim. ISBN 978-1-316-19432-4.
- ↑ Outram 1995, f. 12.
- ↑ Outram 1995, f. 13.
- ↑ Chartier 1991, f. 27.
- ↑ Ozouf, Mona (shtator 1988). ""Public Opinion" at the End of the Old Regime". Journal of Modern History (në anglisht). 60 (Supplement: Rethinking French Politics in 1788): S1–S21. doi:10.1086/243372.
- ↑ Beard & Gloag 2005, f. 58.
- 1 2 3 4 Burkholder, Grout & Palisca 2006, f. 475.
- 1 2 Beard & Gloag 2005, f. 59.
- 1 2 Beard & Gloag 2005, f. 60.
- 1 2 3 Outram 1995, f. 21.
- 1 2 Chartier 1991, f. 26.
- ↑ Kant (1784), "Çfarë është Iluminizmi?"
- ↑ Outram 1995, f. 23.
- ↑ Goodman, f. 3. (anglisht)
- ↑ Dena Goodman (1994), The Republic of Letters: A Cultural History of the French Enlightenment, f. 53. (anglisht)
- ↑ Carla Hesse (2001), The Other Enlightenment: How French Women Became Modern, f. 42. (anglisht)
- ↑ Crébillon fils, cituar sipas Darnton 1982, f. 17.
- ↑ Darnton 1982, ff. 19, 20.
- ↑ Darnton 1982, ff. 21, 23.
- ↑ Darnton 1982, f. 29.
- ↑ Outram 1995, f. 22.
- ↑ Darnton 1982, ff. 35–40.
- ↑ Outram 1995, ff. 17, 20.
- ↑ Darnton 1982, f. 16.
- ↑ Outram 1995, f. 19.
- ↑ Rolf Engelsing (1969), "Die Perioden der Lesergeschichte in der Neuzeit. Das statische Ausmaß und die soziokulturelle Bedeutung der Lektüre" [Periudhat e historisë së lexuesve në epokën moderne. Shtrirja statike dhe rëndësia sociokulturore e leximit], Archiv für Geschichte des Buchwesens, 10, kol. 944–1002 (gjermanisht).
- ↑ Rolf Engelsing (1974), Der Bürger als Leser: Lesergeschichte in Deutschland, 1500–1800 [Qytetari si lexues. Historia e lexuesve në Gjermani, 1500–1800], Stuttgart (gjermanisht).
- ↑ "history of publishing :: Developments in the 18th century". Encyclopædia Britannica (në anglisht). 5 tetor 2023.
- ↑ Outram 1995, ff. 27–29.
- ↑ Mackie, Erin, red. (1998). The Commerce of Everyday Life: Selections from The Tatler and The Spectator (në anglisht). Boston: Bedford/St. Martin's Press. fq. 16.
- ↑ Mackie 1998, f. 16.
- ↑ Darnton, Robert (shkurt 2000). "An Early Information Society". American Historical Review (në anglisht). 105 (1): 1–35. doi:10.1086/ahr/105.1.1.
- ↑ Darnton 1982, f. 184.
- 1 2 Darnton 1982, ff. 135–147.
- ↑ Darnton 1979, fq. 12, 13. Për një përshkrim më të detajuar të ligjeve franceze të censurës, shih Darnton 1982.
- 1 2 Eddy, Matthew Daniel (2008). The Language of Mineralogy: John Walker, Chemistry and the Edinburgh Medical School, 1750–1800 (në anglisht). Aldershot: Ashgate. Arkivuar nga origjinali më 3 shtator 2015. Marrë më 20 shkurt 2014.
- ↑ Emma Spary (1999), "The 'Nature' of Enlightenment", te William Clark, Jan Golinski, dhe Steven Schaffer, red. The Sciences in Enlightened Europe, Chicago: University of Chicago Press, f. 281–82. (anglisht)
- ↑ Spary, f. 289–293. (anglisht)
- ↑ Thomas Laqueur (1990), Making sex: body and gender from the Greeks to Freud. (anglisht)
- ↑ Israel 2001, ff. 143–44.
- ↑ Israel 2001, f. 142.
- ↑ Israel 2001, ff. 150–51.
- 1 2 Headrick 2000, f. 144.
- 1 2 Headrick 2000, f. 172.
- ↑ Lindberg, Numbers & Porter 2003, ff. 249–250.
- ↑ Headrick 2000, f. 168.
- ↑ Headrick 2000, ff. 150–152.
- ↑ Headrick 2000, f. 153.
- ↑ d'Alembert, f. 4. (frëngjisht)
- ↑ Darnton 1979, f. 7.
- ↑ Darnton 1979, f. 37.
- ↑ Darnton 1979, f. 6.
- ↑ Jacob 1988, f. 191; Melton 2001, fq. 82–83
- ↑ Headrick 2000, f. 15.
- ↑ Phillips 1991, ff. 85, 90.
- ↑ Phillips 1991, f. 90.
- ↑ Lindberg, Numbers & Porter 2003, f. 300.
- ↑ Lindberg, Numbers & Porter 2003, f. 101.
- ↑ Phillips 1991, f. 92.
- ↑ Phillips 1991, f. 107.
- ↑ Eddy, Matthew Daniel (2013). "The Shape of Knowledge: Children and the Visual Culture of Literacy and Numeracy". Science in Context (në anglisht). 26 (2): 215–245. doi:10.1017/s0269889713000045. Arkivuar nga origjinali më 10 shkurt 2026. Marrë më 18 gusht 2026.
- ↑ Hotson, Howard (2007). Commonplace Learning: Ramism and Its German Ramifications 1543–1630 (në anglisht). Oxford: Oxford University Press.
- ↑ Elizabeth Williams (2003), A Cultural History of Medical Vitalism in Enlightenment Montpellier, f. 50. (anglisht)
- ↑ Peter Barrett (2004), Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding, f. 14, Continuum, ISBN 978-0-567-08969-4. (anglisht)
- ↑ Roche 1998, f. 420.
- ↑ Roche 1998, ff. 515–516.
- ↑ Caradonna, Jeremy L. (maj–qershor 2009). "Prendre part au siècle des Lumières: Le concours académique et la culture intellectuelle au XVIIIe siècle". Annales. Histoire, Sciences Sociales (në frëngjisht). 64 (3): 631–662. doi:10.1017/S0395264900026615.
- ↑ Caradonna 2009, ff. 633–662.
- ↑ Caradonna 2009, ff. 634–636.
- ↑ Caradonna 2009, ff. 653–654.
- ↑ "History of the Royal Society" (në anglisht). The Royal Society.
- ↑ Steven Shapin (1994), A Social History of Truth: Civility and Science in Seventeenth-Century England, Chicago; London: University of Chicago Press. (anglisht)
- ↑ Steven Shapin dhe Simon Schaffer (1985), Leviathan and the Air-Pump: Hobbes, Boyle, and the Experimental Life, Princeton: Princeton University Press, f. 5, 56, 57. (anglisht)
- ↑ Shapin dhe Schaffer, 58, 59. (anglisht)
- ↑ Klein, Lawrence E. (1 janar 1996). "Coffeehouse Civility, 1660–1714: An Aspect of Post-Courtly Culture in England". Huntington Library Quarterly (në anglisht). 59 (1): 31–51. doi:10.2307/3817904.
- ↑ Klein, 35. (anglisht)
- ↑ Cowan, 90, 91. (anglisht)
- ↑ Colin Jones (2004), Paris: Biography of a City, New York: Viking, f. 188, 189. (anglisht)
- ↑ Darnton, Robert (2000). "An Early Information Society: News and the Media in Eighteenth-Century Paris". The American Historical Review (në anglisht). 105 (1): 1–35. doi:10.2307/2652433.
- ↑ Andrew 1996, ff. 405–423.
- ↑ Andrew 1996, f. 406. (anglisht)
- ↑ Andrew 1996, f. 408.
- ↑ Andrew 1996, ff. 406–408, 411.
- 1 2 Israel 2001, f. 4.
- ↑ Andrew 1996, ff. 412–415.
- ↑ Andrew 1996, f. 422.
- ↑ Crow, Matthew; Jacob, Margaret (2014). "Freemasonry and the Enlightenment". përmbledhur nga Bodgan, Henrik; Snoek, Jan A. M. (red.). Handbook of Freemasonry (në anglisht). Leiden: Brill. fq. 100–116. doi:10.1163/9789004273122_008. ISBN 978-90-04-21833-8.
- ↑ Maynard Mack (1985), Alexander Pope: A Life, Yale University Press, f. 437–440. (anglisht)
- ↑ Lemay, J. A. Leo (2013). The Life of Benjamin Franklin (në anglisht). Vëll. 2: Printer and Publisher, 1730–1747. University of Pennsylvania Press. fq. 83–92. ISBN 978-0-8122-0929-7.
- ↑ Bullock, Steven C. (1996). "Initiating the Enlightenment? Recent Scholarship on European Freemasonry". Eighteenth-Century Life (në anglisht). 20 (1): 81.
- ↑ Norman Davies (1996), Europe: A History, f. 634–635. (anglisht)
- ↑ Jacob, Margaret C. (1991). Living the Enlightenment: Free masonry and Politics in Eighteenth-Century Europe (në anglisht). Oxford University Press. fq. 49.
- ↑ Margaret Jacob, "Polite worlds of Enlightenment", te Fitzpatrick & Jones 2004, fq. 272–287.
- ↑ Roche 1998, f. 436.
- ↑ Fitzpatrick, Martin; Jones, Peter, red. (2004). The Enlightenment World (në anglisht). Routledge. fq. 281.
- ↑ Jacob, f. 20, 73, 89. (anglisht)
- ↑ Jacob, f. 145–147. (anglisht)
- ↑ Reinhart Koselleck (1988), Critique and Crisis, f. 62, The MIT Press. (anglisht)
- ↑ Thomas Munck, 1994, f. 70. (anglisht)
- ↑ Diderot, Denis (1769). D'Alembert's Dream (PDF) (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 29 nëntor 2014. Marrë më 17 nëntor 2014.
- ↑ Jacob, Margaret C. (1991). Living the Enlightenment: Freemasonry and politics in eighteenth-century Europe (në anglisht). Oxford University Press.
- ↑ Roche 1998, f. 437.
- ↑ Jacob, 139. Shih edhe Janet M. Burke (1989), "Freemasonry, Friendship and Noblewomen: The Role of the Secret Society in Bringing Enlightenment Thought to Pre-Revolutionary Women Elites", History of European Ideas 10 nr. 3: f. 283–94. (anglisht)
- ↑ Davies (1996), Europe: A History, f. 634–635. (anglisht)
- ↑ Richard Weisberger et al., red. (2002), Freemasonry on both sides of the Atlantic: essays concerning the craft in the British Isles, Europe, the United States, and Mexico. (anglisht)
- ↑ Robert R. Palmer (1970), The Age of the Democratic Revolution: The Struggle, f. 53. (anglisht)
- ↑ Neil L. York (1993), "Freemasons and the American Revolution", The Historian 55 (2), f. 315 e në vazhdim. (anglisht)
- ↑ Janson, H. W.; Janson, Anthony (2003). A Basic History of Art (në anglisht). New York: Harry N. Abrams. fq. 458–474.
Referime
- Andrew, Donna T. (qershor 1996). "Popular Culture and Public Debate: London 1780". The Historical Journal (në anglisht). 39 (2): 405–423. doi:10.1017/S0018246X00020306.
- Beard, David; Gloag, Kenneth (2005). Musicology, The Key Concepts (në anglisht). New York: Routledge. ISBN 978-0-415-31693-4.
- Burkholder, J. Peter; Grout, Donald J.; Palisca, Claude V. (2006). A History of Western Music (në anglisht) (bot. 7th). New York: W. W. Norton & Company. fq. 475.
- Burns, William (2003). Science in the Enlightenment: An Encyclopædia (në anglisht).
- Cowan, Brian, The Social Life of Coffee: The Emergence of the British Coffeehouse. New Haven: Yale University Press, 2005. (anglisht)
- Chartier, Roger (1991). The Cultural Origins of the French Revolution (në anglisht). Përkthyer nga Cochrane, Lydia G. Duke University Press.
- Darnton, Robert (1982). The Literary Underground of the Old Regime (në anglisht).
- Deijl, Lucas van der (2025). "Introduction". Translating the New Philosophy in the Dutch Early Enlightenment (1640–1720) (në anglisht). Amsterdam University Press. fq. 11–42. doi:10.2307/jj.33326009.5. ISBN 978-90-485-6375-3.
- Forsyth, Murray (1987). Reason and Revolution: The Political Thought of the Abbé Sieyes (në anglisht). Leicester University Press. ISBN 978-0-7185-1222-4.
- Frängsmyr, Tore (1981). "The Enlightenment in Sweden". përmbledhur nga Porter, Roy S.; Teich, Mikuláš (red.). The Enlightenment in National Context (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 164–175. doi:10.1017/CBO9780511561283.012. ISBN 978-0-521-23757-4.
- Gay, Peter, red. (1973). The Enlightenment: A Comprehensive Anthology (në anglisht). Simon and Schuster. ISBN 978-0-671-21707-5.
- Gillispie, Charles Coulston (1980). Science and Polity in France at the End of the Old Regime (në anglisht).
- Haakonssen, Knud (2008). The Cambridge History of Eighteenth-Century Philosophy (në anglisht). Cambridge University Press.
- Habermas, Jürgen (1989). The Structural Transformation of the Public Sphere (në anglisht).
- Headrick, Daniel R. (2000). When Information Came of Age: Technologies of Knowledge in the Age of Reason and Revolution, 1700–1850 (në anglisht). Oxford: Oxford University Press.
- Israel, Jonathan I. (2001). Radical Enlightenment; Philosophy and the Making of Modernity 1650–1750 (në anglisht). Oxford University Press.
- —— (2006). Enlightenment Contested (në anglisht). Oxford University Press.
- —— (2010). A Revolution of the Mind: Radical Enlightenment and the Intellectual Origins of Modern Democracy (në anglisht). Princeton.
- —— (2011). Democratic Enlightenment: Philosophy, Revolution, and Human Rights 1750–1790 (në anglisht). Oxford University Press.
- —— (2023). Historical Dictionary of the Enlightenment (në anglisht) (bot. 2nd). Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-5381-2314-0.
- Josephson Storm, Jason (2017). The Myth of Disenchantment: Magic, Modernity, and the Birth of the Human Sciences (në anglisht). Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-40336-6.
- Kates, Gary (2022). The Books that Made the European Enlightenment (në anglisht). Bloomsbury. ISBN 978-1-350-27767-0.
- Kendrick, Sam; Nagel, Joane (2025). "Gender, climate change, and the production of scientific knowledge". Research Handbook on the Sociology of Knowledge (në anglisht). Edward Elgar. ISBN 978-1-80037-664-9.
- Lee, Raymond L. M.; Ackerman, Susan E. (2018). The Challenge of Religion After Modernity (në anglisht). Routledge. ISBN 978-1-351-73484-4.
- Lindberg, David C.; Numbers, Ronald L.; Porter, Roy, red. (2003). The Cambridge History of Science (në anglisht). Vëll. 4, Eighteenth-Century Science. ISBN 978-0-521-57243-9.
- Liulevicius, Vejas G. (2010). The German Myth of the East: 1800 to the Present (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-960516-3.
- Mason, Stephen F. (1962). A History of the Sciences (në anglisht). New York: Collier.
- McGrath, John (2024). "The Enlightenment". The Modernization of the Western World (në anglisht). fq. 107–113. doi:10.4324/9781003467328-10. ISBN 978-1-00-346732-8.
- Melton, James Van Horn (2001). The Rise of the Public in Enlightenment Europe (në anglisht).
- Mokyr, Joel (2011). The Enlightened Economy (në anglisht). Penguin. ISBN 978-0-14-196910-7.
- Outram, Dorinda (1995). The Enlightenment (në anglisht).
- —— (2006). Panorama of the Enlightenment (në anglisht). ISBN 978-0-89236-861-7.
- Padgett, Alan G. (2003). Science and the Study of God (në anglisht). Wm. B. Eerdmans. ISBN 978-0-8028-3941-1.
- Petitfils, Jean-Christian (2005). Louis XVI (në frëngjisht). Perrin. ISBN 978-2-7441-9130-5.
- Phillips, Patricia (1991). The Scientific Lady: A Social History of Women's Scientific Interests, 1520–1918 (në anglisht). New York: Palgrave Macmillan.
- Porter, Roy S. (2000). The Creation of the Modern World: The Untold Story of the British Enlightenment (në anglisht). ISBN 978-0-7139-9152-9.
- —— (2001). The Enlightenment (në anglisht) (bot. 2nd). Macmillan Education UK. ISBN 978-0-333-94505-6.
- Roche, Daniel (1998). France in the Enlightenment (në anglisht).
- Schüssler Fiorenza, Elisabeth (1989). "Commitment and Critical Inquiry". The Harvard Theological Review (në anglisht). 82 (1). Cambridge University Press: 1–11. doi:10.1017/S0017816000015996.
- Skjönsberg, Max (2023). "A Theory of the Enlightenment in Late Eighteenth-Century Sweden: Nils von Rosenstein and Scotland's Science of Man and Politics". Scandinavian Journal of History (në anglisht). 48 (4): 427–456. doi:10.1080/03468755.2023.2187879.
- Stanley, Sharon A. (2012). The French Enlightenment and the Emergence of Modern Cynicism (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-37903-9.
- Wade, Ira O. (1977). The Structure and Form of the French Enlightenment (në anglisht). Vëll. 1. Princeton University Press.
Lidhje të jashtme
- "Enlightenment" (në anglisht). The Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- Collection: Art of the Enlightenment Era tek Wayback Machine (arkivuar 21 maj 2022) nga Muzeu i Artit i Universitetit të Miçiganit
- Vetitë CS1: Adresë e papërshtatshme
- Vetitë CS1: Vlerë e madhe vëllimi
- Epoka e Iluminizmit
- Filozofi
- Autonomi
- Periudha historike
- Revolucioni Shkencor
- Kultura perëndimore