Giuseppe Ungaretti

Giuseppe Ungaretti lindi në Aleksandri, në lagjen Moharrem Bek,^[5] më 8 shkurt 1888^[1] nga prindër italianë me origjinë nga Lucca.^[6]La sabbia e il marmo, Donzelli, 2012, f. 25.</ref>. Babai i tij, Antonio (1842–1890), ishte një punëtor i angazhuar në gërmimet e Kanalit të Suezit, i cili vdiq dy vjet pas lindjes së poetit të ardhshëm nga hidropisia, një sëmundje e marrë gjatë viteve të punës së rëndë.^[7] Nëna e tij, Maria Lunardini (1850–1926), drejtonte një furrë familjare, gjë që i mundësoi asaj të financonte arsimin e djalit të saj, duke e lejuar atë të regjistrohej në një nga shkollat më prestigjioze në Aleksandri, École artistique Jacot zvicerane.^[5] Ai ia kushtoi nënës së tij poezinë La madre, të shkruar në vitin 1930, katër vjet pas vdekjes së saj.^[8]

Dashuria e tij për poezinë filloi të formohej gjatë viteve të shkollës, duke u forcuar falë miqësive që krijoi në qytetin egjiptian, një vend po aq i pasur me tradita të lashta sa edhe me ndikime të reja, që vinin nga prania e njerëzve nga kaq shumë vende të botës; Ungaretti vetë kishte një kujdestare nga Sudani, një shërbëtore kroate dhe një kujdestare argjentinase.

Gjatë këtyre viteve, përmes revistës Mercure de France, i riu u njoh me letërsinë franceze dhe, falë abonimit të tij në La Voce,^[9] si dhe letërsinë italiane. Ai kështu filloi të lexojë, ndër të tjera, veprat e Arthur Rimbaud, Stéphane Mallarmé, Giacomo Leopardi, Friedrich Nietzsche dhe Charles Baudelaire, këtë të fundit falë mikut të tij Moammed Sceab.^[10]

Ai gjithashtu korrespondoi me Giuseppe Prezzolini. Në vitin 1906, ai takoi Enrico Pea, i cili sapo kishte emigruar në Egjipt, me të cilin ndau përvojën e "Baracca Rossa", një depo për mermer dhe druri e pikturuar në të kuqe, një vendtakim për socialistët dhe anarkistët.^[11]

Ai filloi të punojë si korrespondent tregtar, një rol që e mbajti për një kohë, por bëri disa vendime të dobëta investimi; më pas u zhvendos në Paris për të ndjekur studimet universitare.

Në vitin 1912, pas një qëndrimi të shkurtër në Kajro, ai la Egjiptin dhe udhëtoi për në Francë. Gjatë udhëtimit, ai pa Italinë dhe peizazhin malor e saj për herë të parë. Në Paris, ai ndoqi për dy vjet ligjëratat e mbajtura nga filozofi Henri Bergson, gjuhëtari Joseph Bédier dhe Fortunat Strowski, në Sorbonne (duke dorëzuar një disertacion mbi Maurice de Guérin me Strowski) dhe në Collège de France.

Pasi hyri në një rreth artistik ndërkombëtar, ai takoi Guillaume Apollinaire, me të cilin krijoi një miqësi të ngushtë, Giovanni Papini, Ardengo Soffici, Aldo Palazzeschi, Pablo Picasso, Giorgio de Chirico, Amedeo Modigliani dhe Georges Braque. I ftuar nga Papini, Soffici dhe Palazzeschi, ai së shpejti filloi të kontribuojë në revistën Lacerba, duke botuar midis shkurtit dhe majit 1915 poezi me frymëzim futurist (disa nga vargjet e tij pasqyrojnë drejtpërdrejt ato të Palazzeschit).

Në vitin 1913, miku i tij i fëmijërisë Moammed Sceab vdiq, pasi i dha fund jetës në dhomën e tij të hotelit në rue des Carmes,^[12] të cilën e ndante me Ungaretti. Në vitin 1916, brenda koleksionit të poezive Il porto sepolto, u botua poezia e dedikuar atij, In memoria. Figura e mikut që kreu vetëvrasje në Paris përmendet edhe në tekste të tjera, si: Roman cinéma (në frëngjisht) dhe Chiaroscuro. Ungaretti i referohet atij gjithashtu disa herë në korrespondencën e tij.^[13]

Në Francë, Ungaretti reflektoi mbi përvojat e tij të mëparshme, duke përmirësuar njohuritë e tij letrare dhe stilin poetik. Pas disa botimeve në Lacerba (16 poezi), të mundësuara falë mbështetjes së Papini, Soffici dhe Palazzeschi, ai vendosi të regjistrohej vullnetar^[14] për Luftën e Madhe.

Giuseppe Ungaretti
Ungaretti me uniformën e kaporalit
Lindi	8 shkurt 1888 Aleksandria, Egjipt
Vdiq	1 qershor 1970 Milano, Itali
Profesioni	Poet, shkrimtar
Çmimet	Shërbimi ushtarak: 1915–1919 Grada: Kaporal Luftërat: Lufta e Parë Botërore

Kur shpërtheu Lufta e Parë Botërore në 1914, Ungaretti mori pjesë aktivisht në fushatën intervencioniste, duke u regjistruar më pas në regjimenti e 19-të të këmbësorisë të Brigada "Brescia" kur, më 24 maj 1915, Italia hyri në luftë. Pas betejave në Karst ai filloi të mbante një bllok me poezi, të cilat më vonë u mblodhën nga miku i tij Ettore Serra (një oficer i ri) dhe u shtypën, në tetëdhjetë kopje, në Stabilimento Tipografico Friulano në Udine në vitin 1916, me titullin Il porto sepolto.

Në atë kohë, ai gjithashtu kontribuonte në gazetën Sempre Avanti. Ai kaloi një periudhë të shkurtër në Napoli në vitin 1916 (siç dëshmohet nga disa nga poezitë e tij, për shembull Natale: "Nuk kam dëshirë / të zhytem / në një rrëmujë rrugësh...").^[15] Më 26 janar 1917, në Santa Maria la Longa, pranë Udine-s, ai shkroi poezinë e famshme Mattina.

Në pranverën e vitit 1918, regjimenti ku bënte pjesë Ungaretti shkoi të luftonte në Francë, në Shampanjë, me Korpusin e Dytë të Ushtrisë Italiane të gjeneralit Alberico Albricci. Në korrik 1918, ai shkroi Soldati, të krijuar në pyjet e Courtonit.^[16] Kur u kthye në Paris më 9 nëntor 1918, ai e gjeti mikun e tij Guillaume Apollinaire në shtratin e tij, i goditur nga gripi spanjoll.

Pas luftës, Ungaretti mbeti në kryeqytetin francez, fillimisht si korrespondent i gazetës Il Popolo d'Italia, të redaktuar nga Benito Mussolini, dhe më vonë si nëpunës në zyrën e shtypit të ambasadës italiane. Në vitin 1919, u botua në Paris përmbledhja e tij me poezi në frëngjisht, La guerre - Une poésie; kjo përmbledhje do të përfshihej më vonë në vëllimin e tij të dytë, Allegria di naufragi, të botuar në Firence po atë vit.

Në vitin 1920, ai u martua me Jeanne Dupoix, me të cilën pati tre fëmijë: Jean-Claude (i cili vdiq foshnjë në vitin 1921), Anna Maria (e njohur si Ninon, 1925–2015) dhe Antonio Benito (i njohur si Antonietto, 1930–1939).^[17]

Në vitin 1921, ai u zhvendos me familjen në Marino, në provincën e Romës, dhe punoi në zyrën e shtypit të Ministrisë së Punëve të Jashtme. Vitet 1920 shënuan një kthesë në jetën private dhe kulturore të poetit. Ai iu bashkua Partisë Fashiste dhe në vitin 1925 nënshkroi Manifestin e Intelektualëve Fashistë.^[18]

Gjatë atyre viteve, ai ishte shumë aktiv si shkrimtar për gazetat dhe revistat franceze (Commerce dhe Mesures) dhe botimet italiane (përfshirë La Gazzetta del Popolo). Ai ndërmori disa udhëtime brenda dhe jashtë Italisë për të mbajtur ligjërata, ndërkohë që mori disa nderime zyrtare, si Premio del Gondoliere. Këto ishin gjithashtu vitet kur u realizua vepra Sentimento del Tempo; botimet e para të disa poezive të kësaj vepre u shfaqën në L'Italia letteraria dhe Commerce. Në vitin 1923, Il porto sepolto u ribotua në La Spezia, me një parathënie nga Benito Mussolini, të cilin e kishte takuar në vitin 1915 gjatë fushatës së socialistëve ndërhyrës.^[19]

Në vitin 1925, ai ishte ndër nënshkruesit e Manifestit të Intelektualëve Fashistë, i cili lavdëronte fashizmin si një lëvizje revolucionare. Më 8 gusht 1926, në vilën e Luigi Pirandello, ai sfidoi Massimo Bontempelli-n në një duel për shkak të një polemike në gazetën Il Tevere: Ungaretti u plagos lehtë në krahun e djathtë dhe dueli përfundoi me pajtim.^[20]

Gjithashtu në verën e vitit 1926, ai u zhvendos në Marino, ku shkroi poezinë Stelle. Ai banoi fillimisht në Corso Vittoria Colonna, dhe nga shtatori i vitit 1931 në një vilë të vogël të njohur si 'Ghibellino', ku jetoi deri në vitin 1934 me gruan e tij Jeanne Dupoix dhe vajzën e tij Anna Maria.

Në vitin 1928, ai kaloi një konvertim fetar në katolicizëm, siç dëshmohet edhe në veprën Sentimento del Tempo.^[21]

Që nga viti 1931, poeti u emërua korrespondent special për La Gazzetta del Popolo dhe udhëtoi në Egjipt, Korsikë, Holandë dhe Italinë e Jugut. Këto përvoja u përmblodhën në koleksionin Il povero nella città (1949) dhe më vonë në Il deserto e dopo (1961). Në vitin 1933, poeti kishte arritur kulmin e famës së tij.

Në vitin 1936, gjatë një udhëtimi në Argjentinë, iu ofrua katedra e Letërsisë Italiane në Universiteti i São Paulos në Brazil, të cilën Ungaretti e pranoi. Ai u zhvendos atje me familjen dhe qëndroi deri në vitin 1942. Në São Paulo, djali i tij Antonietto vdiq në vitin 1939, në moshën nëntëvjeçare, nga një apendicit i trajtuar keq. Kjo tragjedi e la poetin në një gjendje pikëllimi të thellë, gjë që pasqyrohet në vëllimet Il Dolore (1947) dhe Un Grido e Paesaggi (1952).

Në vitin 1942, Ungaretti u kthye në Itali, ku u emërua profesor i Letërsisë Italiane Moderne dhe Bashkëkohore në Universitetin e Romës. Ai vazhdoi të shkruante dhe të botonte poezi që reflektonin tmerret e luftës dhe dhimbjen njerëzore.

Në vitin 1942, Ungaretti u kthye në Itali dhe u emërua anëtar i Accademia d'Italia dhe, "në bazë të reputacionit të tij të shquar", profesor i Letërsisë Moderne dhe Kontemporane në Universitetin "La Sapienza" të Romës. Në mars 1943, Ungaretti mbajti një ligjëratë në Universiteti i Zagrebit mbi "Leopardi, pionieri i poezisë moderne lirike",^[22] si pjesë e politikave më të gjera të Musolinit për depërtim kulturor të Italisë në Kroaci. Pavarësisht meritat e tij letrare dhe akademike, poeti u bë viktimë e pastrimit që pasoi rënien e regjimit fashist: sidomos nga korriku i vitit 1944, viti në të cilin Ministri i Arsimit Guido De Ruggiero nënshkroi dekretin që pezullonte Ungaretti-n nga mësimdhënia, deri në shkurt të vitit 1947, kur ministri i ri i arsimit Guido Gonella e riktheu përfundimisht poetin si lektor.^[23] Si dëshmi e përpjekjeve të tij të palodhta për t'u rikthyer në detyrë, ekziston një letër, e datuar më 17 korrik 1946, e dërguar Kryeministrit të atëhershëm Alcide De Gasperi,^[24] në të cilën Ungaretti mbrojti çështjen e tij, duke listuar arritjet e tij të shumta në Itali dhe jashtë saj. Poeti më pas do të mbante rolin e tij si lektor universitar deri në vitin 1958 dhe më pas, si 'lektor nderi', deri në vitin 1965. Rreth katedrës së tij u formuan një numër intelektualësh që më vonë do të dalloheshin përmes aktiviteteve të rëndësishme kulturore dhe akademike, si Leone Piccioni, Luigi Silori, Mario Petrucciani, Raffaello Brignetti, Ornella Sobrero, Franco Costabile, dhe Elio Filippo Accrocca.

Që nga viti 1942, shtëpia botuese Mondadori filloi të botojë veprat e plota të Ungaretti-t, me titullin Vita d'un uomo. Në periudhën pas-luftës, Ungaretti botoi koleksione të reja poezish, duke iu përkushtuar me entuziazëm udhëtimeve që i lejonin të përhapnin mesazhin e tij dhe duke fituar çmime të rëndësishme, si Çmimi Montefeltro në 1960 dhe Çmimi Etna-Taormina në 1966. Ai botoi një përkthim shumë të vlerësuar të Fedra nga Jean Racine dhe në vitin 1954 iu afrua fitimit të Çmimit Nobel për Letërsi.^[25] Ungaretti u hidhërua thellë nga mosdhënia e çmimit.^[26][27]

Në vitet e tij të fundit, Giuseppe Ungaretti nisi një lidhje romantike me Bruna Bianco, të cilën e takoi në Brazil. Katërqind letra mbeten si dëshmi e marrëdhënies së tyre pasionante. Në vitin 1968, Ungaretti arriti një sukses të madh televiziv duke lexuar fragmente nga Odissea e Franco Rossit, duke magjepsur audiencën me interpretimin e tij ekspresiv. Në ditëlindjen e tij të tetëdhjetë, ai u nderua në Campidoglio në prani të kryeministrit Aldo Moro, ku mori vlerësime edhe nga rivalët e tij Eugenio Montale dhe Salvatore Quasimodo.^[28]

Në vitin 1969, shtëpia botuese Mondadori nisi serinë prestigjioze Meridiani me veprat e tij të plota. Natën midis 31 dhjetorit 1969 dhe 1 janarit 1970, ai shkroi poezinë e tij të fundit, L'Impietrito e il Velluto.

Në vitin 1970, gjatë një udhëtimi në New York, shëndeti i tij u përkeqësua. Ai vdiq në Milano, natën midis 1 dhe 2 qershorit 1970, në moshën 82-vjeçare nga bronkopneumonia. Varrimi u zhvillua në Romë, në Bazilika e Shën Lorencit jashtë mureve, por pa pjesëmarrjen zyrtare të qeverisë italiane. Ai prehet në Varrezat Verano, pranë bashkëshortes së tij Jeanne dhe vajzës Ninon.

Ishin mbi të gjitha poetët e hermetizmit që e njohën Ungaretti-n si poetin që kishte arritur i pari të rinovonte në mënyrë formale dhe të thellë vargun e traditës italiane. Pas botimit të Sentimento del Tempo, ata e përshëndetën Ungaretti-n si mjeshtrin dhe pararojën e shkollës së tyre poetike, si iniciatorin e "poezisë së pastër".

Që atëherë, krijimtaria e Ungaretti-t ka pasur një sukses të pandërprerë. Shumë poetë të gjysmës së dytë të shekullit të 20-të e konsideruan atë, së bashku me Umberto Saba dhe Eugenio Montale, si një pikënisje thelbësore për letërsinë moderne italiane.

• Il porto sepolto, Udine, Stabilimento tipografico friulano, dhjetor 1916; La Spezia, Stamperia Apuana, 1923.
• Natale, Napoli, 26 dhjetor 1916.
• La guerre. Une poésie, Paris, Etablissements lux, 1919. Ribotim: Nantes, Le passeur, 1999 (nën kujdesin e J.-Charles Vegliante).
• Allegria di naufragi, Firence, Vallecchi, 1919.
• L'allegria, Milano, Preda, 1931.
• Sentimento del tempo, Firence, Vallecchi, 1933.
• Poesie disperse, Milano, A. Mondadori, 1945. [1915-1927]
• La guerra, botimi i parë italian, Milano, 1947.
• Il dolore. 1937-1946, Milano, A. Mondadori, 1947.
• Derniers Jours. 1919, Milano, Garzanti, 1947.
• La terra promessa. Frammenti, Milano, A. Mondadori, 1950.
• Gridasti soffoco..., Milano, Edizioni Fiumara, 1951.
• Un grido e paesaggi, Milano, Schwarz, 1952.
• Les cinq livres, tekst në frëngjisht nga autori dhe Jean Lescure, Paris, Les éditions de minuit, 1953.
• Il taccuino del vecchio, Milano, A. Mondadori, 1960.
• Dialogo, me Bruna Bianco, Milano, Fògola, 1968.

• Il povero na città, Milano, Edizioni della meridiana, 1949.
• Il deserto e dopo, Milano, A. Mondadori, 1961.
• Saggi e interventi, Milano, A. Mondadori, 1974.
• Invenzione della poesia moderna. Lezioni brasiliane di letteratura (1937-1942), nën kujdesin e Paola Montefoschi, Napoli, Edizioni scientifiche italiane, 1984.

• Traduzioni. Saint-John Perse, William Blake, Gongora, Esenin, Jean Paulhan, Affrica, Romë, Edizioni di Novissima, 1936.
• 22 sonetti di Shakespeare, Romë, Documento, Editore Libraio, 1944.
• 40 sonetti di Shakespeare, Milano, A. Mondadori, 1946.
• Da Góngora e da Mallarmé, Milano, A. Mondadori, 1948.
• Jean Racine, Fedra, Milano, A. Mondadori, 1950.
• Visioni di William Blake, Milano, A. Mondadori, 1965.

• Letra nga Fronti për Gherardo Marone (1916–1918), redaktuar nga Armando Marone, me një parathënie nga Leone Piccioni, Milano, A. Mondadori, 1978; me titull të ri Nga një pllakë betoni. Letra nga Fronti, botim i ri, hyrje dhe redaktim nga Francesca Bernardini Napoletano, seria Meridiani paperback, Mondadori, 2015, ISBN 978-88-046-5352-3.
• Letra për Soffici, 1917–1930, redaktuar nga Paola Montefoschi dhe Leone Piccioni, seria Nuovi Saggi, Firence, Sansoni, 1981.
• Letra për Enrico Pea, redaktuar nga Jole Soldateschi, me një shënim hyrës nga Giorgio Luti, Milano, Libri Scheiwiller, 1983, ISBN 978-88-764-4016-8.
• G. Ungaretti – Giuseppe De Robertis, Korrespondenca 1931–1962, me një shtojcë me dorëshkrime të papublikuara të poezive të Ungaretti-t, hyrje, tekste dhe shënime të redaktuara nga Domenico De Robertis, Milano, Il Saggiatore, 1984.
• Letra për Giovanni Papini. 1915–1948, redaktuar nga Maria Antonietta Terzoli, parathënie nga Leone Piccioni, seria Saggi e testi, Milano, A. Mondadori, 1988, ISBN 978-88-043-1572-8.
• Cahiers Jean Paulhan 5. Correspondence between Jean Paulhan and Giuseppe Ungaretti, 1921–1968, redaktuar dhe komentuar nga Jacqueline Paulhan, Luciano Rebay dhe Jean-Charles Vegliante, me një parathënie nga Luciano Rebay, Paris, Gallimard, 1989, ISBN 978-20-707-1665-4.
• Vincenzo Cardarelli – G. Ungaretti, Letra për Corrado Pavolini, redaktuar nga F. Bernardini Napoletano dhe M. Mascia Galateria, seria Carte e carteggi del Novecento, Romë, Bulzoni, 1989, ISBN 978-88-711-9045-7.
• G. Ungaretti – Piero Bigongiari, Carteggio, Instituti i Studimeve Letrare të Kohës së Re, Napoli, Edizioni Scientifiche Italiane, 1992, ISBN 978-88-710-4371-5.
• Letra për Giuseppe Prezzolini 1911–1969, redaktuar nga Maria Antonietta Terzoli, seria Epistolar, Korespondencë dhe Dëshmi, Romë, Edizioni di Storia e Letteratura, 2001, ISBN 978-88-871-1472-0.
• Piero Bigongiari – G. Ungaretti, Siguria e Poesisë'. Letra (1942–1970), redaktuar nga T. Spignoli, Polistampa, 2008, ISBN 978-88-596-0430-3.
• Carlo Betocchi – G. Ungaretti, Letra 1946–1970, redaktuar nga E. Lima, Firence, Società Editrice Fiorentina, 2012, ISBN 978-88-603-2198-5.
• Gëzimi është elementi im. Treqind letra me Leone Piccioni, me një kontribut nga L. Piccioni, redaktuar nga Silvia Zoppi Garampi, seria Oscar Shkrimtarë Modernë, Milano, Mondadori, 2013, ISBN 978-88-046-3120-0.
• Vittorio Sereni – G. Ungaretti, Një pikë ujë për të shuar etjen. Letra 1949–1969, redaktuar nga G. Palli Baroni, seria Lettere, Milano, Archinto, 2013, ISBN 978-88-776-8638-1.
• Letra nga fronti për Mario Puccini, redaktuar nga F. De Nicola, Milano, Archinto, 2015, ISBN 978-88-776-8671-8.
• Luigi Nono – G. Ungaretti, Për një zjarr të pezulluar. Letra 1950–1969, redaktuar nga Paolo Dal Molin dhe Maria Carla Papini, Milano, Il Saggiatore, 2016, ISBN 978-88-428-2115-1.
• Letra për Bruna, redaktuar nga Silvio Ramat, seria Oscar Moderni. Baobab, Milano, Mondadori, 2017, ISBN 978-88-046-8113-7.
• Giuseppe Ungaretti in Borromeo, korrespondencë midis Cesare Angelini dhe Giuseppe Ungaretti, redaktuar nga Fabio Maggi, në "Quaderni borromaici", nr. 4, Pavia, fq. 109–121, 2017.
• Letrat e një jete 1909–1970, redaktuar nga Francesca Bernardini Napoletano, seria Oscar Moderni. Baobab, Milano, Mondadori, 2022, ISBN 978-88-047-2495-7.

• Vita d'un uomo (Jeta e një njeriu):
  • Vëll. I, L'Allegria. 1914–1919, Milano, 1942.
  • Vëll. II, Sentimento del Tempo. 1919–1935, Milano, 1943.
  • Vëll. III, Poesie disperse, Milano, 1945.
  • Vëll. IV, 40 sonetti di Shakespeare, Milano, 1946.
  • Vëll. V, Il Dolore. 1937–1946, Milano, 1947.
  • Vëll. VI, Da Góngora e da Mallarmé, Milano, 1948.
  • Vëll. VII, Fedra di Jean Racine, Milano, 1950.
  • Vëll. VIII, La Terra Promessa. Frammenti, Milano, 1954.
  • Vëll. IX, Un grido e paesaggi, Milano, 1954.
  • Vëll. X, Il taccuino del vecchio, Milano, 1960.
  • Vëll. XI, Il deserto e dopo. 1931–1946, Milano, 1961.
  • Vëll. XII, Visioni di William Blake, Milano, 1965.
• Vita d'un uomo. Tutte le poesie, redaktuar nga Leone Piccioni, seria I Meridiani, Milano, Mondadori, 1969; botim i ri i zgjeruar nga Carlo Ossola, 2009.
• Vita d'un uomo. Saggi e interventi, redaktuar nga Mario Diacono dhe Luciano Rebay, Milano, Mondadori, 1974.
• Vita d'un uomo. Viaggi e lezioni, redaktuar nga Paola Montefoschi, seria I Meridiani, Milano, Mondadori, 2000.
• Vita d'un uomo. Traduzioni poetiche, redaktuar nga Carlo Ossola dhe G. Radin, seria I Meridiani, Milano, Mondadori, 2010.

• La vita, amico, è l'arte dell'incontro, 1969, në bashkëpunim me Sergio Endrigo dhe Vinícius de Moraes.