Sazja

Bakllama (e pashquar bakllamë; ose sazja, e pashquar saze) është një instrument muzikor kordofon me akordim përdorur në muzikën klasike osmane, popullore turke, perse, azere, asiriane, armene, nëpër Siri, Irak dhe Ballkan. Është një lutë me tre tela dhe qafë të gjatë me trup në formë dardhe, e cila luhet në Shqipërinë juglindore në zonën e Korçës, qoftë solo ose, që nga fillimi i shekullit të 20-të, në ansamble të vogla.

Ky instrument është përdorur nga kolonët shqiptarë në Turqi në gjysmën e dytë të shekullit XIX. Nga këta është sjellë tek ne rreth viteve 20-30 të shekullit XIX.^[1]

Ashtu si me bagllamat greke të ngjashme, emri dhe forma kthehen te bağlama turke, e cila i përket familjes së sazeve. Midis toskëve në Shqipërinë jugore, bakllama u zëvendësua kryesisht në gjysmën e dytë të shekullit të 20-të nga luta me qafë të shkurtër me katër tela të dyfishtë. Dy stile muzikore popullore urbane rreth Korçës në të cilat përdoret bakllama janë ansambli instrumental i sazeve dhe këngët korçare ("Këngët e Korçës").

Fjala bakllama, turqisht bağlama, si emër foljor rrjedh nga bağlamak, "të lidhësh, të bashkosh së bashku" dhe i referohet tastave në lutën turke me qafë të gjatë, të cilat më parë bëheshin nga zorrë deleje dhe lidheshin rreth qafës në një mënyrë të lëvizshme. Emri i instrumentit bağlama ndoshta përmendet për herë të parë në veprën historike-muzikore Essai sur la musique ancienne et moderne të vitit 1780 nga kompozitori francez Jean-Benjamin de La Borde (1734–1794). Në Turqi, emri i përgjithshëm për bağlama dhe latat të tjera me qafë të gjatë është saz. Fjala perso-turke saz (fillimisht "instrument muzikor"), në formën shqipe saze, përcakton një lutë me qafë të gjatë në veri të vendit dhe një lloj ansambli të muzikës popullore urbane në jug. Disa emra të tjerë turq që hynë në fjalorin muzikor shqiptar gjatë sundimit osman mbi Shqipërinë nga shekulli i 15-të deri në vitin 1912 janë buzuq nga turqishtja bozuq për një lutë me qafë të gjatë dhe arabisht ud për një lutë me qafë të shkurtër. Të dy lutat, si dhe bakllamaja, u shtynë në sfond që nga fillimi i shekullit të 20-të e tutje nga instrumentet evropiane me tela (kitara, violina ose mandolina) për shoqërimin e zhanrit të ri të këngës urbane këngë qytetare. Në të kundërt, çiftelia me dy tela (turqisht afërsisht "dy tela") me një trup të hollë dhe tasta është sot luta më e popullarizuar shqiptare me qafë të gjatë. Sharkia me tre tela me një trup disi më të madh përdoret gjithashtu për të shoqëruar këngët në Shqipërinë veriore. Sharkia është një variant i sargjisë që luhet në vendet fqinje në Ballkan dhe është emëruar sipas sharkı-t turk, një formë e këngës klasike të artit osman.

Lahutat me qafë të gjatë janë dokumentuar në Mesopotami që nga mijëvjeçari i 3-të para Krishtit dhe në Azinë Qendrore dhe Kaukaz që nga mijëvjeçari i 2-të para Krishtit. Zona e tyre e shpërndarjes shtrihet nga India në lindje përmes rajoneve të lartpërmendura dhe vendeve të Levantit deri në Ballkan në perëndim. Një lutës me dy tela dhe qafë të gjatë me një trup të vogël e të rrumbullakët të bërë nga një guaskë breshke është ruajtur nga Dinastia e 18-të në Egjipt (rreth viteve 1550 - rreth vitit 1300 para Krishtit). Një pikturë në vazo nga Kreta e datuar në të njëjtën periudhë tregon një instrument të ngjashëm, me sa duket të adoptuar nga Egjipti, në duart e një interpretuesi të lutës. Një formë tjetër e lutës me trup të beluar mund të shihet në një reliev guri hitit nga Alaca Höyük në Anadoll, i cili u krijua rreth vitit 1300 para Krishtit. Në Greqinë e lashtë, lahutat me qafë të gjatë (pandoura) nuk u përdorën deri në shekullin e 4-të para Krishtit. Të njohura nga disa ilustrime nga shekulli i 5-të para Krishtit. Ato kishin një trup drejtkëndor ose oval, një qafë pa takë dhe të paktën tre tela. Lahutat me qafë të gjatë u përhapën nga Greqia e lashtë në Romë, ku janë përshkruar në sarkofagë romakë të vonë. Dy mozaikë bizantinë nga shekujt e 5-të dhe të 6-të tregojnë lahuta me qafë të gjatë të tipit pandura. Lahutat bizantine me qafë të gjatë luheshin me një plektrum.

Në Perandorinë Osmane që pasoi, lahuta me qafë të gjatë u bë instrumenti kombëtar i turqve nën emrin saz, i cili mund të përdoret kolektivisht për të gjitha lahutat orientale me qafë të gjatë si bağlama, tanbur, buzuq dhe çoğur (në Azerbajxhan, krh. tschonguri), origjina e të cilave supozohet të jetë në Azinë Qendrore me kopuz. Tanbur mund të përdoret si emër tipik për lahutat orientale me qafë të gjatë. Lahutat me qafë të gjatë, të quajtura posaçërisht saz, janë të përhapura, përveç Turqisë, në Azerbajxhan, Armeni, midis myslimanëve urbanë të Bosnjës dhe Hercegovinës (saz, polusaz) dhe në Shqipëri (saz). Trupi i saj i thellë në formë dardhe, i cili është gjithashtu karakteristik për bakllamanë, e dallon atë nga pandura e Greqisë së lashtë dhe Mesjetës Bizantine, e cila ka një trup pothuajse drejtkëndor. Një element tjetër specifik i dizajnit të trupit është një bazë e thellë dhe e rrumbullakët që ngushtohet në një kilë të theksuar varke në mes. Kjo formë sugjerohet në një reliev prej mermeri grek të një lahute nga Mantineia në Peloponez, i cili datohet midis viteve 375 dhe 300 para Krishtit dhe stilistikisht ndoshta i përket periudhës së vonë klasike. Lahuteja mishëron një nga nëntë muzat dhe instrumenti i saj është unik për Greqinë kontinentale. Trupi drejtkëndor i lirës greke kithara ka gjithashtu një bazë të ngjashme në formë kile. Një fund në formë kile konsiderohet të jetë një traditë më e vjetër e sazit, i cili është ndërtuar rreth Gaziantepit në Turqinë juglindore nën emrin balık sırtı ("shpina e peshkut") dhe gjithashtu gjendet në disa lahuta me qafë të gjatë në Azinë Qendrore.

Në Shqipëri, sharkia dhe çiftelia kanë një fund të theksuar në formë kile. Sharkia (me fjalën e lidhur šargija), çiftelia (qifteli, gjithashtu karadyzen) dhe tambura maqedonase me bozuqin e lidhur në Maqedoninë e Veriut dhe me bakllamanë formojnë tre lloje lahutash me qafë të gjatë në Ballkan. Lahutat me qafë të gjatë u futën në Ballkan më herët pas shekullit të 12-të gjatë Perandorisë Bizantine në rënie ose në Perandorinë Osmane nëpërmjet Anadollit. Besohet gjerësisht se lahuta me qafë të gjatë erdhi në Ballkan vetëm me zgjerimin e Perandorisë Osmane gjatë shekullit të 15-të me turqit; vetëm lahuta me hark me një telë mund të jetë luajtur në Ballkan disa shekuj më parë (harku u përdor në Evropë nga shekulli i 10-të e tutje). Ky është edhe mendimi i lutësve shqiptarë, të cilët e konsiderojnë ekuivalentin e tyre të gusles serbe si një instrument më të vjetër krahasuar me lahutat me qafë të gjatë (si sharkia dhe çiftelia) që konsiderohen "të reja". Nuk ka prova për lahuta me qafë të gjatë midis sllavëve në Ballkan para kësaj kohe. Një burim nga shekulli i 15-të përmend tamburasitët turq në Sarajevë, dhe gjeografi francez Nicolas de Nicolay (1517–1583) vëzhgoi jeniçerët turq duke mësuar të luanin tambure gjatë udhëtimit të tij nëpër Ballkan drejt Stambollit në vitin 1551. Shumë më tepër prova për lahuta me qafë të gjatë në Ballkan janë transmetuar që nga mesi i shekullit të 18-të. Lahutat me qafë të gjatë që kanë mbijetuar që nga shekulli i 19-të tregojnë një larmi të madhe formash.

Bakllamaja ka një trup në formë dardhe të bërë nga tallash të holla druri të ngjitura së bashku. Pjesa e sipërme pak e harkuar është bërë prej bredhi, dhe pjesa e pasme është bërë nga man i errët ose qershi e kuqërremtë. Një shtresë e hollë arre shërben si mbrojtëse për pizhame. Karakteristikë e të gjitha lahutave me qafë të gjatë në grupin e tanburit është një qafë e gjatë me një tastierë të ngushtë që shtrihet në vijë të drejtë deri te kunjat e akordimit.

Tre telat individuale të çelikut kalojnë nëpër një tastierë me 11 deri në 14 tasta të fiksuara, më parë të bëra prej zorrësh por tani prej plastike, deri te kunjat anësore (burgji, tani me mekanikë akordimi). Bağlama turke dhe baglamat më të vogla greke, në të kundërt, kanë tre tela të dyfishta. Akordimi i telave është i ndryshëm: dy telat e sipërm akordohen një të katërtën, të pestën ose të dytën madhore larg, dhe teli më i ulët akordohet në të njëjtën lartësi si teli i mesëm ose një oktavë më poshtë. Muzikanti e interpreton melodinë me një plektrum druri qershie ose pendë gjeldeti, si në instrumentin turk, kryesisht në telin e parë dhe herë pas here në telin e mesëm. Ai shton një tingull në telin e poshtëm.

Pas pavarësisë së Shqipërisë në vitin 1912, dy qytetet e Shkodrës në veri dhe Korçës në jug u zhvilluan në qendrat kryesore të shfaqjeve të koncerteve klasike. Në Korçë, një stil specifik këndimi i muzikës tradicionale popullore i quajtur këngë korçare ("Këngë korçare") u shfaq nga shekulli i 19-të e tutje. Derisa lahuta me grykë të shkurtër, llauta, zuri gradualisht vendin e saj në mesin e shekullit të 20-të, bakllama u përdor në zonën e Korçës kryesisht si solist, në ansamble të vogla sazesh ose për të shoqëruar këngën korçare.

Gjatë periudhës osmane, përpara se Shqipëria të fitonte pavarësinë në vitin 1912, muzika popullore urbane në Shqipëri, ashtu si në rajone të tjera të Ballkanit, dominohej kryesisht nga grupet profesionale muzikore rome, stili i të cilave i të cilave përfshinte elementë turko-arabë dhe klasikë evropianë. Muzika e luajtur nga amatorët në zonat rurale, në të kundërt, bazohej në traditat lokale. Në Shqipërinë jugore, muzika popullore urbane e quajtur saze u prezantua në mesin e shekullit të 19-të. Në fillim të shekullit të 20-të, ansamblet e sazeve zakonisht përbëheshin nga një ose dy klarineta (shqip: gërneta ) dhe/ose violina, një llautë (me trup në formë dardhe dhe qafë me gjatësi mesatare) dhe një daulle me kornizë të madhe (def ose dajre). Ansambli profesional rom, ekuivalent me sazet në Greqi, është quajtur kumpaneia që nga shekulli i 19-të. Melodikisht, ansambli i sazeve mbështetej në këndimin tradicional koral izo-polifonik të Shqipërisë jugore. Klarineta mori rolin e këngëtarit kryesor, violina u përgjigj si zë i dytë solo dhe lahuta prodhoi një tingull të zhurmshëm. Regjistrimet e muzikës saze të prodhuar në Korçë nga vitet 1930 deri në vitet 1980 tregojnë se instrumentet më të njohura në këto ansamble ishin flauti i bariut (fyell, kavall), klarineta, violina, llauta, bakllama dhe daullja me kornizë.

Një nga muzikantët më të famshëm të bakllamasë ishte Sulejman Bakllamaja (1885–1952). Muzikantë të tjerë të njohur në vitet 1930 ishin Alo Qorri, Demka dhe Demir Telhai. Një saze e njohur nga Korça në gjysmën e parë të shekullit të 20-të quhej Ciloja me shokët ("Ciloja dhe Miqtë"). Një përzgjedhje e repertorit të tyre u publikua në disqe shellac në etiketën Odeon në fillim të viteve 1930. Ata luanin kavall (fyell), klarinetë (gërneta), violinë, bakllama, llautë dhe dajre . Përveç pjesëve instrumentale virtuoze, të njohura në rajon si kaba dhe avaze, ansambli, nën udhëheqësin e tij Cilo Qorri (emri i vërtetë Vasil Çezmaxhi, 1887–1953), interpretoi këngë me shoqërim instrumental në bare, në valle në dasma dhe në ngjarje festive. Vetë Cilo Qorri luante, ndër instrumente të tjera, fyell, bakllama, buzuq dhe klarinetë. Këngëtarja rome shqiptare Hafize Leskoviku (rreth viteve 1885 - rreth vitit 1965) shoqërohej gjithashtu nga saze me instrumentacionin tipik, duke përfshirë bakllama. Një tjetër këngëtare rome nga Korça që interpretoi këngët e saj solo dhe me shoqërim sazesh ishte Qerimeja (rreth viteve 1898-1968). Ajo këndoi këngë grash dhe këngë dashurie në dasma, veçanërisht për gratë. Në fillim të viteve 1930, këngët e tyre, të shoqëruara me saze, u publikuan në etiketën His Master's Voice. Në mesin e shekullit të 20-të, këngët popullore moderne të këtij folklori urban, që përmbanin disa instrumente tradicionale, u riemëruan këngë popullore e Korçës dhe ansamblet orkestrina popullore. Ata performuan repertorin e tyre të gjerë në skenë, në radio dhe në televizion.

Përveç kësaj, në shekullin e 19-të, muzikantë amatorë formuan grupe në qytetet e Shqipërisë jugore, duke kënduar këngë në stilin e përgjithshëm osman ose në stile rajonale, të shoqëruara nga bakllama, buzuq ose udi arab i lutës . Në fillim të shekullit të 20-të, popullariteti i tyre ra gradualisht në favor të instrumenteve muzikorë evropianë si kitara, violina, mandolina dhe fizarmonika . Këto instrumente tani përdoreshin për të luajtur një lloj kënge qytetare bazuar në temperamentin e barabartë evropian.

Pasi Muhamed Ali Pasha, i lindur në Greqinë e sotme veriore në vitin 1770 dhe me rrënjë shqiptare u emërua guvernator i provincës osmane të Egjiptit në vitin 1805, një komunitet i konsiderueshëm shqiptar filloi të vendoset në Egjipt. Shqiptarët vinin nga të gjitha anët e vendit dhe ishin të krishterë ose myslimanë. Sipas një raporti nga shkrimtari shqiptar Spiro Dine (1846–1922), i cili lindi pranë Korçës dhe emigroi në Egjipt në vitin 1866, një jetë e gjallë kulturore shqiptare u kultivua në kohën e tij, me këngë dhe valle të shoqëruara me bozuq, tambura dhe bakllama, të cilat mund të dëgjoheshin kudo - "si në Shqipëri", shkroi ai.

• Ardian Ahmedaja: Bakllama . Në: Grove Music Online, 3 shtator 2014
• Jeffrey B. Charest: Kthimi i Përjetshëm i lutës me Qafë të Gjata: Mitologjia, Morfologjia, Ikonografia e Familjes së lutës Tanbūr nga Mesopotamia e Lashtë në Shqipërinë Osmane. (Disertacion) Universiteti i Cardiffit, 2019
• Eno Koço: Këngët dhe Muzika Tradicionale e Rajonit të Korçës në Shqipëri. Cambridge Scholars Publishing, Newcastle upon Tyne 2018
• Nicola Scaldaferri: Këngë Korçare: Krijimi i këngëve dhe kultura muzikore në qytetin e Korçës gjatë shekullit të njëzetë. (Disertacion) Universiteti i Milanos, 2011

• Bakllama Solo. Video në YouTube