Sokrati

Sokrati
Kokë mermeri e Sokratit në Luvër (kopje e një koke bronzi të humbur nga Lisiposi)
EmriSokrati
Lindjarreth 470 p.e.s.
VendlindjaDemi Alopeke, Athina Klasike
Vdekja399 p.e.s. (rreth 71 vjeç)
VendvdekjaAthinë
EraFilozofia e Greqisë së Lashtë
RajoniFilozofia perëndimore
Shkolla/traditaFilozofia klasike greke
InteresimetEpistemologjia, etika, teleologjia
Ide të famshmeGrerëza shoqërore, dialogu sokratik, intelektualizmi sokratik, ironia sokratike, metoda sokratike, paradoksi sokratik, pyetja sokratike, «Jeta e pashqyrtuar nuk ia vlen të jetohet»
Ndikuar nga
Ndikoi te

Sokrati (Σωκράτης, Sōkrátēs; rreth 470 – 399 p.e.s.) ishte filozof i lashtë grek nga Athina Klasike, ndoshta filozofi i parë moral perëndimor, dhe një frymëzim i madh për studentin e tij Platonin, i cili themeloi kryesisht traditën e filozofisë perëndimore.[1] Figurë enigmatike, Sokrati nuk hartoi asnjë tekst dhe njihet kryesisht nëpërmjet dëshmive postume të shkrimtarëve klasikë, veçanërisht nxënësve të tij Platonit dhe Ksenofonit. Këto rrëfime janë shkruar si dialogje, ku Sokrati dhe bashkëbiseduesit e tij shqyrtojnë një temë me anë të pyetjeve dhe përgjigjeve; ato dhanë shkas dialogut sokratik si zhanër letrar. Dëshmi kontradiktore mbi Sokratin e bëjnë gati të pamundur rindërtimin e filozofisë së tij, situatë e njohur si problemi sokratik. Sokrati ishte figurë polarizuese në shoqërinë ateniase. Në vitin 399 p.e.s., ai u akuzua për asebeia (pagabësi) dhe korruptim të rinisë. Pas gjyqit që zgjati një ditë, ai u dënua me vdekje. Sipas Platonit, ai u vra me administrimin e helmit pasi refuzoi ofertat e aleatëve për t'u ndihmuar të arratisej.

Dialogjet e Platonit janë ndër rrëfimet më gjithëpërfshirëse mbi Sokratin që kanë mbijetuar nga lashtësia. Ato demonstrojnë qasjen sokratike ndaj fushave filozofike si epistemologjia dhe etika. Sokrati platonik i jep emrin e tij konceptit të metodës sokratike, dhe gjithashtu ironisë sokratike. Metoda sokratike e pyetjes, ose elenku (ἔλεγχος, elenkhos), merr formë në dialog nëpërmjet pyetjeve dhe përgjigjeve të shkurtra, e mishëruar nga ato tekste platonike ku Sokrati dhe bashkëbiseduesit e tij shqyrtojnë aspekte të ndryshme të një çështjeje ose të një kuptimi abstrakt, zakonisht lidhur me një nga virtytet, dhe e gjejnë veten në një aporia, të paaftë të përcaktojnë atë çka mendonin se kuptonin. Sokrati shpall shpesh injorancën e tij, duke thënë se ai është i sigurt vetëm se nuk di.

Sokrati ushtroi ndikim të fortë mbi filozofët në lashtësinë e mëvonshme dhe ka vazhduar ta bëjë këtë edhe në epokën moderne. Ai u studiua nga dijetarët mesjetarë dhe islamikë dhe luajti rol të rëndësishëm në mendimin e Rilindjes italiane, veçanërisht brenda lëvizjes humaniste. Interesi për të vazhdoi pa ndërprerje, siç reflektohet në veprat e Søren Kjerkegaard dhe Friedrich Niçe. Paraqitjet e Sokratit në art, letërsi dhe kulturën e gjerë e kanë bërë atë figurë të njohur gjerësisht në traditën filozofike perëndimore.

Burimet dhe problemi sokratik

Sokrati nuk i dokumentoi mësimet e tij. Gjithçka dihet për të vjen nga dëshmi të të tjerëve: kryesisht filozofi Platon dhe historiani Ksenofon, të cilët ishin të dy nxënës të tij; dramaturgu komik atenian Aristofani (bashkëkohës i Sokratit); dhe nxënësi i Platonit Aristotel, i cili lindi pas vdekjes së Sokratit. Historitë shpesh kontradiktore nga këto burime antike vetëm sa e ndërlikojnë aftësinë e dijetarëve për të rindërtuar me besueshmëri mendimet e vërteta të Sokratit, vështirësi e njohur si problemi sokratik.[2] Veprat e Platonit, Ksenofonit dhe autorëve të tjerë që e përdorin personazhin e Sokratit si mjet hulumtues janë shkruar në formën e dialogut midis Sokratit dhe bashkëbiseduesve të tij dhe ofrojnë burimin kryesor të informacionit mbi jetën dhe mendimin e Sokratit. Logoi sokratikoi («fjalimet sokratike») ishte një term i sajuar nga Aristoteli për të përshkruar këtë zhanër të sapoformuar letrar.[3] Ndërsa datat e sakta të hartimit të tyre janë të panjohura, disa prej tyre ndoshta u shkruan pas vdekjes së Sokratit.[4] Siç vuri re i pari Aristoteli, shkalla deri ku dialogjet e portretizojnë Sokratin me besnikëri është çështje debati.[5]

Platoni dhe Ksenofoni

Ksenofoni ishte nxënës i Sokratit. Ai diskuton Sokratin në katër vepra: Memorabilia, Oeconomicus, Simpoziumi dhe Apologjia e Sokratit. Ai gjithashtu përmend një histori me Sokratin në Anabasisin e tij.[6] Oeconomicus ritregon një diskutim mbi menaxhimin praktik të shtëpisë. Si Apologjia e Platonit, Apologjia e Ksenofonit përshkruan gjyqin e Sokratit, por veprat ndryshojnë ndjeshëm dhe, sipas W. K. C. Guthrie, rrëfimi i Ksenofonit portretizon një Sokrat me «mendjemadhësi dhe kënaqësi të padurueshme».[7] Simpoziumi i Ksenofonit është dialog i Sokratit me atenianë të tjerë të shquar gjatë një diskutimi pas darkës, por është mjaft ndryshe nga Simpoziumi i Platonit: nuk ka mbivendosje në listën e mysafirëve. Në Memorabilia, Ksenofoni e mbron Sokratin nga akuzat e korruptimit të rinisë dhe të qenies kundër perëndive; në thelb, është koleksion historish të ndryshme të mbledhura për të ndërtuar një apologji të re për Sokratin.[8]

Paraqitja e Sokratit nga Platoni nuk është e drejtpërdrejtë.[9] Platoni ishte nxënës i Sokratit dhe e mbijetoi atë me pesë dekada.[10] Sa besueshmëri ka Platoni në paraqitjen e atributeve të Sokratit është çështje debati; shumë dijetarë bashkëkohorë nuk e pranojnë pikëpamjen se ai nuk paraqiste pikëpamje të tjera përveç atyre të Sokratit.[11] Çrregullshmëria e personazhit të Sokratit që ai paraqet është shtysë e kësaj dyshimi.[12] Një shpjegim i zakonshëm, por jo universalisht i pranuar, i kësaj çrregullshmërie është se Platoni fillimisht u përpoq të paraqiste me saktësi Sokratin historik, ndërsa më vonë në shkrimet e tij futi pikëpamjet e veta në gojën e Sokratit. Sipas këtij kuptimi, ka dallim midis Sokratit sokratik të veprave të hershme të Platonit dhe Sokratit platonik të shkrimeve të mëvonshme të Platonit, megjithëse kufiri midis të dyve duket i mjegulluar dhe kronologjia e supozuar mbështetet në pak prova.[13]

Rrëfimi i Ksenofonit dhe ai i Platonit ndryshojnë në paraqitjen e Sokratit si person. Sokrati i Ksenofonit është më i mërzitshëm, më pak humoristik dhe më pak ironik se ai i Platonit.[14][15] Sokrati i Ksenofonit gjithashtu i mungojnë tiparet filozofike të Sokratit të Platonit — injoranca, metoda sokratike ose elenku — dhe vë theksin te enkrateia (vetëkontrolli) më shumë se Sokrati i Platonit.[16] Në përgjithësi, logoi sokratikoi nuk mund të na ndihmojnë të rindërtojmë Sokratin historik as në rastet kur tregimet e tyre mbivendosen, pasi autorët mund të kenë ndikuar rrëfimet e njëri-tjetrit.[17]

Aristofani dhe burime të tjera

Shkrimtarët e komedisë ateniase, duke përfshirë Aristofanin, komentuan gjithashtu mbi Sokratin. Komedia më e rëndësishme e Aristofanit në lidhje me Sokratin është Retë, ku Sokrati është personazh qendror.[18] Në këtë dramë, Aristofani paraqet një karikatyrë të Sokratit që anon drejt sofizmit,[19] duke e tallur Sokratin si ateist absurd.[20] Sokrati te Retë interesohet për filozofinë natyrore, gjë që përputhet me portretizimin e tij nga Platoni te Fedoni. Që Sokrati kishte tërhequr vëmendjen e atenianëve si filozof në moshën 45-vjeçare është e sigurt.[21] Nuk është e qartë nëse vepra e Aristofanit është e dobishme për të rindërtuar Sokratin historik.[22]

Autorë të tjerë antikë që shkruan mbi Sokratin ishin Eshini i Sfetit, Antistenesi, Aristipi, Brysoni, Kebesi, Kritoni, Euklidi i Megarës, Fedoni dhe Aristoteli, të gjithë duke shkruar pas vdekjes së Sokratit.[23] Aristoteli nuk ishte bashkëkohës i Sokratit; ai studioi nën Platonin në Akademinë e këtij të fundit për njëzet vjet.[11] Aristoteli e trajton Sokratin pa paragjykimin e Ksenofonit dhe Platonit, të cilët kishin lidhje emocionale me Sokratin, dhe i shqyrton doktrinat e Sokratit si filozof.[24] Roli i tij në kuptimin e Sokratit është i kufizuar. Ai nuk shkruan gjerësisht mbi Sokratin dhe, kur e bën, merret kryesisht me dialogjet e hershëm të Platonit.[25] Ka gjithashtu dyshime të përgjithshme mbi besueshmërinë e tij mbi historinë e filozofisë.[26] Megjithatë, dëshminë e tij është thelbësore për të kuptuar Sokratin.[27]

Problemi sokratik

Në një vepër themelore me titull «Vlera e Sokratit si Filozof» (1818), filozofi Friedrich Schleiermacher sulmoi rrëfimet e Ksenofonit; sulmi i tij u pranua gjerësisht.[28] Shlajermaher kritikoi Ksenofonin për paraqitjen e tij naïve të Sokratit. Ksenofoni ishte ushtar, argumentoi Shlajermaher, dhe prandaj nuk ishte i pozicionuar mirë për të shprehur idetë sokratike. Për më tepër, Ksenofoni kishte qenë i njëanshëm në portretizimin e miqut dhe mësuesit të tij të dikurshëm: ai besonte se Sokrati ishte trajtuar padrejtësisht nga Athina dhe u përpoq të provonte pikëpamjen e tij në vend të ofrimit të një rrëfimi të paanshëm. Rezultati, tha Shlajermaher, ishte se Ksenofoni e portretizoi Sokratin si filozof jotërheqës.[29] Në fillim të shekullit të njëzetë, rrëfimi i Ksenofonit u hodh poshtë kryesisht.[30]

Filozofi Karl Joel, duke mbështetur argumentet e tij mbi interpretimin e Aristotelit të logos sokratikos, sugjeroi se dialogjet sokratikë janë kryesisht trillim: sipas Joelit, autorët e dialogjeve thjesht imitonin disa tipare sokratike të dialogut.[31] Në mesin e shekullit të njëzetë, filozofë si Olof Gigon dhe Eugène Dupréel, bazuar në argumentet e Joelit, propozuan që studimi i Sokratit duhet të përqendrohet në versionet e ndryshme të karakterit dhe besimeve të tij, në vend se të synojë të rindërtojë një Sokrat historik.[32] Më vonë, dijetari i filozofisë antike Gregory Vlastos sugjeroi se dialogjet e hershëm sokratikë të Platonit ishin më të pajtueshme me prova të tjera për një Sokrat historik sesa shkrimet e tij të mëvonshme, argument që bazohet mbi mospërputhjet në portretizimin në zhvillim të Platonit për Sokratin. Vlastosi hodhi plotësisht poshtë rrëfimin e Ksenofonit, përveç kur kjo dakordohej me Platonin.[32] Kohët e fundit, Charles H. Kahn ka forcuar qëndrimin skeptik mbi problemin sokratik të pazgjidhshëm, duke sugjeruar se vetëm Apologjia e Platonit ka ndonjë rëndësi historike.[33]

Biografia

Beteja e Potidajës (432 p.e.s.): Atenianët kundër Korinthianëve (detaj). Sokrati (qendër) duke shpëtuar Alkibiadit. Gravurë e shekullit XVIII. Sipas Platonit, Sokrati mori pjesë në Betejën e Potidajës, tërheqjen e Betejës së Deliumit dhe betejën e Amfipolisit (422 p.e.s.).[34]

Sokrati lindi në vitin 470 ose 469 p.e.s. te Sofronisku dhe Fenaret, gdhendës guri dhe mami, respektivisht, në demin atenian të Alopekes; prandaj, ai ishte qytetar atenian, i lindur nga atenianë relativisht të begatë.[35] Ai jetoi afër të afërmve të babait të tij dhe trashëgoi, siç ishte zakon, pjesë të pasurisë së babait të tij, duke siguruar një jetë relativisht të lirë nga shqetësimet financiare.[36] Arsimimi i tij ndoqi ligjet dhe zakonet e Athinës. Ai mësoi aftësitë bazë të leximit dhe shkrimit dhe, si shumica e atenianëve të pasur, mori mësime shtesë në fusha të ndryshme si gjimnastika, poezia dhe muzika.[37] Ai u martua dy herë (cila erdhi e para nuk është e qartë): martesa e tij me Ksantipën ndodhi kur Sokrati ishte në të pesëdhjetat, dhe martesa tjetër ishte me vajzën e Aristidit, një burrështetas atenian.[38] Ai pati tre djem me Ksantipën.[39] Sokrati kreu shërbimin e tij ushtarak gjatë Luftës Peloponeze dhe u dallua në tre fushata, sipas Platonit.[40]

Incident tjetër që pasqyron respektin e Sokratit për ligjin është arrestimi i Leonit të Salaminës. Siç përshkruan Platoni në Apologjinë e tij, Sokrati dhe katër të tjerë u thirrën te Tholos dhe u thanë nga përfaqësues të Tridhjetë Tiranëve (të cilët filluan të qeverisin në 404 p.e.s.) të arrestonin Leonin për ekzekutim. Sërish Sokrati ishte i vetmi abstenient, duke zgjedhur të rrezikonte zemërimin dhe shpagimin e tiranëve, në vend se të merrte pjesë në atë që e konsideronte krim.[41]

Sokrati tërhiqte interes të madh nga publiku atenian dhe veçanërisht rinia ateniase.[42] Ai ishte famëkeq i shëmtuar, me hundën e sheshtë, sytë bulboz dhe barkun e madh; miqtë e tij shakanin për pamjen e tij.[43] Sokrati ishte indiferent ndaj kënaqësive materiale, duke përfshirë pamjen e vet dhe rehatinë personale. Ai anashkalonte higjienën personale, lahej rrallë, ecte këmbëzbathur, dhe zotëronte vetëm një pallto të gërvishtur.[44] Ai moderonte ngrënien, pirjen dhe marrëdhëniet seksuale, megjithëse nuk praktikonte abstenimin e plotë.[44] Megjithëse Sokrati tërhiqej nga rinia, ai i rezistonte pasionit të tij për ta, sepse, siç përshkruan Platoni, ai ishte më i interesuar të edukonte shpirtrat e tyre dhe nuk kërkonte seks nga nxënësit e tij.[45] Politikisht, ai nuk mori anë në rivalitetin midis demokratëve dhe oligarkëve në Athinë; i kritikoi të dy.[45] Karakteri i Sokratit ashtu siç shfaqet te Apologjia, Kritoni, Fedoni dhe Simpoziumi përputhet me burime të tjera deri në shkallën që jep besim se portretizimi i Platonit për Sokratin në këto vepra është përfaqësues i Sokratit të vërtetë.[46]

Sokrati vdiq në Athinë në vitin 399 p.e.s. pas gjyqit për asebeia (pagabësi) dhe korruptimin e rinisë.[47] Ai kaloi ditën e tij të fundit në burg midis miqve dhe pasuesve, të cilët i ofruan një rrugë shpëtimi, të cilën ai e refuzoi. Ai vdiq mëngjesin tjetër, në përputhje me dënimin e tij, pasi piu helmin e cicutës.[48] Sipas Fedonit, fjalët e tij të fundit ishin: «Kriton, i kemi borxh një gjel Asklepit. Mos harro ta shlyesh borxhin.»[49]

Gjyqi i Sokratit

Vdekja e Sokratit, nga Jacques-Louis David (1787). Sokrati u vizitua nga miqtë e tij gjatë natës së fundit në burg. Diskutimi i tij me ta dha shkas Kritonit dhe Fedonit të Platonit.[50]

Në vitin 399 p.e.s., Sokrati u akuzua formalisht se korruptonte mendjet e rinisë ateniase dhe për asebeia (pagabësi), d.m.th. adhurimi i perëndive false dhe moshtyrimi i perëndive të Athinës.[51] Gjatë gjyqit, Sokrati u mbrojt pa sukses. Ai u gjet fajtor me shumicë votash të hedhura nga juri me qindra qytetarë burra atenianë dhe, sipas zakonit, propozoi dënimin e vet: se duhej t'i jepej ushqim dhe strehim falas nga shteti për shërbimet që i bëri qytetit,[52] ose alternativë, se duhej gjobitur me një mina argjend (sipas tij, gjithë çfarë kishte).[52] Juria hodhi poshtë ofertën e tij dhe urdhëroi dënimin me vdekje.[52]

Nga të gjitha veprat e shkruara mbi gjyqin e Sokratit, vetëm tre kanë mbijetuar: Apologjia e Platonit, Apologjia e Ksenofonit, dhe Memorabilia e Ksenofonit.[53]

Sokrati u akuzua në një klimë politikisht të tensionuar.[54] Në vitin 404 p.e.s., atenianët u shkatërruan nga spartanët në betejën detare vendimtare të Egospotamëve, dhe më pas spartanët rrethuan Athinën. Ata zëvendësuan qeverinë demokratike me një qeveri të re pro-oligarkike, të quajtur Tridhjetë Tiranët.[54] Për shkak të masave të tyre tiranikë, disa atenianë u organizuan për të rrëzuar Tiranitë — dhe, vërtet, arritën ta bënin këtë shkurtimisht — derisa erdhi një kërkesë spartane për ndihmë nga Tridhjetë dhe u kërkua kompromis. Kur spartanët u larguan sërish, megjithatë, demokratët kapën mundësinë për të vrarë oligarkët dhe për të rimarrë qeverisjen e Athinës.[54]

Akuzat kundër Sokratit u nisën nga një poet, Melitosi, i cili kërkoi dënimin me vdekje sipas akuzës së asebeia.[54] Akuzuesit e tjerë ishin Anitu dhe Likoni. Pas një ose dy muajve, në fund të pranverës ose fillim të verës, gjyqi filloi dhe ndoshta zgjati pjesën më të madhe të një dite.[54] Kishte dy burime kryesore për akuzat e bazuara në fe. Së pari, Sokrati kishte hedhur poshtë antropomorfizmin e fesë tradicionale greke duke mohuar se perënditë bënin gjëra të këqija si njerëzit. Së dyti, ai dukej se besonte në një daimonion — zë i brendshëm me, siç sugjeronin akuzuesit e tij, origjinë hyjnore.[54]

Apologjia e Platonit fillon me Sokratin duke iu përgjigjur gojëdhënave të ndryshme kundër tij që kanë dhënë shkas akuzës.[55] Fillimisht, Sokrati mbrohet kundër gojëdhënës se është një filozof naturalist ateist, siç portretizohet te Retë e Aristofanit; ose një sofist.[56] Kundër akuzave të korruptimit të rinisë, Sokrati përgjigjet se nuk ka korruptuar asnjëherë qëllimisht askënd, pasi korruptimi i dikujt do të sillte rrezikun e u korruptuar nga ky person nga ana tjetër, dhe kjo do të ishte jologjike, pasi korruptimi është i padëshirueshëm.[57] Mbi akuzën e dytë, Sokrati kërkon sqarim. Melitosi përgjigjet duke përsëritur akuzën se Sokrati është ateist. Sokrati vëren kontradiktën midis ateizmit dhe adhurimit të perëndive false.[58] Ai pastaj pretendon se ai është «dhuratë e Perëndisë» ndaj atenianëve, pasi aktivitetet e tij i shërbejnë përfundimisht Athinës; kështu, duke e dënuar atë me vdekje, vetë Athina do të jetë humbësi më i madh.[59] Pas kësaj, ai thotë se edhe pse asnjë njeri nuk mund të arrijë urtësinë, kërkimi i saj është gjëja më e mirë që mund të bëjë dikush, duke nënkuptuar se paraja dhe prestigji nuk janë aq të çmuara sa zakonisht mendohet.[60]

Sokratit iu dha mundësia të propozonte dënime alternative pasi u gjet fajtor. Ai mund të kishte kërkuar leje të largohej nga Athina dhe të jetonte në mërgim, por nuk e bëri. Sipas Ksenofonit, Sokrati nuk bëri asnjë propozim, ndërkohë sipas Platonit ai sugjeroi se ushqimi i lirë duhet t'i sigurohej çdo ditë si njohje e vlerës së tij ndaj Athinës, ose, më seriozisht, se duhej gjobitur.[61] Juria favorizoi dënimin me vdekje duke e bërë atë të pijë një kupë me cikutë (lëng helmues).[62] Nga ana e tij, Sokrati paralajmëroi jurinë dhe atenianët se kritika ndaj tyre nga nxënësit e tij të shumtë ishte e pashmangshme, nëse nuk bëheshin njerëz të mirë.[52] Pas vonesës së shkaktuar nga ceremonitë fetare ateniase, Sokrati kaloi ditën e tij të fundit në burg. Miqtë e vizituan dhe i ofruan mundësinë të arratisej, të cilën ai e hodhi poshtë.[41]

Çështja e asaj çfarë motivoi atenianët të dënonin Sokratin mbetet e diskutueshme midis dijetarëve.[63] Ekzistojnë dy teori. E para është se Sokrati u dënua për arsye fetare; e dyta, se ai u akuzua dhe dënua për arsye politike.[63] Një interpretim tjetër, më i fundit, sinteton teoritë fetare dhe politike, duke argumentuar se feja dhe shteti nuk ishin të ndara në Athinën e lashtë.[64]

Argumenti për persekutim fetar mbështetet nga fakti se rrëfimet e gjyqit nga Platoni dhe Ksenofoni fokusohen kryesisht te akuzat e pagabësisë. Në ato rrëfime, Sokrati portretizohet si i paaftë të bëjë asnjë përpjekje për të kundërshtuar faktin se nuk besonte në perënditë ateniase. Kundër këtij argumenti qëndron fakti se shumë skeptikë dhe filozofë ateistë gjatë kësaj kohe nuk u ndoqën penalisht.[65] Sipas argumentit për persekutim politik, Sokrati u synua sepse u perceptua si kërcënim ndaj demokracisë. Ishte e vërtetë se Sokrati nuk mbrojti demokracinë gjatë mbretërimit të Tridhjetë Tiranëve dhe se shumica e nxënësve të tij ishin kundër demokratëve.[66] Rasti për persekutim politik zakonisht sfidohet nga ekzistenca e një amnistie që iu dha qytetarëve atenianë në 403 p.e.s. për të parandaluar përshkallëzimin drejt luftës civile pas rënies së Tridhjetë. Megjithatë, siç zbulojnë teksti i gjyqit të Sokratit dhe tekste të tjera, akuzuesit mund të kenë fryrë retorikën e tyre duke përdorur ngjarje para vitit 403 p.e.s.[67]

Filozofia

Metoda sokratike

Debati i Sokratit dhe Aspazisë nga Nicolas-André Monsiau. Diskutimet e Sokratit nuk kufizoheshin vetëm në grupin e ngushtë të nxënësve; ai angazhohej në dialogje me të huaj dhe me njerëz nga të gjitha klasat shoqërore dhe gjinive.[68]

Tipar themelor i Sokratit platonik është metoda sokratike, ose metoda e hedhjes poshtë (elenku).[69] Ajo është më e spikatur në veprat e hershme të Platonit, si Apologjia, Kritoni, Gorgjia, Republika I, dhe të tjerë.[70] Elenku tipik zhvillohet si vijon. Sokrati nis një diskutim mbi një temë me një pretendues ekspert të lëndës, zakonisht në shoqërinë e disa të rinjve, dhe nëpërmjet dialogut provon se besimet dhe argumentet e ekspertit janë kontradiktore.[69] Sokrati nis dialogun duke i kërkuar bashkëbiseduesit të tij një definicion të temës. Kur bën pyetje të mëtejshme, përgjigjet e bashkëbiseduesit kontradiktojnë përfundimisht definicionin e parë. Përfundimi është se eksperti nuk e dinte vërtet definicionin që në fillim.[71] Bashkëbiseduesi mund të propozojë një definicion tjetër. Ai definicion i ri, nga ana e tij, i nënshtrohet shqyrtimit të pyetjes sokratike. Me çdo raund pyetjesh dhe përgjigjesh, Sokrati dhe bashkëbiseduesi i tij shpresojnë t'i afrohen të vërtetës. Më shpesh, ata vazhdojnë të zbulojnë injorancën e tyre.[72] Meqë definicionet e bashkëbiseduesve përfaqësojnë zakonisht opinionin mbizotërues mbi një çështje, diskutimi vë në dyshim opinionin e zakonshëm.[73]

Sokrati teston gjithashtu opinionet e veta nëpërmjet metodës sokratike. Kështu Sokrati nuk mëson një doktrinë filozofike të caktuar. Përkundrazi, ai pranon injorancën e vet ndërsa kërkon të vërtetën me nxënësit dhe bashkëbiseduesit e tij.[73]

Dijetarët kanë vënë në dyshim vlefshmërinë dhe natyrën e saktë të metodës sokratike, ose me të vërtetë nëse ekzistonte fare ndonjë metodë sokratike.[74] Në vitin 1982, dijetari i filozofisë antike Gregory Vlastos pretendoi se metoda sokratike nuk mund të përdorej për të vendosur vërtetësinë ose fallsitetin e një propozicioni. Përkundrazi, argumentoi Vlastosi, ajo ishte një mënyrë për të treguar se besimet e bashkëbiseduesit ishin jokonsistente.[69] Ka pasur dy linja kryesore mendimi rreth kësaj pikëpamjeje, varësisht nëse pranohet se Sokrati kërkon të hedhë poshtë një pretendim.[69] Sipas linjës së parë të mendimit, e njohur si qasja konstruktiviste, Sokrati me të vërtetë kërkon të hedhë poshtë një pretendim me këtë metodë, dhe metoda ndihmon në arritjen e deklaratave afirmuese.[75] Qasja jokonstrektiviste mban se Sokrati thjesht dëshiron të vendosë jokonsistencën midis premisave dhe përfundimit të argumentit fillestar.

Prioriteti sokratik i definicionit

Sokrati nis diskutimet e tij duke dhënë prioritet kërkimit të definicioneve.[76] Në shumicën e rasteve, Sokrati nis diskursin e tij me ekspert të një lënde duke kërkuar një definicion — duke pyetur, për shembull, ç'është virtyti, mirësia, drejtësia ose guximi.[77] Për të vendosur një definicion, Sokrati mbledh fillimisht shembuj të qartë të një virtyti dhe pastaj kërkon të vendosë çfarë kishin të përbashkët.[78] Sipas Guthrie, Sokrati jetoi në një epokë kur sofistët kishin vënë në dyshim kuptimin e virtyteve të ndryshme, duke sfiduar substancën e tyre; kërkimi i Sokratit për definicion ishte tentativë për ta pastruar atmosferën nga skepticizmi i tyre radikal.[79]

Disa dijetarë kanë argumentuar se Sokrati nuk e mbron prioritetin e definicionit si parim, sepse kanë identifikuar raste ku ai nuk e bën këtë.[80] Disa kanë argumentuar se ky prioritet i definicionit vjen nga Platoni, jo nga Sokrati.[80] Filozofi Peter Geach, duke pranuar se Sokrati mbron prioritetin e definicionit, e gjen teknikën të gabuar. Sipas Geach, dikush mund të dijë një propozicion edhe nëse nuk mund të definojë termat me të cilët shprehet propozicioni.[81]

Injoranca sokratike

Rrënojat e Tempullit të Apollonit në Delfi, ku ndodhej Pythia. Aforizma delfikse Njohu veten ishte e rëndësishme për Sokratin, siç shihet në shumë dialogje sokratikë të Platonit, veçanërisht Apologjia.[82]

Sokrati i Platonit shpesh pretendon se është i vetëdijshëm për mungesën e vet të njohurisë, veçanërisht kur diskuton koncepte etike si arete (d.m.th., mirësia, guximi), pasi nuk e di natyrën e koncepteve të tilla.[83] Për shembull, gjatë gjyqit të tij, me jetën e vënë në lojë, Sokrati thotë: «E mendova Evenosin njeri të lumtur, nëse vërtet zotëron këtë art (technē) dhe mëson kundrejt një tarife kaq modeste. Sigurisht do të mburresha dhe lavdërohesha nëse i dija (epistamai) këto gjëra, por nuk i di (epistamai) ato, zotërinj».[84] Në disa dialogje të Platonit, Sokrati duket se i atribuon vetes disa njohuri, dhe mund të duket edhe fort i bindur për njeriun që pohon injorancën e vet.[85]

Ka shpjegime të ndryshme të jokonsistencës sokratike.[86] Një shpjegim është se Sokrati është ose ironik ose modest për qëllime pedagogjike: ai synon të lejojë bashkëbiseduesin të mendojë vetë, në vend se ta udhëzojë drejt një përgjigje të paracaktuar pyetjeve të tij filozofike.[87] Shpjegim tjetër është se Sokrati mban interpretime të ndryshme të kuptimit të «njohurisë». Njohuria, për të, mund të nënkuptojë të kuptuarit sistematik të një lënde etike, mbi të cilën Sokrati hedh plotësisht poshtë çdo lloj zotërimi; ose mund t'i referohet njohjes në nivel të ulët, të cilën Sokrati mund ta pranojë se e zotëron.[88] Në çdo rast, ka konsensus se Sokrati pranon se njohja e mungesës sonë të njohurisë është hapi i parë drejt urtësisë.[89]

Sokrati njihet për mohimin e njohurisë, pretendim i mishëruar te thënia «Di vetëm se nuk di asgjë». Kjo shpesh i atribuohet Sokratit bazuar mbi deklaratë te Apologjia e Platonit, megjithëse e njëjta pikëpamje gjendet gjatë shpesh te shkrimet e hershme të Platonit mbi Sokratin.[90] Megjithatë, në deklarata të tjera, ai nënkupton madje pretendon se ka njohuri. Për shembull, te Apologjia e Platonit Sokrati thotë: «...por të bësh padrejtësi dhe të mos bindesh ndaj eprorëve të mi, perëndi ose njeri, këtë e di se është keq dhe e poshtër...» (Apologjia, 29b6–7).[91]

Nëse Sokrati mendonte vërtet se kishte mungesë njohurie apo thjesht simulonte besim në injorancën e vet mbetet çështje debati. Interpretimi i zakonshëm është se ai simulonte modesti. Sipas Norman Gulley, Sokrati e bënte këtë për të tërhequr bashkëbiseduesit të flisnin me të. Nga ana tjetër, Terence Irwin pretendon se fjalët e Sokratit duhen marrë fjalë për fjalë.[92]

Gregory Vlastosi argumenton se ka prova të mjaftueshme për të hedhur poshtë të dy pretendimet. Sipas tij, për Sokratin ka dy kuptime të ndara të «njohurisë»: Njohuri-C dhe Njohuri-E (C qëndron për «e sigurtë», dhe E qëndron për elenku, d.m.th. metoda sokratike). Njohuri-C është diçka e pakundërshtueshme, ndërsa Njohuri-E është njohuria e nxjerrë nga elenku sokratik.[93] Kështu, Sokrati flet të vërtetën kur thotë se di-C diçka, dhe është gjithashtu i sinqertë kur thotë se di-E, për shembull, se është keq të mos bindesh ndaj eprorëve të tu, siç pretendon te Apologjia.[94] Jo të gjithë dijetarët kanë rënë dakord me këtë dualizëm semantik.[95]

Ironia sokratike

Ekziston supozim i gjerë se Sokrati ishte ironist, i bazuar kryesisht mbi portretizimin e Sokratit nga Platoni dhe Aristoteli.[96] Ironia e Sokratit është aq delikate dhe pak humoristike sa shpesh e lë lexuesin të pyesë nëse Sokrati po bën një lojë fjalësh të qëllimshme.[97] Eutifron i Platonit është i mbushur me ironi sokratike. Historia fillon kur Sokrati takohet me Euthyfronin, njeri i cili e ka akuzuar babain e tij për vrasje. Kur Sokrati dëgjon fillimisht detajet e historisë, ai komenton: «Nuk mendoj se çdo njeri mund ta bëjë këtë [të akuzojë babanë e vet] saktë, por sigurisht ai i cili ka bërë tashmë progres të madh në urtësi». Kur Eutifron mburrret me mirëkuptimin e tij të hyjnisë, Sokrati i përgjigjet se është «shumë e rëndësishme të bëhem nxënësi juaj».[98] Sokrati shihet zakonisht si ironik kur përdor lavde për të lajkatur ose kur u drejtohet bashkëbiseduesve të tij.[99]

Dijetarët janë të ndarë mbi arsyet pse Sokrati përdor ironi. Sipas mendimit të avancuar që nga periudha helenistike, ironia sokratike është mënyrë luajtëse për të tërhequr vëmendjen e audiencës.[100] Një linjë tjetër mendimi mban se Sokrati fshehin mesazhin e tij filozofik me ironi, duke e bërë të aksesueshëm vetëm për ata që mund të ndajnë pjesët e deklaratave të tij që janë ironike nga ato që nuk janë.[101] Gregory Vlastosi ka identifikuar model më kompleks ironie te Sokrati. Sipas Vlastosit, fjalët e Sokratit kanë kuptim të dyfishtë, si ironik ashtu edhe jo ironik. Ky opinion nuk ndahet nga shumë dijetarë të tjerë.[102]

Eudaimonizmi dhe intelektualizmi sokratik

Për Sokratin, ndjekja e eudaimonias motivon çdo veprim njerëzor, drejtpërdrejt ose tërthorazi.[103] Virtyti dhe njohuria lidhen, sipas Sokratit, me eudaimonian, por sa ngushtë ai i konsideronte ato të lidhura është ende i debatuar. Disa argumentojnë se Sokrati mendonte se virtyti dhe eudaimonia janë identikë. Sipas një pikëpamjeje tjetër, virtyti shërben si mjet drejt eudaimonias.[104] Pikë tjetër debati është nëse, sipas Sokratit, njerëzit dëshirojnë atë që është vërtet e mirë — ose, përkundrazi, thjesht atë çfarë perceptojnë si të mirë.[104]

Intelektualizmi moral i referohet rolit të spikatur që Sokrati i jepte njohurisë. Ai besonte se i gjithë virtyti bazohej mbi njohurinë. Ai gjithashtu besonte se njerëzit udhëhiqeshin nga fuqia njohëse për të kuptuar çfarë dëshirojnë, duke zvogëluar rolin e impulseve.[105] Te Protagora i Platonit (345c4–e6), Sokrati nënkupton se «askush nuk gabon me vullnet», gjë që ka bërë shenjën dalluese të intelektualizmit të virtytit sokratik.[106] Në filozofinë morale sokratike, prioritet i jepet intelektit si mënyra e jetës së mirë; Sokrati zbehet besimet ose pasionet irracionale.[107] Dijetarët janë hutuar nga pikëpamja e Sokratit se akrasia (veprimi sipas pasioneve irracionale, kundër njohurisë ose besimeve vetjake) është e pamundur. Shumica besojnë se Sokrati nuk la asnjë hapësirë për dëshira irracionale, megjithëse disa pretendojnë se Sokrati pranoi ekzistencën e motivimeve irracionale, por mohoi se luajnë rol primar në vendimmarrje.[108]

Feja

Botimi i Henri Estiennes i vitit 1578 i Eutifronit, tekst paralel latinisht dhe greqisht. Botimet e Estienneit u përdorën dhe u rishtypën gjerësisht për më shumë se dy shekuj.[109] Diskutimi i Sokratit me Euthyfronin mbetet ndikues edhe sot në debatet teologjike.[110]

Mospërputhja fetare e Sokratit sfidoi pikëpamjet e kohës së tij dhe kritika e tij rimodeloi diskursin fetar për shekujt në vijim.[111] Në Greqinë e Lashtë, feja e organizuar ishte e fragmentuar, kremtohej në një sërë festash për perëndi të veçanta, si Dionizia Urbane, ose në rituale shtëpiake, dhe nuk kishte tekste të shenjta. Feja ndërmisej me jetën e përditshme të qytetarëve, të cilët kryenin detyrat e tyre fetare personale kryesisht me sakrifice ndaj perëndive të ndryshme.[112] Nëse Sokrati ishte njeri besimtar praktikant apo «provokator ateist» ka qenë pikë debati që nga kohët antike; gjyqi i tij përfshiu akuza pagabësie, dhe polemika nuk ka pushuar ende.[113]

Sokrati diskuton hyjninë dhe shpirtin kryesisht te Alkibiadi, Eutifron dhe Apologjia.[114] Te Alkibiadi, Sokrati lidh shpirtin njerëzor me hyjninë, duke arritur në përfundim: «Atëherë kjo pjesë e saj i ngjan Perëndisë, dhe kushdo që shikon këtë, dhe vjen të njohë gjithçka që është hyjnore, do të fitojë me këtë njohurinë më të mirë të vetvetes.»[115] Diskutimet e tij mbi fenë bien gjithmonë nën prizmin e racionalizmit të tij.[116] Sokrati, te Eutifron, arrin në një përfundim që e çon larg praktikës zakonshme të epokës: ai i konsideron sakrificet ndaj perëndive të padobishme, veçanërisht kur ato nxiten nga shpresa e marrjes së shpërblimit të ardhshëm. Në vend të kësaj, ai thërret filozofinë dhe ndjekjen e njohurisë si mënyrën kryesore të adhurimit të perëndive.[117] Refuzimi i tij i formave tradicionale të devotshmërisë, duke i lidhur me interesin vetjak, nënkuptonte se atenianët duhet të kërkonin përvojë fetare nëpërmjet vetëshqyrtimit.[118]

Sokrati argumentoi se perënditë ishin me karakter të mirë të mençur dhe të drejtë, perceptim larg fesë tradicionale të asaj kohe.[119] Te Eutifron, lind dilema e Eutifronit. Sokrati pyesin bashkëbiseduesin e tij mbi marrëdhënien midis devotshmërisë dhe vullnetit të një perëndie të fuqishëm: A është diçka e mirë sepse është vullneti i këtij perëndie, apo është vullneti i këtij perëndie sepse është e mirë?[116] Me fjalë të tjera, a ndjek devotshmëria të mirën, apo perëndinë? Trajektoria e mendimit sokratik bie ndesh me teologjinë tradicionale greke, e cila merrte lex talionis si të mirëqenë. Sokrati mendoi se mirësia është e pavarur nga perënditë, dhe perënditë vetë duhet të jenë devote.[120]

Sokrati pohon besim tek perënditë te Apologjia e Platonit, ku u thotë jurorëve se ai i njeh perënditë më shumë sesa akuzuesit e tij.[121] Për Sokratin platonik, ekzistenca e perëndive merret si e mirëqenë; në asnjë dialog të tij ai nuk shqyrton nëse perënditë ekzistojnë apo jo.[122] Te Apologjia, mund të bëhet rasti për ta paraqitur Sokratin si agnostik, bazuar mbi diskutimin e tij të të panjohurës së madhe pas vdekjes,[123] dhe te Fedoni (dialogu me nxënësit e tij në ditën e fundit) Sokrati shpreh qartë besim në pavdekësinë e shpirtit.[124] Ai besonte gjithashtu në orakujt, parashikimet dhe mesazhet e tjera nga perënditë. Këto shenja nuk i ofruan asnjë besim pozitiv mbi çështjet morale; përkundrazi, ishin parashikime ngjarjesh të pafavorshme të ardhshme.[125]

Te Memorabilia e Ksenofonit, Sokrati ndërton argument të ngjashëm me argumentin e sotëm teleologjik të dizajnit inteligjent. Ai pretendon se meqë ka shumë tipare në univers që shfaqin «shenja të parakujdesit» (p.sh., qepallat), krijuesi hyjnor duhet të ketë krijuar universin.[122] Ai pastaj nxjerr se krijuesi duhet të jetë gjithëdijës dhe gjithëfuqishëm dhe gjithashtu se ai e krijoi universin për avancimin e njerëzimit, meqë njerëzit natyrshëm kanë shumë aftësi që kafshët e tjera nuk kanë.[126] Herë pas here, Sokrati flet për një hyjni të vetme, ndërsa herë të tjera i referohet shumë «perëndive». Kjo është interpretuar si nënkuptim se ai ose besonte se një hyjni supreme urdhëronte perënditë e tjera, ose se perëndi të ndryshme ishin pjesë, ose manifestime, të kësaj hyjnie të vetme.[126]

Marrëdhënia e besimeve fetare të Sokratit me ndjekjen e tij të rreptë të racionalizmit ka qenë objekt debati.[127] Profesori i filozofisë Mark McPherran sugjeron se Sokrati interpretonte çdo shenjë hyjnore nëpërmjet racionalitetit laik për konfirmim.[128] Profesori i filozofisë antike A. A. Long sugjeron se është anakoronike të supozohet se Sokrati besonte se sfera fetare dhe ajo racionale ishin të ndara.[129]

Daimonioni sokratik

Alkibiadi duke marrë mësim nga Sokrati, pikturë e vitit 1776 nga François-André Vincent, që portretizon daimonin e Sokratit.[130]

Në disa tekste (p.sh., Eutifron 3b5 të Platonit; Apologjia 31c–d; Memorabilia 1.1.2 e Ksenofonit), Sokrati pretendon se dëgjon shenjë daimonike — zë të brendshëm të dëgjuar zakonisht kur ishte gati të bënte gabim. Sokrati dha përshkrim të shkurtër të këtij daimonioni gjatë gjyqit të tij (Apologjia 31c–d): «...Arsyeja për këtë është diçka që keni dëgjuar prej meje shpesh në vende të ndryshme — gjegjësisht fakti se unë përjetoj diçka hyjnore dhe daimonike, siç ka shkruar Melitosi në akuzën e tij, me mënyrë talëse. Filloi në fëmijërinë time, ndodhja e një zëri të veçantë. Herë që ndodh, ai gjithmonë më ndalon nga rruga e veprimit që synoja të ndërmerrja, por kurrë nuk më jep këshillë pozitive. Ky është ai që ka kundërshtuar ushtrimin tim të politikës, dhe mendoj se kjo ka qenë krejtësisht e mirë.»[131] Studimet moderne e kanë interpretuar ndryshe këtë daimōnion sokratik si burim racional njohurie, impuls, ëndërr apo madje përvojë paranormale të ndierë nga Sokrati asket.[132]

Virtyti dhe njohuria

Teoria e virtytit e Sokratit pohon se të gjitha virtytet janë thelbësisht të njëjta, pasi janë formë e njohurisë.[133] Për Sokratin, arsyeja pse dikush nuk është i mirë është se i mungon njohuria. Meqë njohuria është e bashkuar, virtytet janë gjithashtu të bashkuara. Dictumin tjetër i famshëm — «askush nuk gabon me vullnet» — vjen gjithashtu nga kjo teori.[134] Te Protagora, Sokrati argumenton për unitetin e virtyteve duke përdorur shembullin e guximit: nëse dikush di cili rrezik është i rëndësishëm, ai mund të ndërmarrë rrezikun.[133] Aristoteli komenton: «...Sokrati i moshuari mendonte se qëllimi i jetës ishte njohuria e virtytit, dhe kërkonte definicionin e drejtësisë, guximit, dhe secilës nga pjesët e virtytit, dhe kjo ishte qasje e arsyeshme, pasi mendonte se të gjitha virtytet ishin shkenca, dhe se sapo dikush dinte [për shembull] drejtësinë, ai do të ishte i drejtë...»[135]

Dashuria

Sokrati dhe Alkibiadi, nga Christoffer Wilhelm Eckersberg, 1813–1816.

Disa tekste sugjerojnë se Sokrati kishte marrëdhënie dashurie me Alkibiadinit dhe të rinjve të tjerë; të tjerë sugjerojnë se miqësitë e Sokratit me djemtë e rinj synonin vetëm t'i përmirësonin dhe nuk ishin seksuale. Te Gorgjia, Sokrati pretendon se ishte dashnor i dyfishtë i Alkibiadit dhe filozofisë, dhe tundimi i tij është evident te Protagora, Menoni (76a–c) dhe Fedri (227c–d). Megjithatë, natyra e saktë e marrëdhënies së tij me Alkibiadinë nuk është e qartë; Sokrati ishte i njohur për vetëpërmbajtjen e tij, ndërsa Alkibiadi pranon te Simpoziumi se kishte tentuar të tundonte Sokratin por kishte dështuar.[136]

Teoria sokratike e dashurisë nxirret kryesisht nga Lisi, ku Sokrati diskuton dashurinë te një shkollë mundësi. Ata nisin dialogun duke hulumtuar dashurinë prindërore dhe si manifetohet ajo në lidhje me lirinë dhe kufijtë që prindërit vendosin për fëmijët. Sokrati përfundon se nëse Lisi është plotësisht i padobishëm, askush nuk do ta dojë — jo prindërit e tij. Ndërkohë shumica e dijetarëve besojnë se ky tekst ishte humoristik, është sugjeruar gjithashtu se Lisi tregon se Sokrati mbante pikëpamje egoiste të dashurisë, sipas së cilës dashurojmë vetëm njerëzit që na janë të dobishëm në njëfarë mënyre.[137] Dijetarë të tjerë nuk bien dakord me këtë pikëpamje, duke argumentuar se doktrina e Sokratit lë hapësirë për dashuri jo-egoiste ndaj bashkëshortit/es.[138]

Sokrati, i cili pretendon se di vetëm se nuk di, bën një përjashtim (te Simpoziumi i Platonit), ku thotë se do të tregojë të vërtetën mbi Dashurinë, të cilën e mësoi nga një «grua e zgjuar». Klasicisti Armand D'Angour ka argumentuar rastin se Sokrati ishte në rini pranë Aspazisë, dhe se Diotima, të cilës Sokrati i atribuon kuptimin e dashurisë te Simpoziumi, bazohet mbi të;[139] megjithatë, është gjithashtu e mundshme që Diotima ekzistoi vërtet.

Filozofia politike sokratike

Ndërsa Sokrati ishte i përfshirë në debate politike dhe kulturore publike, është e vështirë të përcaktohet filozofia e tij e saktë politike. Te Gorgjia e Platonit, ai i thotë Kaliklesit: «Besoj se jam njëri nga pak atenianët — për të mos thënë se jam i vetmi, por i vetmi nga bashkëkohësit tanë — i cili mori mbi vete artin e vërtetë politik dhe praktikon politikën e vërtetë. Sepse fjalët që bëj herë pas here nuk synojnë kënaqësinë, por atë çka është më e mirë.»[140] Pretendimi i tij ilustron aversionin e tij ndaj kuvendeve dhe procedurave demokratike të vendosura si votimi — pasi Sokrati i shikonte politikanët dhe retorikantët si njerëz që përdornin truke për të mashtruar publikun.[141] Ai nuk kandidoi kurrë për detyrë ose propozoi ndonjë legjislacion.[142] Përkundrazi, ai synonte ta ndihmonte qytetin të lulëzonte duke «përmirësuar» qytetarët e tij.[141] Si qytetar, ai respektoi ligjin. Ai u bind rregullave dhe kreu detyrën ushtarake duke luftuar luftëra jashtë. Dialogjet e tij, megjithatë, bëjnë pak referencë ndaj vendimeve politike bashkëkohore, si Ekspedita Siçiliane.[142]

Sokrati kaloi kohën duke biseduar me qytetarët, ndër ta anëtarë të fuqishëm të shoqërisë ateniase, duke shqyrtuar besimet e tyre dhe duke nxjerrë në dritë kontradiktat e ideve të tyre. Sokrati besonte se u bënte favor atyre pasi, për të, politika kishte të bënte me formësimin e peizazhit moral të qytetit nëpërmjet filozofisë, jo procedurave elektorale.[143] Ka debat mbi pozicionin e Sokratit në klimën politike polarizuese ateniase, e ndarë midis oligarkëve dhe demokratëve. Ndërkohë nuk ka prova tekstuale të qarta, një teori e mbajtur gjerësisht është se Sokrati anonte drejt demokracisë: ai nuk u bind ndaj urdhrit të vetëm që qeveria oligarkike e Tridhjetë Tiranëve i dha; ai respektoi ligjet dhe sistemin politik të Athinës (të formuluara nga demokratët); dhe, sipas këtij argumenti, dashamirësia e tij ndaj idealeve të Athinës demokratike ishte arsye pse nuk dëshiroi të arratisej nga burgu dhe dënimi me vdekje. Nga ana tjetër, ka prova se Sokrati anonte drejt oligarkisë: shumica e miqve të tij mbështesnin oligarkinë, ai ishte disprezues ndaj opinionit të shumicës dhe kritikues ndaj procesit demokratik.[144] Argument më pak kryesor sugjeron se Sokrati favorizoi republikën demokratike, teori që jep prioritet participimit aktiv në jetën publike.[145]

Sugjerim tjetër është se Sokrati mbështeti pikëpamje në linjë me liberalizmin, ideologji politike e formuar gjatë Epokës së Iluminizmit. Ky argument bazohet kryesisht mbi Kritonin dhe Apologjinë, ku Sokrati flet mbi marrëdhënien reciproke të dobishme midis qytetit dhe qytetarëve të tij.[146] Nga ana tjetër, Sokrati është parë si propozuesi i parë i mosbindjes civile. Kundërshtimi i fortë i Sokratit ndaj padrejtësisë, bashkë me refuzimin e tij të shërbimit ndaj urdhrit të Tridhjetë Tiranëve për të arrestuar Leonin, janë sugjeruese të kësaj linje. Siç thotë te Kriton: «Kurrë nuk duhet të veprojë dikush padrejtësisht, as për të shlyer padrejtësinë që i është bërë.»[147]

Trashëgimia

Lashtësia klasike

Gur karneol që paraqet Sokratin, Romë, shekulli I p.e.s. – shekulli I e.s.
Pikturë muri në shtëpi që paraqet Sokratin, shekujt I–V e.s., Muzeu i Efesit.

Ndikimi i Sokratit ishte i jashtëzakonshëm në filozofinë pas vdekjes së tij. Me përjashtim të epikurianëve dhe pirronistëve, gati të gjitha rrymat filozofike pas Sokratit e gjurmonin origjinën e tyre tek ai: Akademia e Platonit, Liceumi i Aristotelit, Cinikët dhe Stoikët.[148] Interesi për Sokratin vazhdoi të rritej deri në shekullin e tretë e.s.[149] Shkollat e ndryshme ndryshonin në përgjigje ndaj pyetjeve themelore si qëllimi i jetës ose natyra e arete (virtytit), pasi Sokrati nuk u kishte dhënë përgjigje, dhe prandaj shkollat filozofike pasuese ndryshuan shumë në interpretimin e mendimit të tij.[150] Ai konsiderohej se kishte zhvendosur fokusin e filozofisë nga studimi i botës natyrore, siç ishte rasti për filozofët pre-sokratikë, drejt studimit të punëve njerëzore.[151]

Ndjekësit e menjëhershëm të Sokratit ishin nxënësit e tij, Euklidi i Megarës, Aristipi dhe Antistenesi, të cilët nxorën përfundime të ndryshme mes tyre dhe ndoqën trajektore të pavarura.[152] Antistenesi kishte përbuzje të thellë ndaj të mirave materiale. Sipas tij, virtyti ishte gjithçka që rëndonte. Diogeni dhe Cinikët vazhduan këtë linjë mendimi.[153] Nga ana tjetër, Aristipi mbrojti grumbullimin e pasurisë dhe jetoi jetes luksoze. Pas largimit nga Athina dhe kthimit në qytetin e tij të origjinës Kirene, ai themeloi shkollën filozofike cirenaike bazuar mbi hedonizmin, duke favorizuar jetën e lehtë me kënaqësi trupore. Euklidi ishte bashkëkohës i Sokratit. Pas gjyqit dhe vdekjes së Sokratit, u largua nga Athina për qytetin e afërt të Megarës, ku themeloi shkollën Megariane.[154]

Stoikët mbështeteshin shumë tek Sokrati.[155] Ata aplikuan metodën sokratike si mjet për të shmangur jokonsistencat. Doktrinat e tyre morale fokusoheshin mbi mënyrën e jetesës së qetë nëpërmjet urtësisë dhe virtytit. Stoikët i caktuan virtytit rol vendimtar në arritjen e lumturisë dhe gjithashtu i dhanë prioritet marrëdhënies midis mirësisë dhe përsosurisë etike, gjëra të gjitha që jehonin mendimin sokratik.[156] Ndërkohë, rryma filozofike e Platonizmit pretendoi Sokratin si pararendësin e saj, si në etikë ashtu edhe në teorinë e njohurisë. Arkesilau, i cili u bë kreu i Akademisë rreth 80 vjet pas themelimit të saj nga Platoni, ndryshoi rrënjësisht doktrinën e Akademisë drejt asaj që njihet sot si Skepticizmi Akademik, i qendruar mbi filozofinë sokratike të injorancës. Skeptikët Akademikë konkurruan me Stoikët mbi atë se kush ishte trashëgimtari i vërtetë i Sokratit.[157]

Epikurianët ishin antagonistë ndaj Sokratit.[158] Ata e sulmuan për supersticion, duke kritikuar besimin e tij në daimonion dhe respektin e tij ndaj orakullit të Delfit.[159] Ata gjithashtu kritikuan Sokratin për karakterin dhe shkesat e ndryshme, duke u fokusuar kryesisht mbi ironinë e tij, e cila konsiderohej e papërshtatshme për filozof dhe e pahijshme për mësues.[160]

Pirronistët gjithashtu ishin antagonistë ndaj Sokratit, duke e akuzuar se ishte brblues mbi etikën, i cili angazhohej në modesti të rreme dhe që tallja dhe poshtronte njerëzit.[161]

Bota mesjetare

Portret i Sokratit në një dorëshkrim nga Al-Mubashshir ibn Fatik.

Mendimi sokratik gjeti rrugën e vet drejt Lindjes Mesme Islamike bashkë me atë të Aristotelit dhe Stoikëve. Veprat e Platonit mbi Sokratin, si dhe letërsia tjetër greke e lashtë, u përkthyen në arabisht nga dijetarë islamikë të hershëm si Al-Kindi, Xhabir ibn Haian dhe Mu'tazila. Për dijetarët myslimanë, Sokrati u admirua dhe u lavdërua për kombinimin e etikës me mënyrën e jetesës, ndoshta për shkak të ngjashmërisë në këtë drejtim me personalitetin e Muhamedit.[162] Doktrinat sokratike u modifikuan për t'iu përshtatur besimit islamik: sipas dijetarëve myslimanë, Sokrati bëri argumente për monoteizmin dhe kalueshmërinë e kësaj bote dhe shpërblimet e jetës tjetër.[163] Ndikimi i tij në botën arabo-folëse vazhdon deri në ditët e sotme.[164]

Në kohët mesjetare, pak nga mendimi i Sokratit mbijetoi në botën e krishterë si tërësi; megjithatë, veprat mbi Sokratin nga dijetarë të krishterë si Laktancu, Eusebi dhe Augustini u ruajtën në Perandorinë Bizantine, ku Sokrati studiohej nën prizmin e krishterë.[165] Pas rënies së Kostandinopojës, shumë tekste u kthyen prapa në botën e krishterimit roman, ku u përkthyen në latinisht. Në përgjithësi, filozofia antike sokratike, si pjesa tjetër e letërsisë klasike para Rilindjes, u trajtua me skepticizëm fillimisht në botën e krishterë.[166]

Gjatë Rilindjes italiane të hershme, u zhvilluan dy narrativa të ndryshme të Sokratit.[167] Nga njëra anë, lëvizja humaniste ringjalli interesin ndaj autorëve klasikë. Leonardo Bruni përktheu shumë nga dialogjet sokratikë të Platonit, ndërsa nxënësi i tij Giannozzo Manetti shkroi një libër të qarkulluar gjerësisht, «Jeta e Sokratit». Të dy paraqitën versionin qytetar të Sokratit, sipas të cilit Sokrati ishte humanist dhe mbështetës i republikanizmit. Nga ana tjetër, një pamje tjetër e Sokratit u paraqit nga Neoplatonistët italianë, të udhëhequr nga filozofi dhe prifti Marsilio Ficino. Fiçino u mbresëlit nga mënyra jo-hierarkike dhe joformale e mësimdhënies të Sokratit, të cilën u përpoq ta imitonte.[168]

Kohët moderne

Sokrati, dy bashkëshortet e tij dhe Alkibiadi, pikturë nga artisti holandez Reyer van Blommendael (1675). Shpesh Ksantipa, vetëm ose me Mirton (bashkëshortja tjetër e pretenduar e Sokratit), portretizohet duke derdhur një tenxhere urine mbi Sokratin.[169]

Në Francën e Re të hershme, imazhi i Sokratit dominohej nga tiparet e jetës private sesa nga mendimi i tij filozofik, në romane dhe drama satirike të ndryshme.[170] Disa mendimtarë e përdorën Sokratin për të theksuar dhe komentuar polemikat e epokës së tyre, si Théophile de Viau, i cili portretizoi Sokratin të krishterë të akuzuar për ateizëm,[171] ndërkohë për Voltaire, figura e Sokratit përfaqësonte teistin e bazuar mbi arsye.[172] Michel de Montaigne shkroi gjerësisht mbi Sokratin, duke e lidhur atë me racionalizmin si kundërekulibër ndaj fanatikëve fetarë bashkëkohorë.[173]

Në shekullin XVIII, Idealizmi gjerman ringjalli interesin filozofik tek Sokrati, kryesisht nëpërmjet veprës së Hegelit. Për Hegelin, Sokrati shënoi një kthesë në historinë e njerëzimit nëpërmjet futjes së parimit të subjektivitetit të lirë ose vetëvendosjes. Ndërkohë Hegeli e lavdëron Sokratin për kontributin e tij, ai gjithsesi justifikon gjykatën ateniase, pasi insistimi i Sokratit mbi vetëvendosjen do të ishte shkatërrues i Sittlichkeit (term Hegelian që nënkupton mënyrën e jetesës e formuar nga institucionet dhe ligjet e Shtetit).[174] Gjithashtu, Hegeli e sheh përdorimin e racionalizmit sokratik si vazhdimësi të fokusit të Protagorës mbi arsyetimin njerëzor (siç mishërohet te motoja homo mensura: «njeriu është masa e të gjitha gjërave»), por i modifikuar: arsyetimi ynë mund të na ndihmojë të arrijmë përfundime objektive mbi realitetin.[175]

Søren Kierkegaard e konsideroi Sokratin mësuesin e tij[176] dhe shkroi tezën e vet master mbi të, Koncepti i Ironisë me Referencë të Vazhdueshme tek Sokrati.[177] Aty argumentoi se Sokrati nuk është filozof moral por krejtësisht ironist.[178] Ai gjithashtu u fokusua mbi shmangien e shkrimit nga Sokrati: për Kjerkegaardin, kjo shmangie ishte shenjë modestie, që derivonte nga pranimi i Sokratit i injorancës së tij.[179] Jo vetëm Sokrati nuk shkroi asgjë, sipas Kjerkegaardit, por bashkëkohësit e tij e keqkuptuan si filozof, duke na lënë me detyrë gati të pamundur kuptimin e mendimit sokratik.[177] Vetëm Apologjia e Platonit ishte afër Sokratit të vërtetë, sipas Kjerkegaardit.[180] Kjerkegaardit nuk ishte vetëm temë studimi për të — ishte model gjithashtu: ai e paralelajzoi detyrën e tij si filozof me Sokratin. Ai shkruan: «I vetmi analog që kam para meje është Sokrati; detyra ime është detyrë sokratike, të auditoj definicionin e asaj çfarë do të thotë të jesh i krishterë», me qëllim që ta sjellë shoqërinë më pranë idealit të krishterë, pasi besonte se krishterimi ishte bërë formalitet, bosh nga çdo thelb i krishterë.[181] Kjerkegaard mohoi të ishte i krishterë, ashtu siç Sokrati mohoi të zotëronte ndonjë njohuri.[182]

Friedrich Nietzsche u mërzit ndaj kontributeve të Sokratit në kulturën perëndimore.[183] Në librin e tij të parë, Lindja e Tragjedisë (1872), Niçja e mbajti Sokratin përgjegjës për atë që ai e pa si përkeqësimin e qytetërimit të lashtë grek gjatë shekullit IV p.e.s. dhe pas tij. Për Niçen, Sokrati ndryshoi sferën e filozofisë nga naturalizma pre-sokratike drejt racionalizmit dhe intelektualizmit. Ai shkruan: «Konceptoj [pre-sokratikët] si paraprijës të një reformimi të grekëve: por jo te Sokrati»; «me Empedokliun dhe Demokritin, grekët ishin mirë në rrugën drejt marrjes së masës korrekte të ekzistencës njerëzore, joarsyes dhe vuajtjeve të saj; ata nuk e arritën kurrë këtë qëllim, falë Sokratit».[184] Efekti, propozoi Niçja, ishte situatë e perversuar që kishte vazhduar deri në ditët e tij: kultura jonë është kulturë sokratike, besonte ai.[183] Në botim të mëvonshëm, Muzgu i Idhujve (1887), Niçja vazhdoi sulmin e tij kundër Sokratit, duke u fokusuar mbi lidhjen arbitrare të arsyes me virtytin dhe lumturinë në mendimin sokratik.[185] Opinioni kryesor aktual është se Niçja kishte qëndrim ambivalent ndaj Sokratit.[186]

Statuja e Sokratit jashtë Bibliotekës Kombëtare të Uruguait, Montevideo.

Hannah Arendt, Leo Strauss dhe Karl Popper, pas përjetimit të tmerrave të Luftës së Dytë Botërore, mes ngritjes së regjimeve totalitare, e panë Sokratin si ikonë të ndërgjegjes individuale.[187] Arendt, te Ajhmani në Jeruzalem (1963), sugjeron se pyetja dhe vetë-reflektimi i vazhdueshëm i Sokratit mund të parandalojnë banalitetin e së keqes.[188] Strauss e sheh mendimin politik të Sokratit si paralel me atë të Platonit. Ai sheh Sokratin elitist te Republika e Platonit si shembull se pse polis nuk është dhe nuk mund të jetë mënyrë ideale e organizimit të jetës, pasi të vërtetat filozofike nuk mund të digerohen nga masat.[189] Poperi merr pikëpamjen e kundërt: ai argumenton se Sokrati kundërshton idetë totalitare të Platonit. Për Poperin, individualizmi sokratik, bashkë me demokracinë ateniase, nënkuptojnë konceptin e «shoqërisë së hapur» të Poperit siç përshkruhet te Shoqëria e Hapur dhe Armiqtë e Saj (1945).[190]

Shiko gjithashtu

Shënime

  1. ↑ "Socrates (469—399 B.C.E.)" (në anglisht). Internet Encyclopedia of Philosophy. Marrë më 2024-08-27.
  2. ↑ Guthrie & Dorion; May & Waterfield, ff. 1–2.
  3. ↑ May & Dorion; Waterfield, f. 7.
  4. ↑ Doering 2011, ff. 24–25.
  5. ↑ Dorion 2011, ff. 7–9.
  6. ↑ Guthrie 1972, f. 335.
  7. ↑ Guthrie 1972, f. 339.
  8. ↑ Guthrie 1972, f. 345.
  9. ↑ Guthrie & Dorion.
  10. ↑ Guthrie 1972, f. 30.
  11. 1 2 Guthrie & Waterfield.
  12. ↑ May & Dorion.
  13. ↑ May & Waterfield.
  14. ↑ Guthrie 1972, f. 15.
  15. ↑ May 2000, ff. 19–20.
  16. ↑ Dorion 2011, ff. 4, 10.
  17. ↑ Waterfield 2013, ff. 10–13.
  18. ↑ Guthrie 1972, ff. 39–41.
  19. ↑ Guthrie 1972, ff. 39–51.
  20. ↑ Ahbel-Rappe 2011, f. 5.
  21. ↑ Konstan 2011, ff. 85, 88.
  22. ↑ Waterfield 2013, ff. 7–8.
  23. ↑ Vlastos & Kahn.
  24. ↑ Guthrie 1972, f. 38.
  25. ↑ Dorion & Waterfield.
  26. ↑ Waterfield 2013, ff. 8–11.
  27. ↑ Waterfield 2013, f. 11.
  28. ↑ Dorion 2011, ff. 1–3.
  29. ↑ Dorion 2011, ff. 2–3.
  30. ↑ Dorion 2011, f. 5.
  31. ↑ Dorion 2011, ff. 7–10.
  32. 1 2 Dorion 2011, ff. 12–14.
  33. ↑ Dorion 2011, ff. 17–18.
  34. ↑ Guthrie 1972, f. 2.
  35. ↑ Ober & Ahbel-Rappe; Guthrie & Dorion, f. 1.
  36. ↑ Ober 2010, ff. 160–161.
  37. ↑ Ober 2010, ff. 161–162.
  38. ↑ Ober 2010, f. 161.
  39. ↑ Guthrie 1972, f. 65.
  40. ↑ Guthrie 1972, f. 59.
  41. 1 2 Guthrie & Ober.
  42. ↑ Guthrie 1972, f. 78.
  43. ↑ Guthrie 1972, ff. 66–67.
  44. 1 2 Guthrie 1972, f. 69.
  45. 1 2 Guthrie & Nails.
  46. ↑ Kahn 1998, f. 75.
  47. ↑ Ahbel-Rappe 2011, ff. 15–19.
  48. ↑ Ahbel-Rappe 2011, ff. 17, 21.
  49. ↑ Plato. "Phaedo". Perseus. Marrë më 2024-03-01. See §118a {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  50. ↑ Guthrie 1972, ff. 65–66.
  51. ↑ May 2000, ff. 30, 40.
  52. 1 2 3 4 May 2000, ff. 47–48.
  53. ↑ Danzig, Gabriel. 2003. «Apologizing for Socrates: Plato and Xenophon on Socrates' Behavior in Court». Transactions of the American Philological Association. Vol. 133, Nr. 2, fq. 285. (anglisht)
  54. 1 2 3 4 5 6 Nails 2020.
  55. ↑ May 2000, f. 31.
  56. ↑ May 2000, ff. 33–39.
  57. ↑ May 2000, ff. 41–42.
  58. ↑ May 2000, f. 42.
  59. ↑ May 2000, f. 43.
  60. ↑ May 2000, ff. 45–46.
  61. ↑ Guthrie & Ahbel-Rappe; Ober, ff. 16–17.
  62. ↑ Guthrie 1972, ff. 64–65.
  63. 1 2 Ralkowski 2013, f. 302.
  64. ↑ Ralkowski 2013, f. 323.
  65. ↑ Ralkowski 2013, ff. 319–322.
  66. ↑ Ralkowski 2013, ff. 307–308.
  67. ↑ Ralkowski 2013, ff. 303–304.
  68. ↑ Ahbel-Rappe 2011, f. 53.
  69. 1 2 3 4 Benson & Wolfsdorf.
  70. ↑ Wolfsdorf 2013, f. 34.
  71. ↑ Benson 2011, f. 184.
  72. ↑ Guthrie 1972, ff. 125–127.
  73. 1 2 Guthrie 1972, ff. 128–129.
  74. ↑ Benson 2011, ff. 179, 185–193.
  75. ↑ Benson 2011, f. 185.
  76. ↑ Benson 2013, f. 136.
  77. ↑ Benson & Ahbel-Rappe.
  78. ↑ Guthrie 1972, f. 112.
  79. ↑ Guthrie 1972, ff. 110–111.
  80. 1 2 Benson & Bett.
  81. ↑ Benson 2013, f. 145.
  82. ↑ Ahbel-Rappe 2011, f. 144.
  83. ↑ Guthrie & Bett; McPartland, f. 215.
  84. ↑ McPartland 2013, f. 98.
  85. ↑ McPartland 2013, ff. 108–109.
  86. ↑ McPartland 2013, f. 117.
  87. ↑ McPartland 2013, f. 119.
  88. ↑ McPartland 2013, ff. 117–119.
  89. ↑ McPartland 2013, ff. 118–119.
  90. ↑ Vlastos 1985, f. 1.
  91. ↑ Vlastos 1985, ff. 6–7.
  92. ↑ Vlastos & Lesher.
  93. ↑ Lesher 1987, f. 276.
  94. ↑ Lesher & Vasiliou.
  95. ↑ Lesher & McPartland.
  96. ↑ Lane 2011, f. 239.
  97. ↑ Vasiliou 2013, f. 20.
  98. ↑ Vasiliou & Lane.
  99. ↑ Lane 2011, ff. 249–251.
  100. ↑ Lane 2011, ff. 241–242.
  101. ↑ Lane 2011, f. 243.
  102. ↑ Vasiliou 2013, ff. 28–29.
  103. ↑ Brickhouse & Vlastos; 2013, f. 203.
  104. 1 2 Reshotko 2013, f. 158.
  105. ↑ Brickhouse & Smith 2013, f. 185.
  106. ↑ Segvic 2006, ff. 171–173.
  107. ↑ Segvic 2006, f. 171.
  108. ↑ Brickhouse & Smith 2013, ff. 190–191.
  109. ↑ Ausland 2019, ff. 686–687.
  110. ↑ McPherran 2011, f. 117.
  111. ↑ McPherran 2013, f. 257.
  112. ↑ McPherran 2013, ff. 259–260.
  113. ↑ McPherran 2013, ff. 257–258.
  114. ↑ Guthrie 1972, ff. 151–153.
  115. ↑ Guthrie 1972, f. 153.
  116. 1 2 McPherran & McPherran.
  117. ↑ McPherran 2013, f. 265.
  118. ↑ McPherran 2013, f. 266.
  119. ↑ McPherran 2013, ff. 263–266.
  120. ↑ McPherran 2011, ff. 117–119.
  121. ↑ McPherran 2013, ff. 272–273.
  122. 1 2 McPherran 2013, ff. 270–271.
  123. ↑ Guthrie 1972, ff. 157–158.
  124. ↑ Guthrie 1972, ff. 160–164.
  125. ↑ McPherran 2011, ff. 123–127.
  126. 1 2 McPherran & Long.
  127. ↑ McPherran 2011, ff. 114–115.
  128. ↑ McPherran 2011, f. 124.
  129. ↑ Long 2009, f. 64.
  130. ↑ Lapatin 2009, f. 146.
  131. ↑ Long 2009, ff. 63–64.
  132. ↑ Long 2009, ff. 65–66, 70.
  133. 1 2 Guthrie 1972, f. 131.
  134. ↑ Rowe 2006, ff. 164–165.
  135. ↑ Guthrie & Ahbel-Rappe.
  136. ↑ Obdrzalek 2013, ff. 210–211.
  137. ↑ Obdrzalek 2013, ff. 214–215.
  138. ↑ Obdrzalek 2013, f. 212.
  139. ↑ D'Angour 2019.
  140. ↑ Griswold & Johnson.
  141. 1 2 Johnson 2013, f. 234.
  142. 1 2 Griswold 2011, f. 334.
  143. ↑ Johnson 2013, f. 235.
  144. ↑ Johnson 2013, ff. 236–237.
  145. ↑ Johnson 2013, f. 238.
  146. ↑ Johnson 2013, ff. 239–241.
  147. ↑ Johnson 2013, ff. 241–242.
  148. ↑ Guthrie & Long; Ahbel-Rappe, f. 355.
  149. ↑ Long 2011, ff. 355–356.
  150. ↑ Guthrie & Long.
  151. ↑ Long 2011, f. 358.
  152. ↑ Guthrie 1972, f. 169.
  153. ↑ Guthrie 1972, f. 170.
  154. ↑ Guthrie 1972, ff. 170–174.
  155. ↑ Long 2011, f. 362.
  156. ↑ Long 2011, ff. 362–364.
  157. ↑ Long 2011, ff. 364–365.
  158. ↑ Long 2011, ff. 368–369.
  159. ↑ Long 2011, f. 374.
  160. ↑ Campos-Daroca & Lane; Long, f. 244.
  161. ↑ "Diogenes Laertius, Lives of the Eminent Philosophers Book II, Chapter 5, Section 19". Marrë më 2022-01-24. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  162. ↑ Alon 2009, ff. 317–318.
  163. ↑ Alon 2009, ff. 325–326.
  164. ↑ Alon 2009, f. 332.
  165. ↑ Trizio & Hankins.
  166. ↑ Hankins 2009, ff. 337–340.
  167. ↑ Hankins 2009, ff. 348–349.
  168. ↑ Hankins 2009, ff. 341–348.
  169. ↑ Lapatin 2009, ff. 133–139.
  170. ↑ McLean 2009, ff. 353–354.
  171. ↑ McLean 2009, f. 355.
  172. ↑ Loughlin 2019, f. 665.
  173. ↑ Ahbel-Rappe 2011, f. 12.
  174. ↑ Bowman 2019, ff. 751–753.
  175. ↑ Bowman 2019, ff. 753, 761–763.
  176. ↑ Schur & Yamato 2019, f. 820.
  177. 1 2 Schur & Yamato 2019, f. 824.
  178. ↑ Muench 2009, f. 389.
  179. ↑ Schur & Yamato 2019, ff. 824–825.
  180. ↑ Muench 2009, f. 390.
  181. ↑ Muench 2009, ff. 390–391.
  182. ↑ Muench 2009, f. 394.
  183. 1 2 Raymond 2019, f. 837.
  184. ↑ Porter (2009).
  185. ↑ Porter 2009, ff. 410–411.
  186. ↑ Raymond 2019, ff. 837–839.
  187. ↑ Ahbel-Rappe 2011, f. 127.
  188. ↑ Ahbel-Rappe 2011, ff. 137–138.
  189. ↑ Ahbel-Rappe 2011, ff. 138–140.
  190. ↑ Ahbel-Rappe 2011, ff. 140–142.

Referime

  • Ahbel-Rappe, Sara; Kamtekar, Rachana (2009). A Companion to Socrates (në anglisht). Wiley. ISBN 978-1-4051-5458-1.
  • Ahbel-Rappe, Sara (2011). Socrates: A Guide for the Perplexed (në anglisht). A&C Black. ISBN 978-0-8264-3325-1.
  • Alon, Ilai (2009). "Socrates in Arabic Philosophy". përmbledhur nga Ahbel-Rappe, Sara; Kamtekar, Rachana (red.). A Companion to Socrates (në anglisht). Wiley. fq. 313–326. doi:10.1002/9780470996218.ch20. ISBN 978-1-4051-5458-1.
  • Ambury, James M. (2020). "Socrates". Internet Encyclopedia of Philosophy (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-08-01. Marrë më 2021-06-02.
  • Ausland, Hayden W. (2019). "Socrates in the Early Nineteenth Century, Become Young and Beautiful". përmbledhur nga Kyriakos N. Demetriou (red.). Brill's Companion to the Reception of Socrates (në anglisht). Brill. fq. 685–718. ISBN 978-90-04-39675-3.
  • Benson, Hugh H. (2011). "Socratic Method". përmbledhur nga Donald R. Morrison (red.). The Cambridge Companion to Socrates (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 179–200. doi:10.1017/CCOL9780521833424.008. ISBN 978-0-521-83342-4.
  • Benson, Hugh H. (2013). "The priority of definition". përmbledhur nga Nicholas D. Smith (red.). The Bloomsbury Companion to Socrates (në anglisht). A&C Black. fq. 136–155. ISBN 978-1-4411-1284-2.
  • Bett, Richard (2011). "Socratic Ignorance". përmbledhur nga Donald R. Morrison (red.). The Cambridge Companion to Socrates (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 215–236. doi:10.1017/CCOL9780521833424.010. ISBN 978-0-521-83342-4.
  • Bowman, Brady (2019). "Hegel on Socrates and the Historical Advent of Moral Self-Consciousness". përmbledhur nga Kyriakos N. Demetriou (red.). Brill's Companion to the Reception of Socrates (në anglisht). Brill. fq. 749–792. doi:10.1163/9789004396753_030. ISBN 978-90-04-39675-3.
  • Brickhouse, Thomas C.; Smith, Nicholas D. (2013). "Socratic Moral Psychology". përmbledhur nga Nicholas D. Smith (red.). The Bloomsbury Companion to Socrates (në anglisht). A&C Black. fq. 185–209. ISBN 978-1-4411-1284-2.
  • Campos-Daroca, F. Javier (2019). "Epicurus and the Epicureans on Socrates and the Socratics". përmbledhur nga Moore, Christopher (red.). Brill's Companion to the Reception of Socrates (në anglisht). Brill. fq. 237–265. doi:10.1163/9789004396753_010. ISBN 978-90-04-39675-3.
  • D'Angour, Armand (2019). Socrates in Love (në anglisht). Bloomsbury. ISBN 978-14-08-88391-4.
  • Doering, Klaus (2011). "The Students of Socrates". përmbledhur nga Donald R. Morrison (red.). The Cambridge Companion to Socrates (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 24–47. doi:10.1017/CCOL9780521833424.002. ISBN 978-0-521-83342-4.
  • Dorion, Louis André (2011). "The Rise and Fall of the Socratic Problem". përmbledhur nga Donald R. Morrison (red.). The Cambridge Companion to Socrates (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 1–23. doi:10.1017/CCOL9780521833424.001. ISBN 978-0-521-83342-4.
  • Guthrie, W. K. C. (1972). A History of Greek Philosophy: Volume 3, The Fifth Century Enlightenment, Part 2, Socrates (në anglisht). Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9780511518454. ISBN 978-0-521-09667-6.
  • Griswold, Charles L. (2011). "Socrates' Political Philosophy". përmbledhur nga Donald R. Morrison (red.). The Cambridge Companion to Socrates (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 333–352. doi:10.1017/CCOL9780521833424.014. ISBN 978-0-521-83342-4.
  • Hankins, James (2009). "Socrates in the Italian Renaissance". përmbledhur nga Ahbel-Rappe, Sara; Kamtekar, Rachana (red.). A Companion to Socrates (në anglisht). Wiley. fq. 337–352. doi:10.1002/9780470996218.ch21. ISBN 978-1-4051-5458-1.
  • Johnson, Curtis (2013). "Socrates' political philosophy". përmbledhur nga Nicholas D. Smith (red.). The Bloomsbury Companion to Socrates (në anglisht). A&C Black. fq. 233–256. ISBN 978-1-4411-1284-2.
  • Kahn, Charles H. (1998). Plato and the Socratic Dialogue: The Philosophical Use of a Literary Form (në anglisht). Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9780511585579. ISBN 978-0-521-64830-1.
  • Konstan, David (2011). "Socrates in Aristophanes' Clouds". përmbledhur nga Donald R. Morrison (red.). The Cambridge Companion to Socrates (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 75–90. doi:10.1017/CCOL9780521833424.004. ISBN 978-0-521-83342-4.
  • Lane, Melissa (2011). "Reconsidering Socratic Irony". përmbledhur nga Donald R. Morrison (red.). The Cambridge Companion to Socrates (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 237–259. doi:10.1017/CCOL9780521833424.011. ISBN 978-0-521-83342-4.
  • Lapatin, Kenneth (2009). "Picturing Socrates". përmbledhur nga Ahbel-Rappe, Sara; Kamtekar, Rachana (red.). A Companion to Socrates (në anglisht). Wiley. fq. 110–155. ISBN 978-1-4051-5458-1.
  • Lesher, J. H. (1987). "Socrates' Disavowal of Knowledge". Journal of the History of Philosophy (në anglisht). 25 (2): 275–288. doi:10.1353/hph.1987.0033. ISSN 1538-4586.
  • Long, A. A. (2009). "How Does Socrates' Divine Sign Communicate with Him?". përmbledhur nga Ahbel-Rappe, Sara; Kamtekar, Rachana (red.). A Companion to Socrates (në anglisht). Wiley. fq. 63–74. doi:10.1002/9780470996218.ch5. ISBN 978-1-4051-5458-1.
  • Long, A. A. (2011). "Socrates in Later Greek Philosophy". përmbledhur nga Donald R. Morrison (red.). The Cambridge Companion to Socrates (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 355–379. doi:10.1017/CCOL9780521833424.015. ISBN 978-0-521-83342-4.
  • Loughlin, Felicity P. (2019). "Socrates and Religious Debate in the Scottish Enlightenment". përmbledhur nga Kyriakos N. Demetriou (red.). Brill's Companion to the Reception of Socrates (në anglisht). Brill. fq. 658–683. doi:10.1163/9789004396753_027. ISBN 978-90-04-39675-3.
  • May, Hope (2000). On Socrates (në anglisht). Wadsworth/Thomson Learning. ISBN 978-0-534-57604-2.
  • McPherran, Mark L. (2011). "Socratic religion". përmbledhur nga Donald R. Morrison (red.). The Cambridge Companion to Socrates (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 111–127. doi:10.1017/CCOL9780521833424.006. ISBN 978-0-521-83342-4.
  • McPherran, Mark L. (2013). "Socratic theology and piety". përmbledhur nga Nicholas D. Smith (red.). The Bloomsbury Companion to Socrates (në anglisht). A&C Black. fq. 257–277. ISBN 978-1-4411-1284-2.
  • McPartland, Keith (2013). "Socratic Ignorance and Types of Knowledge". përmbledhur nga Nicholas D. Smith (red.). The Bloomsbury Companion to Socrates (në anglisht). A&C Black. fq. 94–135. ISBN 978-1-4411-1284-2.
  • McLean, Daniel R. (2009). "The Private Life of Socrates in Early Modern France". përmbledhur nga Ahbel-Rappe, Sara; Kamtekar, Rachana (red.). A Companion to Socrates (në anglisht). Wiley. fq. 353–367. doi:10.1002/9780470996218.ch22. ISBN 978-1-4051-5458-1.
  • Muench, Paul (2009). "Kierkegaard's Socratic Point of View". përmbledhur nga Ahbel-Rappe, Sara; Kamtekar, Rachana (red.). A Companion to Socrates (në anglisht). Wiley. fq. 389–405. doi:10.1002/9780470996218.ch24. ISBN 978-1-4051-5458-1.
  • Nails, Debra (2020). Edward N. Zalta (red.). "Socrates" (në anglisht). Stanford Encyclopedia of Philosophy. Arkivuar nga origjinali më 2022-10-23. Marrë më 2021-06-02.
  • Ober, Josiah (2010). "Socrates and Democratic Athens". përmbledhur nga Donald R. Morrison (red.). The Cambridge Companion to Socrates (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 138–178. doi:10.1017/CCOL9780521833424.007. ISBN 978-0-521-83342-4.
  • Obdrzalek, Suzanne (2013). "Socrates on Love". përmbledhur nga Nicholas D. Smith (red.). The Bloomsbury Companion to Socrates (në anglisht). A&C Black. fq. 210–232. ISBN 978-1-4411-1284-2.
  • Porter, James I. (2009). "Nietzsche and 'The Problem of Socrates'". përmbledhur nga Ahbel-Rappe, Sara; Kamtekar, Rachana (red.). A Companion to Socrates (në anglisht). Wiley. fq. 406–425. doi:10.1002/9780470996218.ch25. ISBN 978-1-4051-5458-1.
  • Ralkowski, Mark (2013). "The politics of impiety: why was Socrates prosecuted by the Athenian democracy?". përmbledhur nga Nicholas D. Smith (red.). The Bloomsbury Companion to Socrates (në anglisht). A&C Black. fq. 301–327. ISBN 978-1-4411-1284-2.
  • Raymond, Christopher C. (2019). "Nietzsche's Revaluation of Socrates". përmbledhur nga Kyriakos N. Demetriou (red.). Brill's Companion to the Reception of Socrates (në anglisht). Brill. fq. 837–683. doi:10.1163/9789004396753_033. ISBN 978-90-04-39675-3.
  • Reshotko, Naomi (2013). "Socratic eudaimonism". përmbledhur nga Nicholas D. Smith (red.). The Bloomsbury Companion to Socrates (në anglisht). A&C Black. fq. 156–184. ISBN 978-1-4411-1284-2.
  • Rowe, Christopher (2006). "Socrates in Plato's Dialogues". përmbledhur nga Ahbel-Rappe, Sara; Kamtekar, Rachana (red.). A Companion to Socrates (në anglisht). Wiley. fq. 159–170. doi:10.1002/9780470996218.ch10. ISBN 978-1-4051-5458-1.
  • Rudebusch, George (2009). "Socratic Love". përmbledhur nga Ahbel-Rappe, Sara; Kamtekar, Rachana (red.). A Companion to Socrates (në anglisht). Wiley. fq. 186–199. doi:10.1002/9780470996218.ch11. ISBN 978-1-4051-5458-1.
  • Segvic, Heda (2006). "No One Errs Willingly: The Meaning of Socratic Intellectualism". përmbledhur nga Ahbel-Rappe, Sara; Kamtekar, Rachana (red.). A Companion to Socrates (në anglisht). Wiley. fq. 171–185. doi:10.1002/9780470996218.ch10. ISBN 978-1-4051-5458-1.
  • Schur, David; Yamato, Lori (2019). "Kierkegaard's Socratic Way of Writing". përmbledhur nga Kyriakos N. Demetriou (red.). Brill's Companion to the Reception of Socrates (në anglisht). Brill. fq. 820–836. doi:10.1163/9789004396753_032. ISBN 978-90-04-39675-3.
  • Trizio, Michele (2019). "Socrates in Byzantium". përmbledhur nga Moore, Christopher (red.). Brill's Companion to the Reception of Socrates (në anglisht). Brill. fq. 592–618. doi:10.1163/9789004396753_024. ISBN 978-90-04-39675-3.
  • Vasiliou, Iakovos (2013). "Socratic irony". përmbledhur nga Nicholas D. Smith (red.). The Bloomsbury Companion to Socrates (në anglisht). A&C Black. fq. 20–33. ISBN 978-1-4411-1284-2.
  • Vlastos, Gregory (1985). "Socrates' Disavowal of Knowledge". The Philosophical Quarterly (në anglisht). 35 (138): 1–31. doi:10.2307/2219545. ISSN 0031-8094.
  • Vlastos, Gregory (1991). Socrates, Ironist and Moral Philosopher (në anglisht). Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-9787-2.
  • Waterfield, Robin (2013). "Quest for the historical Socrates". përmbledhur nga Nicholas D. Smith (red.). The Bloomsbury Companion to Socrates (në anglisht). A&C Black. fq. 1–19. ISBN 978-1-4411-1284-2.
  • Wolfsdorf, David (2013). "The Socratic method". përmbledhur nga Nicholas D. Smith (red.). The Bloomsbury Companion to Socrates (në anglisht). A&C Black. fq. 34–67. ISBN 978-1-4411-1284-2.
  • White, Nicholas (2009). "Socrates in Hegel and Others". përmbledhur nga Ahbel-Rappe, Sara; Kamtekar, Rachana (red.). A Companion to Socrates (në anglisht). Wiley. fq. 368–387. doi:10.1002/9780470996218.ch23. ISBN 978-1-4051-5458-1.

Lexim i mëtejshëm

  • Benson, Hugh (1992). Essays on the philosophy of Socrates (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-506757-6.
  • Rudebusch, George (2009). Socrates (në anglisht). Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-5085-9.
  • Taylor, C. C. W. (1998). Socrates (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-287601-0.
  • Taylor, C. C. W. (2019). Socrates: A Very Short Introduction (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-883598-1.
  • Vlastos, Gregory (1994). Socratic Studies (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-44735-5.
  • Brun, Jean (1978). Socrate (në frëngjisht). Presses universitaires de France. ISBN 978-2-13-035620-2.

Lidhje të jashtme

This page is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.