Tivati
Tivati
Тиват | |
|---|---|
Qytet | |
    .jpg) | |
 Coat of arms | |
  Tivati | |
| Koordinatat: 42°26′00″N 18°42′00″E / 42.43333°N 18.70000°E | |
| Shteti |  Mali i Zi |
| Komuna | Tivati |
| Qeverisja | |
| • Type | Kryetar–kuvend komunal |
| • Kryetar | Željko Komnenović (i pavarur) |
| Sipërfaqja | |
• Total | 46 km2 (18 sq mi) |
| Lartësia | 6 m (20 ft) |
| Popullsia (2023)[1] | |
• Total | 16.338 |
| Zona kohore | UTC+1 (CET) |
| • Verë (DST) | UTC+2 (CEST) |
| Kodi postar | 85320 |
| Prefiksi lokal | +382 32 |
| Targat | TV |
| Faqja zyrtare | opstinativat |
Tivati (malazezisht: Tivat; cirilik: Тиват; historikisht në italisht: Teodo) është qytet bregdetar dhe qendër komunale në Mal të Zi. Ai ndodhet në pjesën qendrore të Gjirit të Kotorrit, në bregun e Gjirit të Tivatit, në rrëzë të malit Vrmac.
Tivati është një nga qendrat më të rëndësishme të turizmit detar në Mal të Zi. Qyteti njihet për marinën Porto Montenegro, Aeroportin e Tivatit, bregdetin e Bokës, Parkun e Madh të qytetit, ishujt pranë Krtolit dhe trashëgiminë e lidhur me traditën detare, austro-hungareze dhe jugosllave të Arsenalit detar.
Në regjistrimin e vitit 2023, komuna e Tivatit kishte 16.338 banorë.[1] Vendbanimi urban i Tivatit kishte 10.743 banorë.[2]
Gjeografia
Tivati ndodhet në pjesën qendrore të Gjirit të Kotorrit, në shpatet jugperëndimore të malit Vrmac. Përballë qytetit shtrihet Gjiri i Tivatit, më i madhi ndër katër gjiret e Bokës së Kotorrit.[3]
Komuna ka sipërfaqe 46 km² dhe është një nga komunat më të vogla të Malit të Zi për nga territori. Rreth 5 km² të saj kanë dalje drejt detit të hapur. Territori përfshin qendrën urbane të Tivatit, zonën e Donja Lastvës, Seljanovës, Mrçevacit, Gradiošnicës, Radoviqëve, Krašiçëve, Lepetanit dhe vendbanimeve të tjera bregdetare e gjysmërurale.[3]
Nga pikëpamja gjeomorfologjike, territori ndahet në tri zona kryesore: shpatet dhe majat e Vrmacit, fusha e Tivatit dhe zona e Krtolit me ishujt përreth. Në këtë hapësirë ndodhen Ishulli i Luleve, ishulli i Shën Markut dhe ishulli i Zonjës së Mëshirës, të cilët përbëjnë pjesë të rëndësishme të peizazhit detar të komunës.[3]
Klima është mesdhetare, me dimra të butë e të lagësht dhe vera të ngrohta e të kthjellëta. Tivati konsiderohet një nga zonat më me diell të Bokës së Kotorrit, me kushte të favorshme për turizëm, hortikulturë dhe zhvillim të bimësisë mesdhetare e subtropikale.[3]
Historia
Lashtësia dhe mesjeta
Zona e Tivatit ka gjurmë të hershme banimi. Në territorin e sotëm të komunës janë gjetur tumule dhe dëshmi arkeologjike që lidhen me periudhën ilire, bronzin e hershëm dhe fillimin e sundimit romak. Një nga zbulimet më të njohura është tumuli i Mala Grudës, i datuar rreth viteve 1900–1800 p.e.s.[3]
Në periudhën romake dhe pararomake, fusha e Tivatit dhe zona e Krtolit kishin vendbanime, objekte të forta dhe rrugë lokale që lidhnin bregdetin e Bokës me hapësirat përreth. Në mesjetë, tokat pjellore të Tivatit ishin të lidhura me familjet fisnike të Kotorrit, Perastit, Prçanjit dhe Dobrotës.[3]
Një nga monumentet më të rëndësishme mesjetare është kompleksi i Miholjska Prevlakës, i lidhur me abacinë benediktine dhe më vonë me selinë e metropolitëve të Zetës. Kjo hapësirë kishte rëndësi të veçantë fetare dhe kulturore për Bokën dhe Zetën mesjetare.[3]
Sundimi venecian dhe austro-hungarez
Pas periudhës së sundimit të Nemanjiqëve dhe ndikimeve të ndryshme lokale, Tivati u përfshi në hapësirën e Bokës së Kotorrit, e cila për disa shekuj ishte nën ndikimin e Republikës së Venedikut. Në burimet veneciane qyteti njihej me emrin Teodo.
Pas rënies së Venedikut në vitin 1797, zona kaloi nëpër periudha të shkurtra administrimi francez, rus dhe austriak. Nga viti 1814 deri në vitin 1918 Boka e Kotorrit, përfshirë Tivatin, ishte pjesë e Perandorisë Austriake dhe më pas e Austro-Hungarisë.[3]
Zhvillimi modern i Tivatit u ndikua fuqimisht nga ndërtimi i Arsenalit detar të marinës austro-hungareze në vitin 1889. Deri atëherë, ekonomia lokale ishte e lidhur kryesisht me bujqësinë, peshkimin dhe zanatet; pas ndërtimit të Arsenalit qyteti u orientua gjithnjë e më shumë drejt industrisë detare, punëtorisë ushtarake dhe shërbimeve të lidhura me flotën.[3]
Shekulli XX dhe periudha bashkëkohore
Pas Luftës së Parë Botërore, Tivati u bë pjesë e Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, më vonë e Jugosllavisë. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, zona e Bokës u përfshi në pushtimin italian dhe gjerman, ndërsa pas vitit 1945 Tivati u zhvillua brenda Republikës Socialiste të Malit të Zi.
Në periudhën jugosllave, Arsenali i Tivatit ishte një nga qendrat kryesore të mirëmbajtjes dhe riparimit të flotës ushtarake. Ai ndikoi në strukturën ekonomike, shoqërore dhe urbane të qytetit, duke krijuar një identitet të fortë punëtor dhe detar.
Pas pavarësisë së Malit të Zi në vitin 2006, Tivati ndryshoi ndjeshëm profilin ekonomik dhe urban. Hapësira e ish-Arsenalit u transformua në kompleksin Porto Montenegro, një marinë për jahte dhe zonë rezidenciale-turistike luksoze. Ky ndryshim e vendosi qytetin në qendër të turizmit detar ndërkombëtar dhe të investimeve të mëdha në bregdetin malazez.[4]
Administrimi
Tivati është qendra administrative e komunës me të njëjtin emër. Komuna drejtohet nga kryetari i komunës dhe kuvendi komunal. Kryetari aktual është Željko Komnenović.[5]
Komnenović është gazetar dhe profesor i gjuhës serbokroate dhe letërsisë jugosllave. Para detyrës së kryetarit të komunës, ai kishte përvojë të gjatë në media dhe në institucione lokale të Bokës së Kotorrit.[5]
Administrata komunale merret me zhvillimin urban, turizmin, shërbimet publike, kulturën, sportin, infrastrukturën, mbrojtjen e mjedisit, menaxhimin e hapësirës bregdetare dhe bashkëpunimin ndërkombëtar. Për shkak të zhvillimit të shpejtë turistik dhe investimeve të mëdha, planifikimi urban, trafiku, mbrojtja e bregdetit dhe ruajtja e identitetit lokal janë ndër çështjet më të rëndësishme të qytetit.
Demografia
Sipas regjistrimit të vitit 2023, komuna e Tivatit kishte 16.338 banorë, nga të cilët 8.021 burra dhe 8.317 gra.[1]
Përbërja etnike
Përbërja kryesore etnike e komunës së Tivatit në regjistrimin e vitit 2023 ishte si më poshtë:[6]
| Grupi etnik | Numri | Përqindja |
|---|---|---|
| Serbë | 5.631 | 34,47% |
| Malazezë | 5.354 | 32,77% |
| Kroatë | 1.963 | 12,01% |
| Rusë | 880 | 5,39% |
| Të padeklaruar | 706 | 4,31% |
| Kombësi të tjera | 258 | 1,58% |
| Boshnjakë | 189 | 1,16% |
| Egjiptianë | 187 | 1,14% |
| Turq | 178 | 1,09% |
| Ukrainas | 166 | 1,02% |
| Shqiptarë | 164 | 1,00% |
Gjuha
Në regjistrimin e vitit 2023, gjuhët më të përdorura zakonisht në komunën e Tivatit ishin serbishtja, malazishtja, rusishtja dhe kroatishtja.[6]
| Gjuha e përdorur zakonisht | Numri | Përqindja |
|---|---|---|
| Serbisht | 6.690 | 40,95% |
| Malazisht | 5.658 | 34,63% |
| Rusisht | 933 | 5,71% |
| Kroatisht | 663 | 4,06% |
| Serbokroatisht | 556 | 3,40% |
| Të padeklaruar | 351 | 2,15% |
| Shqip | 222 | 1,36% |
| Përkatësi rajonale | 212 | 1,30% |
| Turqisht | 176 | 1,08% |
| Gjuhë të tjera | 174 | 1,07% |
Feja
Shumica e popullsisë së komunës i përket krishterimit ortodoks, ndërsa Tivati ka edhe komunitet të rëndësishëm katolik, të lidhur me traditën historike të Bokës së Kotorrit.[6]
| Feja | Numri | Përqindja |
|---|---|---|
| Ortodoksë | 11.135 | 68,15% |
| Katolikë | 2.694 | 16,49% |
| Myslimanë | 983 | 6,02% |
| Të padeklaruar | 594 | 3,64% |
| Ateistë | 557 | 3,41% |
| Të krishterë të tjerë | 145 | 0,89% |
| Agnostikë | 97 | 0,59% |
Ekonomia
Ekonomia e Tivatit mbështetet kryesisht në turizëm, shërbime, investime të huaja, veprimtari detare, hoteleri, tregti, ndërtim dhe transport ajror. Në të kaluarën, qyteti kishte profil të fortë industrial e ushtarak për shkak të Arsenalit detar, ndërsa në periudhën bashkëkohore u transformua në qendër të turizmit luksoz dhe detar.
Porto Montenegro ka luajtur rol vendimtar në këtë transformim. Marina, hotelet, apartamentet, restorantet, dyqanet dhe shërbimet e lidhura me jahtet e kthyen Tivatin në një nga qendrat më të njohura të turizmit detar në Adriatik.[4]
Aeroporti i Tivatit përbën një nga elementet më të rëndësishme të ekonomisë lokale dhe të turizmit bregdetar. Ai lidh bregdetin malazez me destinacione të ndryshme evropiane dhe ka rëndësi të veçantë gjatë sezonit turistik veror.[7]
Trashëgimia kulturore
Tivati ka trashëgimi kulturore të lidhur me historinë mesjetare të Bokës, familjet fisnike të Kotorrit, periudhën veneciane, austro-hungareze dhe traditën detare. Në territorin e komunës ndodhen 26 të mira kulturore të paluajtshme dhe nëntë të mira kulturore të luajtshme.[8]
Ndër vendet dhe objektet kryesore përmenden:
- kompleksi mesjetar i Miholjska Prevlakës;
- Ishulli i Zonjës së Mëshirës;
- kompleksi Buća-Luković;
- Gornja Lastva;
- Donja Lastva;
- Kisha e Shën Rokut;
- Kisha e Shën Antonit;
- Parku i Madh i qytetit;
- Muzeu dhe Galeria e Tivatit;
- trashëgimia e Arsenalit detar;
- Muzeu i Trashëgimisë Detare në Porto Montenegro.
Kompleksi Buća-Luković është një nga monumentet më të njohura urbane të Tivatit. Ai lidhet me familjen fisnike Buća dhe sot përdoret për veprimtari muzeale, ekspozita dhe programe kulturore.
Kultura
Jeta kulturore e Tivatit zhvillohet gjatë gjithë vitit dhe përfshin teatër, muzikë, ekspozita, letërsi, shfaqje filmike, karnavale dhe ngjarje tradicionale. Qyteti synon të zhvillohet si qendër e teatrit dhe muzikës në bregdetin malazez.[8]
Ndër institucionet kryesore kulturore janë Qendra për Kulturë Tivat dhe Muzeu e Galeria e Tivatit.[8] Një nga manifestimet më të njohura është festivali mesdhetar teatror “Purgatorije”, i cili zhvillohet nga qershori deri në shtator dhe tërheq publik teatror nga rajoni.[8]
Traditat lokale përfshijnë edhe karnavalet, “Bokeška noć”, festat e Lastvës, koncertet verore, veprimtaritë e shoqërisë muzikore dhe festivalet gastronomike si “Žućenica fest”.[8]
Turizmi
Tivati është një nga destinacionet më të rëndësishme turistike të Malit të Zi. Turizmi lidhet me marinën Porto Montenegro, bregdetin e Bokës së Kotorrit, aeroportin ndërkombëtar, hotelet, plazhet, ishujt, qendrën e qytetit dhe fshatrat historike të shpatit të Vrmacit.[4]
Ndër atraksionet kryesore përmenden:
- Porto Montenegro;
- Parku i Madh i qytetit;
- Kalimanj;
- Plavi Horizonti;
- Ishulli i Luleve;
- ishulli i Shën Markut;
- Ishulli i Zonjës së Mëshirës;
- Miholjska Prevlaka;
- Gornja Lastva;
- Donja Lastva;
- Luštica Bay;
- Solila;
- Muzeu i Trashëgimisë Detare.
Tivati është destinacion i rëndësishëm për turizmin detar dhe të jahteve, por edhe për turizmin kulturor, eventet, shëtitjet bregdetare, çiklizmin dhe vizitat në peizazhet natyrore të Vrmacit, Lušticës dhe Bokës së Kotorrit.
Transporti
Tivati ka pozitë të rëndësishme në rrjetin e transportit të bregdetit malazez. Qyteti ndodhet pranë rrugës adriatike dhe lidhet me Kotorin, Buduën, Herceg Novin dhe pjesë të tjera të Bokës së Kotorrit.
Aeroporti i Tivatit ndodhet në Mrçevac, pranë qendrës së qytetit, dhe është një nga dy aeroportet ndërkombëtare të Malit të Zi, së bashku me Aeroportin e Podgoricës.[7]
Lidhja me pjesën veriperëndimore të gjirit dhe me Herceg Novin realizohet edhe përmes tragetit Kamenari–Lepetane, i cili shkurton ndjeshëm rrugën përmes ngushticës së Verigës. Portet lokale, marina e Kalimanjit dhe Porto Montenegro kanë rëndësi për lundrimin turistik, peshkimin, jahtet dhe transportin sezonal detar.
Sporti
Sporti në Tivat ka traditë të gjerë dhe përfshin futboll, basketboll, vela, vaterpolo, bouling, tenis, sporte ujore dhe aktivitete rekreative. Në komunë veprojnë më shumë se 40 klube sportive amatore, dy klube sportive shkollore dhe disa klube rekreative, me rreth 24 sporte të përfaqësuara.[9]
Ndër klubet më të njohura përmenden FK Arsenal Tivat dhe KK Teodo Tivat. Sportet detare dhe vela kanë rëndësi të veçantë për shkak të pozitës bregdetare të qytetit, marinave dhe traditës detare të Bokës.
Tivati ka edhe infrastrukturë sportive me sallë sportive, fusha futbolli, fusha basketbolli, fusha tenisi, poligone të hapura, terrene shkollore dhe hapësira rekreative përgjatë bregdetit.[9]
Shih edhe
- Mali i Zi
- Gryka e Kotorrit
- Kotorri
- Herceg Novi
- Budua
- Aeroporti i Tivatit
- Porto Montenegro
Referime
- 1 2 3 "The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings: Population of Montenegro by Sex and Age" (PDF) (në anglisht). MONSTAT. 15 tetor 2024. Marrë më 26 maj 2026.
- ↑ "Stanovništvo po naseljima, Popis 2023" (në serbisht). MONSTAT – Uprava za statistiku Crne Gore. Arkivuar nga origjinali më 23 nëntor 2025. Marrë më 26 maj 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "About Tivat" (në anglisht). Municipality of Tivat. Marrë më 26 maj 2026.
- 1 2 3 "Tourism" (në anglisht). Municipality of Tivat. Marrë më 26 maj 2026.
- 1 2 "Mayor" (në anglisht). Municipality of Tivat. Marrë më 26 maj 2026.
- 1 2 3 "The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings: Population of Montenegro by National, i.e. Ethnical Affiliation, Religion, Mother Tongue, and Language a Person Usually Speaks" (PDF) (në anglisht). MONSTAT. 15 tetor 2024. Marrë më 26 maj 2026.
- 1 2 "Tivat Airport" (në anglisht). Airports of Montenegro. Marrë më 26 maj 2026.
- 1 2 3 4 5 "Culture" (në anglisht). Municipality of Tivat. Marrë më 26 maj 2026.
- 1 2 "Sport" (në anglisht). Municipality of Tivat. Marrë më 26 maj 2026.
Lidhje të jashtme
