Herceg Novi
Herceg Novi
Херцег Нови | |
|---|---|
Qytet | |
     | |
 Coat of arms | |
  Herceg Novi | |
| Koordinatat: 42°27′10″N 18°32′12″E / 42.45278°N 18.53667°E | |
| Shteti |  Mali i Zi |
| Komuna | Herceg Novi |
| Qeverisja | |
| • Type | Kryetar–kuvend komunal |
| • Kryetar | Stevan Katić (Demokratët) |
| Sipërfaqja | |
• Total | 235 km2 (91 sq mi) |
| Lartësia | 40 m (130 ft) |
| Popullsia (2023)[1] | |
• Total | 30.824 |
| Zona kohore | UTC+1 (CET) |
| • Verë (DST) | UTC+2 (CEST) |
| Kodi postar | 85340 |
| Prefiksi lokal | +382 31 |
| Faqja zyrtare | www |
Herceg Novi (malazezisht: Herceg Novi; cirilik: Херцег Нови; historikisht në italisht: Castelnuovo) është qytet bregdetar dhe qendër komunale në Mal të Zi. Ai ndodhet në hyrjen perëndimore të Gjirit të Kotorrit, në rrëzë të malit Orjen, pranë kufirit me Kroacinë.
Qyteti njihet për qendrën e vjetër, shkallët e shumta, kështjellat, parket mesdhetare, traditën detare dhe klimën e butë bregdetare. Për shkak të gjelbërimit, numrit të madh të ditëve me diell dhe jetës kulturore, Herceg Novi njihet shpesh si “qyteti i diellit”, “qyteti i gjelbër” dhe “qyteti i festivaleve”.[2]
Sipas regjistrimit të vitit 2023, komuna e Herceg Novit kishte 30.824 banorë.[1]
Gjeografia
Herceg Novi ndodhet në bregun veriperëndimor të Gjirit të Kotorrit, në një zonë ku deti, malet dhe hapësira urbane janë të lidhura ngushtë. Qyteti shtrihet përgjatë bregdetit dhe në shpatet që ngrihen drejt malit Orjen, një nga masivet më të larta të vargmaleve dinarike.[2]
Komuna ka sipërfaqe 235 km² dhe përfshin qendrën urbane të Herceg Novit, Igalon, Toplën, Meljinën, Zelenikën, Kumborin, Đenoviqin, Baošiçin, Bijelën, Kamenarin dhe vendbanime të tjera bregdetare e malore.[2]
Klima është mesdhetare, me ndikim të fortë detar dhe me një mikroklimë të veçantë për shkak të pozicionit jugor, afërsisë me detin dhe mbrojtjes natyrore nga malet. Qyteti ka mesatarisht më shumë se 200 ditë me diell në vit, ndërsa temperatura mesatare vjetore është rreth 16,2 °C.[2]
Bregdeti i komunës përfshin plazhe, gjire të vegjël, porte, shëtitore dhe pika turistike. Në afërsi ndodhen gadishulli i Lušticës, ishulli Mamula, Plava špilja, Žanjic, Mirište dhe vendbanimi Rose.[3]
Historia
Themelimi dhe mesjeta
Herceg Novi është një nga qytetet më të reja historike të bregdetit malazez. Ai u themelua në vitin 1382 nga mbreti boshnjak Tvrtko I Kotromanić, në gjirin e Toplës, si një vendbanim i ri i lidhur me tregtinë e kripës dhe konkurrencën tregtare me Dubrovnikun.[4]
Qyteti fillimisht u quajt Sveti Stefan, por për shkak të karakterit të tij si vendbanim i ri u njoh edhe si Novi, Castrum Novum dhe Castel Nuovo. Emri i mëvonshëm Herceg Novi lidhet me titullin e hercegut Stjepan Vukčić Kosača, i cili sundoi në këtë hapësirë në shekullin XV.[4]
Pozicioni në hyrje të Gjirit të Kotorrit i dha qytetit rëndësi strategjike dhe tregtare. Përmes portit dhe rrugëve tokësore, ai lidhej me hapësirën adriatike, me brendësinë ballkanike dhe me qendrat tregtare të rajonit.
Periudha osmane dhe veneciane
Në vitin 1482 qyteti u pushtua nga Perandoria Osmane dhe mbeti nën sundimin osman deri në vitin 1687, me një ndërprerje të shkurtër në vitet 1538–1539, kur u mor nga forcat spanjolle.[4] Gjatë kësaj periudhe u ndërtuan dhe u zgjeruan disa nga fortifikimet kryesore të qytetit, përfshirë Kanli Kulën.
Në vitin 1687, pas rreth dy shekujsh sundimi osman, Herceg Novi u pushtua nga Republika e Venedikut. Sundimi venecian zgjati deri në rënien e Republikës në vitin 1797 dhe la gjurmë të rëndësishme në arkitekturën, fortifikimet, organizimin urban dhe emërtimet historike të qytetit.[4]
Shekujt XIX dhe XX
Pas rënies së Venedikut, Herceg Novi kaloi nëpër periudha të ndryshme sundimi austriak, rus, francez dhe austro-hungarez. Në fillim të shekullit XIX qyteti dhe Boka Kotorska përjetuan ndryshime të shpeshta politike dhe ushtarake, përpara se zona të përfshihej për një periudhë të gjatë në administrimin austro-hungarez.[4]
Pas Luftës së Parë Botërore, Boka Kotorska u përfshi në Mbretërinë e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, më vonë Jugosllavi. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, qyteti u pushtua nga forcat italiane dhe më pas gjermane, deri në çlirimin më 28 tetor 1944.[4]
Në periudhën socialiste, Herceg Novi u zhvillua si qendër turistike, kulturore dhe shëndetësore. Igalo, pjesë e komunës, u bë i njohur për institucionet rehabilituese, baltën shëruese dhe burimet minerale. Pas pavarësisë së Malit të Zi në vitin 2006, qyteti mbeti një nga qendrat kryesore të bregdetit malazez.
Administrimi
Herceg Novi është qendra administrative e komunës me të njëjtin emër. Komuna drejtohet nga kryetari i komunës dhe kuvendi komunal. Kryetari aktual është Stevan Katić, i zgjedhur në seancën e dytë të rregullt të Kuvendit Komunal më 9 qershor 2025.[5]
Administrata komunale merret me zhvillimin urban, turizmin, kulturën, arsimin, shërbimet publike, mbrojtjen e mjedisit, bashkëpunimin ndërkombëtar dhe menaxhimin e hapësirës bregdetare. Për shkak të pozitës turistike dhe bregdetare, çështjet e urbanistikës, trafikut, ruajtjes së trashëgimisë dhe zhvillimit të qëndrueshëm kanë rëndësi të veçantë për qytetin.
Demografia
Sipas regjistrimit të vitit 2023, komuna e Herceg Novit kishte 30.824 banorë, nga të cilët 14.785 burra dhe 16.039 gra.[1]
Përbërja etnike
Përbërja kryesore etnike e komunës së Herceg Novit në regjistrimin e vitit 2023 ishte si më poshtë:[6]
| Grupi etnik | Numri | Përqindja |
|---|---|---|
| Serbë | 14.901 | 48,34% |
| Malazezë | 9.175 | 29,77% |
| Rusë | 1.930 | 6,26% |
| Kroatë | 511 | 1,66% |
| Përkatësi rajonale | 328 | 1,07% |
| Ukrainas | 321 | 1,04% |
| Romë | 269 | 0,87% |
| Jugosllavë | 215 | 0,70% |
| Të padeklaruar | 1.996 | 6,48% |
Gjuha
Në regjistrimin e vitit 2023, gjuhët më të përdorura zakonisht në komunën e Herceg Novit ishin serbishtja, malazishtja dhe rusishtja.[6]
| Gjuha e përdorur zakonisht | Numri | Përqindja |
|---|---|---|
| Serbisht | 18.032 | 58,50% |
| Malazisht | 7.210 | 23,39% |
| Rusisht | 2.054 | 6,66% |
| Serbokroatisht | 876 | 2,84% |
| Ukrainisht | 183 | 0,59% |
| Kroatisht | 162 | 0,53% |
| Gjuhë të tjera | 206 | 0,67% |
| Të padeklaruar | 1.101 | 3,57% |
Feja
Shumica e popullsisë së komunës i përket krishterimit ortodoks. Përbërja kryesore fetare në vitin 2023 ishte si më poshtë:[6]
| Feja | Numri | Përqindja |
|---|---|---|
| Ortodoksë | 25.791 | 83,67% |
| Katolikë | 1.085 | 3,52% |
| Ateistë | 1.176 | 3,82% |
| Myslimanë | 719 | 2,33% |
| Të krishterë të tjerë | 250 | 0,81% |
| Agnostikë | 165 | 0,54% |
| Të padeklaruar | 1.440 | 4,67% |
Ekonomia
Ekonomia e Herceg Novit mbështetet kryesisht në turizëm, shërbime, tregti, hoteleri, veprimtari detare dhe shëndetësi. Pozicioni në hyrje të Gjirit të Kotorrit, klima e butë dhe trashëgimia historike e kanë bërë qytetin një nga destinacionet kryesore të bregdetit malazez.
Igalo ka rëndësi të veçantë për turizmin shëndetësor dhe rehabilitues. Ai lidhet me traditën e trajtimeve mjekësore, baltën shëruese, burimet minerale dhe institucionet e specializuara për rehabilitim.
Turizmi veror, festivalet, portet turistike, plazhet, shëtitorja bregdetare dhe ekskursionet drejt Lušticës, Mamulës dhe Bokës së Kotorrit përbëjnë pjesën më të dukshme të ekonomisë lokale.[3]
Trashëgimia kulturore
Qendra e vjetër e Herceg Novit është një ansambël urban me mure, porta, kështjella, sheshe dhe ndërtesa fetare që pasqyrojnë periudhat boshnjake, osmane, veneciane dhe austro-hungareze. Ndër monumentet kryesore të qytetit përmenden:
- Forte Mare;
- Kanli Kula;
- Sahat Kula;
- Sheshi Belavista;
- Kisha e Shën Kryeengjëllit Mihail;
- Kisha e Shën Jeronimit;
- Kisha e Shën Leopold Mandićit;
- Manastiri i Savinës;
- Arkivi i qytetit;
- Muzeu i trashëgimisë lokale.
Kanli Kula, e ndërtuar dhe e zgjeruar gjatë periudhës osmane, ndodhet mbi qendrën e vjetër dhe sot përdoret si hapësirë kulturore dhe skenë e hapur. Pas restaurimit të vitit 1960, ajo u përshtat si teatër veror me rreth 1.000 vende.[4]
Forte Mare ndodhet pranë detit dhe përfaqëson një nga fortifikimet më të njohura të qytetit. Në formën e tij të sotme ai pasqyron ndërhyrje të periudhave të ndryshme, nga bërthama mesjetare deri te shtesat osmane, veneciane dhe austro-hungareze.[4]
Kultura
Herceg Novi ka jetë kulturore të pasur dhe njihet për numrin e madh të festivaleve. Manifestimi më i njohur është Festa e Mimozës, e themeluar në vitin 1969, që zhvillohet gjatë shkurtit dhe marsit dhe përfshin karnavale, koncerte, ballo me maska, programe për fëmijë dhe aktivitete sportive e artistike.[7]
Ndër aktivitetet kryesore kulturore përmenden edhe HAPS, Festivali i Filmit i Herceg Novit, Ditët e Muzikës, Operosa Montenegro Opera Festival, Trg od knjige, Guitar Art Summer Fest, Festivali i Stripit i Herceg Novit dhe festivale të tjera muzikore e teatrore.[7]
Qyteti ka traditë të rëndësishme letrare, teatrale, muzikore dhe artistike. Hapësirat e qendrës së vjetër, Kanli Kula, Forte Mare dhe sheshet historike përdoren shpesh për koncerte, shfaqje, ekspozita dhe veprimtari verore.
Turizmi
Herceg Novi është një nga destinacionet kryesore turistike të Malit të Zi. Vizitorët tërhiqen nga qendra e vjetër, fortifikimet, shëtitorja bregdetare, plazhet, parqet, festivalet dhe afërsia me vendet natyrore të Bokës së Kotorrit.
Riviera e Herceg Novit përfshin Igalon, Meljinën, Zelenikën, Kumborin, Đenoviqin, Baošiçin, Bijelën dhe Kamenarin. Nga qyteti organizohen ekskursione drejt Lušticës, Žanjicit, Mirištës, Plavës špilja, Mamulës, Rose dhe vendbanimeve të tjera të gjirit.[3]
Qyteti është i njohur edhe për parqet dhe gjelbërimin. Përveç florës mesdhetare, në Herceg Novi janë sjellë gjatë kohës shumë bimë ekzotike nga udhëtimet detare, duke përfshirë mimoza, palma, magnolia, agave, eukalipte dhe lloje të tjera subtropikale.[8]
Transporti
Herceg Novi lidhet me qytetet e tjera bregdetare të Malit të Zi përmes rrugës adriatike. Ai ka lidhje rrugore me Kotorin, Tivatin, Buduën, Cetinën dhe Podgoricën, si edhe me Kroacinë përmes pikës kufitare në drejtim të Dubrovnikut.
Lidhja me pjesën tjetër të Gjirit të Kotorrit realizohet edhe përmes tragetit Kamenari–Lepetane, i cili shkurton rrugën ndërmjet Herceg Novit dhe Tivatit. Aeroportet më të afërta ndërkombëtare janë Aeroporti i Tivatit, Aeroporti i Podgoricës dhe aeroporti i Dubrovnikut në Kroaci.
Portet dhe marinës lokale shërbejnë për jahte, anije turistike, barkat e ekskursioneve dhe transportin detar sezonal brenda gjirit.
Sporti
Sporti në Herceg Novi lidhet veçanërisht me vaterpolon, futbollin, basketbollin, sportet detare dhe aktivitetet rekreative. Vaterpoloja ka traditë të rëndësishme në qytet, ndërsa klubet lokale kanë luajtur rol të veçantë në zhvillimin e këtij sporti në bregdetin malazez.
Në qytet dhe në rrethina zhvillohen edhe aktivitete të lidhura me notin, vela, zhytjen, ecjen, çiklizmin, alpinizmin dhe turizmin aktiv në zonën e Orjenit.
Shih edhe
- Mali i Zi
- Gryka e Kotorrit
- Kotorri
- Tivati
- Igalo
- Orjen
Referime
- 1 2 3 "The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings: Population of Montenegro by Sex and Age" (PDF) (në anglisht). MONSTAT. 15 tetor 2024. Marrë më 26 maj 2026.
- 1 2 3 4 "Sights" (në anglisht). Municipality of Herceg Novi. Marrë më 26 maj 2026.
- 1 2 3 "Excursion sites" (në anglisht). Municipality of Herceg Novi. Marrë më 26 maj 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 "The history" (në anglisht). Municipality of Herceg Novi. Marrë më 26 maj 2026.
- ↑ "Mayor" (në anglisht). Municipality of Herceg Novi. Marrë më 26 maj 2026.
- 1 2 3 "The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings: Population of Montenegro by National, i.e. Ethnical Affiliation, Religion, Mother Tongue, and Language a Person Usually Speaks" (PDF) (në anglisht). MONSTAT. 15 tetor 2024. Marrë më 26 maj 2026.
- 1 2 "Cultural events" (në anglisht). Municipality of Herceg Novi. Marrë më 26 maj 2026.
- ↑ "Parks and gardens" (në anglisht). Municipality of Herceg Novi. Marrë më 26 maj 2026.
Lidhje të jashtme
