Ushtria

Ceremoni ushtarake e NATO-s në Pabradė, Lituaninë, nëntor 2014

Ushteria, e njohur kolektivisht edhe si forcat e armatosura, është një forcë shumë e armatosur, e organizuar ngushtë, e destinuar kryesisht për luftën. Ushtritë zakonisht autorizohen dhe mbahen nga një shtet sovran, me anëtarët e tyre të identifikueshëm nga një uniformë ushtarake e veçantë. Ato mund të përbëhen nga një ose më shumë dega ushtarake, të tilla si ushtria, forca detare, forca ajrore, forca hapësinore, marinsat ose roja bregdetare. Detyra kryesore e ushtrisë zakonisht përkufizohet si mbrojtja e shtetit dhe e interesave të tij kundër kërcënimit të jashtëm të armatosur.

Në përdorim të gjerë, termat "forcat e armatosura" dhe "ushteria" shpesh janë sinonime, ndonëse në përdorim teknik ndonjëherë bëhet një dallim sipas të cilit forcat e armatosura të një shteti mund të përfshijnë edhe forca paraushtarake të tjera, si policia e armatosur.

Shtetet sipas numrit të ushtarëve aktivë (2009)

Përtej luftës, ushtria mund të përdoret edhe në funksione të tjera, të sankcionuara dhe jo të sankcionuara, brenda shtetit, duke përfshirë kërcënimet ndaj sigurisë së brendshme, kontrollin e turmave, përhapjen e axhendave politike, shërbimet e urgjencës dhe rindërtimin, mbrojtjen e interesave ekonomike të korporatave, ceremonitë shoqërore dhe rojet e nderit kombëtare.[1] Ushtria e një kombi mund të funksionojë si një nënkulturë shoqërore e veçantë, me infrastrukturë të dedikuar, si banesa ushtarake, shkolla ushtarake, shërbime publikе, logjistikë, spitalet ushtarake, shërbime ligjore, prodhim ushqimor, financë dhe shërbime bankare.

Profesioni ushtarak është më i vjetër se historia e regjistruar.[2] Disa përfaqësime të lashtësisë klasike pasqyrojnë fuqinë dhe veprat e udhëheqësve ushtarakë. Beteja e Kadeshit në 1274 p.e.s., gjatë mbretërimit të Ramsesit II, shfaqet në monumente me basreliev. Perandori i parë i një Kine të bashkuar, Qin Shi Huang, krijoi Ushtrinë e terakotës për të përfaqësuar fuqinë e tij ushtarake.[3] Romakët e lashtë shkruan shumë trajtate dhe vepra mbi luftën, ashtu edhe shumë harqe triumfale dhe kolona fitoreje të zbukuruara.

Etimologjia dhe përkufizimet

Përdorimi i parë i regjistruar i fjalës angleze "military", e shkruar militarie, është viti 1582.[4] Ajo vjen nga latinishtja militaris (nga latinishtja miles, "ushtar") përmes frëngjishtes, por është me etimologji të pasigurt; një hipotez e gjene nga *mil-it- – të shkuarit në grup ose grumbull.[5][6]

Si frazë emërore, "the military" ("ushteria") i referohet zakonisht, në kuptim të gjerë, forcave të armatosura të një shteti, ndërsa ndonjëherë, në kuptim më të ngushtë, oficerëve të lartë që i komandojnë ato.[4][7] Në përgjithësi, ajo i referohet aspektit fizik të forcave të armatosura, personelit të tyre, pajisjeve dhe hapësirës fizike që ato zënë.

Si mbiemër, "military" fillimisht i referohej vetëm ushtarakëve dhe profesionit ushtarak, por kuptimi u zgjerua për të përfshirë forcat tokësore në përgjithësi dhe çdo gjë të lidhur me profesionin e tyre.[4] Emrat e Akademisë Mbretërore Ushtarake (1741) dhe të Akademisë Ushtarake të Shteteve të Bashkuara (1802) e pasqyrojnë këtë. Megjithatë, rreth kohës së luftërave napoleonike, fjala military filloi të përdoret në lidhje me forcat e armatosura në tërësi, si në "shërbim ushtarak" (Shërbimi ushtarak), "inteligjencë ushtarake" (Inteligjenca ushtarake) dhe "histori ushtarake" (Historia ushtarake). Si rrjedhojë, sot ajo nënkupton çdo aktivitet të kryer nga personeli i forcave të armatosura.[4]

Historia

Depiktim i formacionit të ushtrisë së Egjiptit të Lashtë

Historia ushtarake shpesh konsiderohet si historia e të gjitha konflikteve, jo vetëm e ushtrive shtetërore. Ajo dallon pak nga historia e luftës, me historinë ushtarake që fokusohet te njerëzit dhe institucionet e bërjes së luftës, ndërsa historia e luftës fokusohet te evolucioni i vetë luftës përballë ndryshimeve në teknologji, qeverisje dhe gjeografi.

Historia ushtarake ka disa aspekte. Një aspekt kryesor është mësimi nga arritjet dhe gabimet e kaluara, që lufta të zhvillohet më me efikasitet në të ardhmen. Një tjetër është krijimi i një ndjenje tradite ushtarake, e cila përdoret për të krijuar forca të bashkuara ushtarake. Edhe një tjetër është mësimi i parandalimit më efikas të luftërave. Njohuritia njerëzore mbi ushtrinë bazohet në një masë të madhe si në historinë e regjistruar ashtu edhe në historinë gojore të konflikteve ushtarake (luftës), të ushtrive dhe flotave që morën pjesë në to dhe, më së fundi, të forcave ajrore.[8]

Organizimi

Personeli dhe njësitë

Pavarësisht rëndësisë gjithnjë e në rritje të teknologjisë ushtarake, veprimtaria ushtarake varet mbi të gjitha nga njerëzit. Për shembull, në vitin 2000 Ushtria Britanike shpalli: "Njeriu mbetet ende armja e parë e luftës."[9]

Grada dhe roli

Organizimi ushtarak karakterizohet nga një hierarki komande e ndarë sipas gradës ushtarake, ku gradat grupohen zakonisht (në rend zbritës autori­te­ti) si oficerët (p.sh. koloneli), nënoficerët (p.sh. rreshteri) dhe personeli në gradën më të ulët (p.sh. ushtarakët). Ndërsa oficerët e lartë marrin vendime strategjike, personeli ushtarak i nënshtruar (ushtarët, detarët, marinsat ose ajrorët) i zbaton ato. Edhe pse emërtimet e gradave ndryshojnë sipas degës ushtarake dhe vendit, hierarkia e gradave është e përbashkët për të gjitha forcat e armatosura shtetërore në mbarë botën.

Përveç gradës së tyre, personeli mban një nga shumë role profesionale, të cilat shpesh grupohen sipas natyrës së detyrave ushtarake të rolit gjatë operacioneve luftarake: role luftarake (p.sh. këmbësoria), role të mbështetjes luftarake (p.sh. inxhinierët luftarakë) dhe role të mbështetjes së shërbimeve luftarake (p.sh. mbështetje logjistike).

Rekrutimi

Personeli mund të rekrutohet ose të thirret në ushtri me detyrim, sipas sistemit që zgjedh shteti. Shumica e personelit ushtarak janë meshkuj; proporcioni i vogël i personelit femërore ndryshon ndërkombëtarisht (rreth 3% në Indi,[10] 10% në Mbretërinë e Bashkuar,[11] 13% në Suedi,[12] 16% në SHBA,[13] dhe 27% në Afrikën e Jugut[14]). Ndërsa dy të tretat e shteteve tani rekrutojnë ose thërrasin në ushtri vetëm të rriturit, që nga viti 2017 50 shtete janë mbështetur ende pjesërisht te fëmijët nën moshën 18 vjeç (zakonisht 16 ose 17 vjeç) për të kompletuar forcat e tyre të armatosura.[15]

Ndërsa të rekrutuarit që hyjnë si oficerë priren të jenë në ngjitje sociale,[16][17] shumica e personelit të regjistruar kanë sfond fëmirie me privim relativ socio-ekonomik.[18][19][20] Për shembull, pasi SHBA-ja pezulloi thirrjen në ushtri me detyrim në vitin 1973, "ushtria tërhoqi në mënyrë jo-proporcionale burra afrikano-amerikanë, burra prej sfide socio-ekonomike me status më të ulët, burra që kishin qenë në programe jo-akademike të shkollës së mesme, dhe burra notat e të cilëve në shkollën e mesme prireshin të ishin të ulëta".[16] Megjithatë, një studim i publikuar në vitin 2020 mbi sfidet socio-ekonomike të personelit të Forcave të Armatosura të SHBA-së sugjeron se ai është në barazi ose pak më i lartë se popullsia civile sa i përket indikatorëve socio-ekonomikë si të ardhurat prindërore, pasuria prindërore dhe aftësitë njohëse. Studimi zbuloi se ndryshimet teknologjike, taktike, operative dhe doktrinare kanë çuar në një ndryshim të kërkesës për personel. Për më tepër, studimi sugjeron se grupet më të privuara socio-ekonomikisht kanë më pak gjasa të plotësojnë kërkesat e ushtrisë moderne të SHBA-së.[21]

Detyrimet

Detyrimet e punësimit ushtarak janë të shumta. Punësimi ushtarak me kohë të plotë zakonisht kërkon një periudhë minimale shërbimi prej disa vitesh; për shembull, dy deri në gjashtë vite është tipike për forcat e armatosura në Australi, Mbretërinë e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara, varësisht nga roli, dega dhe rangu.[22][23][24] Disa forca të armatosura lejojnë një periudhë të shkurtër largimi, zakonisht gjatë stërvitjes, kur rekrutët mund të largohen me të drejtë nga forca e armatosur.[25] Në mënyrë alternative, punësimi ushtarak me kohë të pjesshme, i njohur si shërbim rezervë, i lejon rekrutit të mbajë një punë civile ndërsa stërvitet nën disiplinë ushtarare gjatë fundjavave; ai apo ajo mund të thirret që të dërgohet në operacione për të plotësuar numrin e personelit me kohë të plotë. Pasi të largohen nga forcat e armatosura, rekrutët mund të mbeten gjithashtu të ngarkuar me obligimin e rikthimit të detyrueshëm në punësimin ushtarak me kohë të plotë, në mënyrë që të stërviten ose të dërgohen në operacione.[25][24]

E drejta ushtarake parashikon vepra penale që nuk njihen nga gjykatat civile, të tilla si mungesa pa leje (AWOL), dezertimi, veprimet politike, simulimi i sëmundjes për të shmangur detyrën, sjellja e pairespektshme dhe mosbindja (shih, për shembull, veprat penale kundër së drejtës ushtarake në Mbretërinë e Bashkuar).[26] Ndëshkimet variojnë nga qortimi i shkurtër deri në burgim për disa vite pas një gjyqi ushtarak.[26] Disa të drejta gjithashtu kufizohen ose pezullohen, midis tyre liria e asociimit (p.sh. organizimi sindical) dhe liria e fjalës (folja për median).[26] Personeli ushtarak në disa vende ka të drejtën e rezistencës ndërgjegjore nëse beson se një urdhër është jomoral ose i paligjshëm, ose nuk mund ta ekzekutojë me ndërgjegje të qetë.

Personeli mund të vendoset në baza në vendin e vet ose jashtë shtetit, sipas nevojave operative, dhe mund të dërgohet nga ato baza në stërvitje ose operacione. Gjatë kohës së paqes, kur personeli ushtarak zakonisht është i stacionuar në garnizone ose në struktura të tjera ushtarake të përhershme, ai kryen detyra administrative, aktivitete stërvitore dhe arsimore, mirëmbajtje teknologjike, si dhe rekrutim.

Stërvitja

Stërvitja fillestare i përgatit rekrutët për kërkesat e jetës ushtarake, përfshirë gatishmërinë për të plagosur dhe për të vrarë njerëz të tjerë, dhe për të përballur rrezikun vdekjeprurës pa ikur. Është një proces intensiv fizikisht dhe psikologjikisht që risocializon rekrutët për natyrën unike të kërkesave ushtarake. Për shembull:

  • Individualiteti shtypet (p.sh. me rakuara e kokës së rekrutëve të rinj, me shpërndarjen e uniformave, me mohimin e intimitetit dhe me ndalimin e përdorimit të emrave personalë);[27][28]
  • Rutina e përditshme kontrollohet rreptë (p.sh. rekrutët duhet të rregullojnë krevatet, të lustrin çizmet dhe të palosin rrobat në një mënyrë të caktuar, dhe gabimet ndëshkohen);[29][28]
  • Stresorët e vazhdueshëm e rraskapitin rezistencën psikologjike ndaj kërkesave të instruktorëve të tyre (p.sh. mohimi i gjumit, i ushqimit ose i strehës për rekrutët, ulërimet me fyerje dhe dhënia e urdhrave me qëllim nënçmimin)[30][28][29]
  • Ndëshkimet e shpeshta shërbejnë për të formësuar konformizmin e grupit dhe për të dekurajuar rezultatet e dobëta;[28]
  • Instruktori disiplinuar i stërvitjes prezantohet si model i ushtarit ideal.[31]

Inteligjenca

Kërkesa tjetër vjen si një nevojë mjaft bazike e ushtrisë për të identifikuar kërcënimet e mundshme që mund të thirret t'i përballë. Për këtë qëllim, në identifikimin e këtyre kërcënimeve marrin pjesë disa nga forcat komanduese dhe ushtarakë të tjerë, si dhe shpesh personel civil. Ky është njëkohësisht një organizim, një sistem dhe një proces që quhet inteligjencë ushtarake. Fushat e studimit në inteligjencën ushtarake mund të përfshijnë mjedisin operacional, forcat armike, mike dhe neutrale, popullatën civile në një zonë të operacioneve luftarake, dhe fusha të tjera më të gjera objekt interesimi.[32]

Vështirësia në përdorimin e koncepteve dhe metodave të inteligjencës ushtarake qëndron në natyrën e sekretit të informacionit që ato kërkojnë, dhe në natyrën klandestine në të cilën punojnë agjentët e inteligjencës për të siguruar atë që mund të jenë plane për përshkallëzimin e konfliktit, fillimin e luftimeve, ose një pushtim.

Një pjesë e rëndësishme e rol-it të inteligjencës ushtarake është analiza ushtarake që kryhet për të vlerësuar aftësinë ushtarake të agresorëve të mundshëm të ardhshëm, dhe për të ofruar modellim lufte që ndihmon të kuptohen faktorët mbi të cilët mund të bëhet krahasimi i forcave. Kjo ndihmon të kuantifikohen dhe kualifikohen shprehje të tilla si: «Kina dhe India mbajnë forcat e armatosura më të mëdha në botë» ose se «ushtaria e Shteteve të Bashkuara konsiderohet më e forta në botë».[33]

Edhe pse disa grupe të angazhuara në luftime, të tilla si militantët ose lëvizjet e rezistencës, i referohen vetes me terminologji ushtarake, sidomos «Ushtri» ose «Front», asnjëra nuk ka pasur strukturën e një ushtrie kombëtare që ta justifikojë këtë emërtim, dhe zakonisht kanë qenë të detyruara të mbështeten te ushtritë kombëtare të huaja. Ato përdorin gjithashtu këto terma për t'i fshehur inteligjencës ushtarake aftësitë e tyre të vërteta, dhe për të mbresëlendur rekrutë të mundshëm ideologjikë.

Pjesëmarrja e përfaqësuesve të inteligjencës ushtarake në zbatimin e politikës së mbrojtjes kombëtare e ka rëndësinë e vet, sepse inteligjenca bëhet pala e parë që përgjigjet dhe komenton mbi objektivin strategjik të pritur të politikës, përballë realitetit të kërcënimeve të identifikuara. Kur raportimet e inteligjencës krahasohen me politikën, udhëheqjes kombëtare i bëhet e mundur të shqyrtojë alokimin e burimeve përtej pagesës ushtarake të oficerëve dhe nënrenditësve të tyre, dhe të shpenzimeve për mirëmbajtjen e strukturave ushtarake dhe të shërbimeve mbështetëse ushtarake për to.

Buxheti

Ekonomia e mbrojtjes është të gjitha përpjekjet financiare dhe monetare që bëhen për të furnizuar dhe mbajtur ushtritë, dhe për të financuar operacionet ushtarake, duke përfshirë luftën.

Procesi i alokimit të burimeve kryhet duke përcaktuar një buxhet ushtarak, i cili administrohet nga një organizim financiar ushtarak brenda ushtrisë. Prokurimi ushtarak autorizohet më pas të blejë ose të kontratojë furnizimin me mallra dhe shërbime për ushtrinë, qoftë në kohë paqeje në një bazë të përhershme, ose në një zonë luftimeje nga popullata lokale.

Zhvillimi i aftësive

Zhvillimi i aftësive, i cili shpesh quhet «fuqi» ushtarake, është ndoshta një nga aktivitetet më komplekse të njohura nga njerëzimi; sepse kërkon të përcaktohen: kërkesat për aftësi strategjike, operative dhe taktike për të përballuar kërcënimet e identifikuara; doktrinat strategjike, operative dhe taktike sipas të cilave do të përdoren aftësitë e fituara; identifikimi i koncepteve, metodave dhe sistemeve të përfshira në zbatimin e doktrinave; krijimi i specifikimeve të projektimit për prodhuesit që do t'i prodhojnë ato me sasi dhe cilësi të mjaftueshme për përdorimin e tyre në luftime; blerja e koncepteve, metodave dhe sistemeve; krijimi i një strukture forcash që do t'i përdorë konceptet, metodat dhe sistemet sa më me efektivitet dhe efikasitet; integrimi i këtyre koncepteve, metodave dhe sistemeve në strukturën e forcave duke ofruar arsim ushtarak, trajnim dhe ushtrime që, sa të jetë e mundur, i ngjanin mjedisit luftarak të përdorimit të synuar; krijimi i sistemeve të logjistikës ushtarake që lejojnë funksionimin e vazhdueshëm dhe të pa ndërprerë të organizmave ushtarake në kushte luftimeje, duke përfshirë ofrimin e shërbimeve shëndetësore për personelin dhe mirëmbajtjen e pajisjeve; shërbimet për të ndihmuar shërimin e personelit të plagosur dhe riparimin e pajisjeve të dëmtuara; dhe së fundi, çmobilizimi pas konfliktit dhe asgjësimi i stokut të luftës që tejkalon nevojat e kohës së paqes.

Zhvillimi i doktrinës ushtarake është ndoshta më i rëndësishmi nga të gjitha aktivitetet e zhvillimit të aftësive, sepse përcakton se si përdoren forcat ushtarake në konflikte, konceptet dhe metodat që përdor komanda për të angazhuar siç duhet personelin me aftësi ushtarake, të armatosur dhe të pajisur, në arritjen e qëllimeve dhe objektivave konkrete të luftës, fushatës ushtarake, betejës, përplasjeve dhe veprimeve luftarake.[35] Vija që ndan strategjinë nga taktika nuk mjegullohet lehtë, megjithëse vendosja se cila prej tyre po diskutohej ka qenë ndonjëherë çështje e gjykimit personal të disa komentatorëve dhe historianëve ushtarakë. Përdorimi i forcave në nivelin e organizimit midis strategjikut dhe taktikut quhet lëvizshmëri operative.

Vetëkënaqësia dhe perceptimet e pasakta për aftësitë mund të ulin efektivitetin luftarak.[36]

Shkenca

Ushtar ukrainas në vijën e parë të frontit me një pushkë kundër dronëve, e cila përdor energjinë e drejtuar për ta çaktivizuar objektivin. Përdorimi në shkallë të gjerë i teknologjisë së dronëve gjatë invizionit rus të Ukrainës solli nevojën për të studiuar, zhvilluar dhe vendosur në shërbim masa efektive kundërshtuese.[37]

Meqenëse shumica e koncepteve dhe metodave që përdor ushtria, si dhe shumë prej sistemeve të saj, nuk gjenden në degët komerciale, pjesa më e madhe e materialit kërkohet, projectohet, zhvillohet dhe ofrohet për t'u përfshirë në arsele nga organizata të shkencës ushtarake brenda strukturës së përgjithshme të ushtrisë. Prandaj, shkencëtarët ushtarakë mund të gjenden duke ndërvepruar me të gjitha armët dhe shërbimet e forcave të armatosura, në të gjitha nivelet e hierarkisë ushtarake të komandës.

Edhe pse merret me kërkime në psikologjinë ushtarake, veçanërisht stressin e betejës dhe mënyrën se si ai ndikon te morali i trupave, shpesh pjesa më e madhe e veprimtarisë së shkencës ushtarake është e orientuar nga teknologjia e zbulimit ushtarak, komunikimet ushtarake dhe përmirësimi i aftësisë ushtarake nëpërmjet kërkimit. Projektimi, zhvillimi dhe ndërtimi i prototipeve të armëve, të pajisjeve mbështetëse ushtarake dhe të teknologjisë ushtarake në përgjithësi, është gjithashtu një fushë në të cilën investohet shumë punë – përfshin gjithçka, nga rrjetet globale të komunikimit dhe avionmbajtëset deri te bojtja dhe ushqimi.

Logjistika

Kamionë kargosh ushtarakë afganë dhe britanikë që përgatisin një konvoj për të rifurnizuar një bazë operative të përparuar në Afganistanin, 2011
Një avion ushtarak transporti Kawasaki C-2 i Forcës Ajrore të Vetëmbrojtjes së Japonisë që zhvillon një demonstrim hidhjeje nga ajri mbi Bazën Ajrore Miho, 2018

Zotërimi i një aftësie ushtarake nuk mjafton nëse kjo aftësi nuk mund të vendoset dhe të përdoret në operacionet luftarake. Për ta arritur këtë, logjistika ushtarake merret me menaxhimin dhe planifikimin logjistik të zinxhirit ushtarak të furnizimit të forcave, të materialeve të konsumueshme dhe të pajisjeve kapitale të trupave.

Edhe pse merret kryesisht me transportin ushtarak, si mjet dërgese që përdor moda të ndryshme transporti — nga kamionët ushtarakë deri te anijet e kontejnerëve që veprojnë nga bazat ushtarake të përhershme — ajo përfshin gjithashtu krijimin e depove të furnizimit në terren në prapavijën e zonës së luftimit, si dhe pika furnizimi përparuese në zonën taktike të përgjegjësisë së një njësie të caktuar.

Këto pika furnizimi përdoren gjithashtu për të ofruar shërbime të inxhinierisë ushtarake, të tilla si rikuperimi i mjeteve dhe armëve defektive e të braktisura, mirëmbajtja e armëve në terren, riparimi dhe modifikimi në terren i armëve dhe i pajisjeve; si dhe, në kohë paqeje, programet e zgjatjes së jetës së pajisjeve që ndërmerren për të lejuar përdorimin e vazhdueshëm të tyre. Një nga rolet më të rëndësishme të logjistikës është furnizimi me mundicione si lloji kryesor i materialeve të konsumueshme, ruajtja dhe shkatërrimi i tyre.

Në luftim

Arsyeja kryesore e ekzistencës së ushtrisë është të angazhohet në luftim, nëse e kërkon politika e mbrojtjes kombëtare, dhe të fitojë. Kjo përfaqëson një qëllim organizativ të çdo ushtrie, si dhe fokusin kryesor të mendimit ushtarak përgjate historisë ushtarake. Mënyra se si arrihet fitorja dhe forma që merr ajo studiohen nga shumica, nëse jo nga të gjitha, grupet ushtarake në tre nivele.

Fitorja strategjike

Marina e Marathës, e cila konsiderohet themeli i Marinës moderne të Indisë, shpesh ndiqte taktika koordinimi tokë–det gjatë sulmeve, gjë që i sjelli asaj shumë fitore kundër Mogulëve dhe Portugezëve

Strategjia ushtarake është menaxhimi i forcave në luftëra dhe fushata ushtarake nga një komandant i përgjithshëm, duke përdorur forca të mëdha ushtarake — qofshin ato kombëtare dhe aleate në tërësi, apo elementë përbërës të ushtrive, forcave detare dhe forcave ajrore — të tilla si grupet e ushtrive, flotat detare dhe numra të mëdhenj avionësh. Strategjia ushtarake është një projektim afatgjatë i politikës së palëve ndërluftuese, me një pasqyrim të gjerë të pasojeve të rezultateve, edhe përtej shqetësimeve të komandës ushtarake. Ajo merret më shumë me furnizimin e luftës dhe planifikimin sesa me menaxhimin e forcave në terren dhe përplasjen midis tyre.Efiku i planifikimit ushtarak strategjik mund të zgjasë javë, por më shpesh muaj apo edhe vite.[35]

Fitorja operative

Lëvizshmëria operative është, brenda luftës dhe doktrinës ushtarake, niveli i komandës që koordinon hollësitë më të imëta të taktikave me qëllimet e përgjithshme të strategjisë. Një sinonim i zakonshëm është arti operativ.

Niveli operativ është në një shkallë më të madhe se ai ku vija e shikimit dhe koha e ditës kanë rëndësi, dhe më i vogël se niveli strategjik, ku prodhimi dhe politika janë konsiderata. Formacionet janë të nivelit operativ nëse janë të afta të kryejnë operacione vetë, dhe kanë madhësi të mjaftueshme për t'u trajtuar drejtpërdrejt ose për të pasur ndikim të rëndësishëm në nivelin strategjik. Ky koncept u iniciua nga ushtria gjermane para dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore. Në këtë nivel, planifikimi dhe kohëzgjatja e aktiviteteve marrin nga një javë deri në një muaj, dhe ekzekutohen nga ushtritë fushore dhe korpet e ushtrisë, si dhe nga ekuivalentët e tyre detarë dhe ajrorë.[35]

Fitja taktike

Taktikat ushtarake merren me metodat për ta përballur dhe mposhtur armikun në luftime të drejtpërdrejta. Taktikat ushtarake zakhtirisht zbatohen nga njësi përgjatë orësh ose ditësh, dhe përqendrohen te detyrat dhe objektivat specifikë të eskadroneve, kompanive, batalioneve, regjimenteve, brigadave dhe divizioneve, si dhe te ekuivalentet e tyre detare dhe ajrore.[35]

Një nga botimet ushtarake më të vjetra është Arti i Luftës, nga filozofi kinez Sun Tzu.[38] E shkruar në shekullin e VI p.e.s., libri me 13 kapituj është menduar si udhëzim ushtarak, e jo si teori ushtarake, por ka pasur ndikim të madh në doktrinën ushtarake aziatike, dhe nga fundi i shekullit XIX, në planifikimin ushtarak evropian dhe atë të Shteteve të Bashkuara. Ai është përdorur madje edhe për formulimin e taktikave të biznesit, dhe mund të zbatohet edhe në fusha shoqërore dhe politike.

Formacioni i betejës dhe taktikat e Maqedonisë së lashtë[39]

Grekët klasikë dhe romakët shkruanin shumë për fushatat ushtarake. Në mesin e veprave romake më të njohura janë komentet e Jul Çezarit mbi Luftërat Galike dhe mbi Luftën Civile Romake – të shkruara rreth vitit 50 p.e.s.

Dy vepra të mëdha mbi taktikat vijnë nga periudha e vonë romake: Taktike Theoria nga Aelianus Tacticus, dhe De Re Militari (Mbi çështjet ushtarake) nga Vegetius. Taktike Theoria shqyrtonte taktikat ushtarake greke, dhe pati ndikim të veçantë në botën bizantine dhe gjatë Epokës së Artë Islame.

De Re Militari përbënte bazën e taktikave ushtarake evropiane deri në fund të shekullit XVII. Ndoshta motoja e saj më jetëgjatë është Igitur qui desiderat pacem, praeparet bellum (ai që dëshiron paqen, le të përgatisë luftën).

Për shkak të natyrës në ndryshim të luftimeve me futjen e artilerisë në Mesjetën evropiane dhe të armëve të zjarrit për këmbësori gjatë Rilindjes, u bënë përpjekje të përkufizoheshin dhe identifikoheshin ato strategji, taktika të mëdha dhe taktika që do të jepnin fitore më shpesh sesa sa arrinin romakët duke u lypur hyjnive para betejës.

Më vonë kjo u njoh si shkencë ushtarake, dhe edhe më vonë do të përqafonte qasjen e metodës shkencore në zhvillimin e operacioneve ushtarake, ndikuar nga ideotë Revolucionit Industrial. Në librin e tij kapital Mbi luftën, gjeneralmajori prusias dhe ekspert kryesor i strategjisë ushtarake moderne, Carl von Clausewitz, e përkufizoi strategjinë ushtarake si 'përdorimin e betejave për të arritur qëllimin e luftës'.[40] Sipas Clausewitzit:

strategjia formon planin e Luftës, dhe për këtë qëllim i lidh në një serish aktet që duhet të çojnë te vendimi përfimtar, pra, ajo bëjn planet për fushatat e veçanta dhe rregullon përballjet që do të zhvillohen në secilën.[41]

Kështu, Clausewitz i vendosi objektivat politike mbi qëllimet ushtarake, duke siguruar kontrollin civil mbi ushtrinë. Strategjia ushtarake ishte pjesë e një triumvirati të «arteve» ose «shkencave» që rregullonin zhvillimin e luftës, të tjerat ishin: taktikat ushtarake, ekzekutimi i planeve dhe manovrimi i forcave në betejë, si dhe mirëmbajtja e një ushtrie.

Ushtarë të Forcave të Armatosura të Ukrainës që kryejnë stërvitje taktike të armëve të kombinuara me një BMP-2 automjet luftarak këmbësorie

Kuptimi i taktikave ushtarake ka ndryshuar me kalimin e kohës; nga stacionimi dhe manovrimi i ushtrive të tëra tokësore në fushat e betejave të lashta, dhe i floteve me galere, te përdorimi modern i pritave të njësive të vogla, rrethimeve, bombardimeve, sulmeve frontale, sulmeve ajrore, taktikave «qëllo dhe ik» që përdoren kryesisht nga forcat guerile, dhe, në disa raste, sulmeve vetëvrasëse në tokë dhe në det. Evolucioni i luftës ajrore solli edhe taktikat e veta të luftimeve ajrore. Shpesh, mashtrimi ushtarak – në formën e kamuflazhit ushtarak ose të shpërqendrimit me maquete – përdoret si taktikë për të ngatërruar armikun.

Një zhvillim i rëndësishëm në taktikat e këmbësorisë erdhi me përdorimin gjithnjë e më të gjerë të luftës në llogore në shekujt XIX dhe XX. Kjo u aplikua kryesisht gjatë Luftës së Parë Botërore, në fushatën e Gallipolit dhe në Frontin Perëndimor. Lufta në llogore shpesh përfundonte në qorrsokak, që zbërthehej vetëm me humbje të mëdha në jetë, sepse, për të sulmuar një pozicion të fortifikuar armik, ushtarët duhej të përshkonin një «tokë të asnjërit» të hapur, nën zjarr të rëndë nga armiku kundërshtar, i fortifikuar përballë.

Një majë shigjete bronzi nga shekulli IV p.e.s., e gjetur në Olint, Halkidiki, Greqi

Ashtu si çdo profesion, që nga lashtësia, ushtria është dalluar nga anëtarët e tjerë të shoqërisë prej veglave të saj: armët dhe Pajisjet ushtarake të përdorura në betejë. Kur njerëzit e Kohës së Gurit morën për herë të parë zjarrorin për t'i vënë majë shtizës, ai ishte shembulli i parë i zbatimit të teknologjisë për përmirësimin e armës. Që atëherë, përparimet e ndërmara nga shoqëritë njerëzore dhe ato të armëve kanë qenë ngushtë të lidhura. Armët e gurit i lanë vendin armëve të Kohës së Bronzit dhe Kohës së Hekurit, si shpata dhe mburoja. Me çdo ndryshim teknik realizohej ndonjë rritje e prekshme e aftësive ushtarake, përmes efikasitetit më të madh të një mprehtësie që përballonte armaturën, ose i densitetit të përmirësuar të materialeve të përdorura në prodhimin e armëve.

Një kalorës mbi kalë dhe një kalorës këmbësor me armaturë të plotë pllakash. Armatura dhe kalorësia dominuan fushëbetejën deri në shpikjen e armëve të zjarrit

Në luftën tokësore, përparimi i parë i rëndësishëm teknik në luftërmë në distancë, sidomos hoba dhe më vonë harku dhe shigjeta. Përparimi tjetër i rëndësishëm erdhi me perdhosjen e kalit dhe zotërimin e kalërimit, duke krijuar kalorësinë dhe duke lejuar lëvizje më të shpejta ushtarake dhe logjistikë më të mirë. Ndoshta përparimi më i rëndësishëm ishte rrota, shtylla kurrizore e transportit, duke filluar nga karroca e më pas nga pajisjet e rrethimit. Harku u prodhua në versione gjithnjë e më të mëdha e më të fuqishme për të rritur si rrezen e armës ashtu edhe aftësinë për të depërtuar armaturën, duke u zhvilluar në harqet e përbërë, harqet me lug, harqet e gjatë dhe harqet kryq. Këto resulton veçanërisht të dobishme gjatë ngritjes së kalorësisë, pasi kalorësit të veshur me armaturë gjithnjë e më të avancuar vunë në dominim fushëbetejën. Forma më e avancuar e armaturës së çelikut ishte armatura e plotë pllakash. Ajo e mbështillte mbajtësin në një veshje çeliku dhe ishte projektuar t'i lejonte nyjet dhe muskujt të lëviznin sa më lirshëm, duke ruajtur kështu marrëdhënien e tyre harmonike reciproke. Kjo nënkuptonte se ulja e shkathtësisë së mbajtësit për shkak të peshës së armaturës minimizohej, ndërsa mbrojtja maksimizohet.[42]

Në Kinën mesjetare ishte shpikur barutia dhe po përdorej gjithnjë e më shumë nga ushtria në betejë. Përdorimi i barutit në mortajat e hershme në formë vaze në Evropë, si dhe versionet e avancuara të harkut të gjatë dhe harkut kryq me maja shigjetash që depërtonin armaturën, i dhanë fund dominimit të kalorësit të armaturuar. Baruti çoi në zhvillimin dhe vendosjen në fushë të mushketës, e cila mund të përdorej me efikasitet me pak trajnime. Me kalimin e kohës, pasuesit e mushketave dhe topave, në formën e pushkave dhe artileries, do të bëheshin teknologjia kryesore e fushëbetejës.

Luftanije të Francës dhe Britanisë që shkëmbejnë zjarr gjatë Betejës së Chesapeake më 1781

Ndërsa përparimet teknologjike përshpejtoheshin në zbatimet civile, e njëjta ndodhi edhe me ushtrinë, dhe lufta u industrializua. I saposhpikuri mitraloz dhe pushka përsëritëse ri-përcaktuan fuqinë e zjarrit në fushëbetejë dhe shpjegojnë pjesërisht shkallën e lartë të humbjeve të Luftës Civile Amerikane dhe rënien e përleshjes trup për trup në luftërim. Zbulimi tjetër revolucionar ishte kalimi i parketeve të artilerisë nga topat me ngarkim nga goja te topat me ngarkim të pasëm, më të shpejtë, me tyta që ktheheshin mbrapsht me goditjen, gjë që lejonte zjarr më të shpejtë e të qëlluar dhe përdorimin e një mburoje. Futja e gjerë e barutave shtytëse me pak tym (pa tym) që nga vitet 1880 lejoi gjithashtu një përmirësim të madh të rrezes së artilerisë. Zhvillimi i ngarkimit të pasëm pati, për herë të parë që nga Mesjeta, efektin më të madh në luftën detare, duke ndryshuar mënyrën se si armët pozicionoheshin në luftanije. Taktikat detare u shkëputën nga varësia ndaj velave me shpikjen e motorit me djegie të brendshme. Përparim tjetër në teknologjinë ushtarake detare ishin nëndetësjat dhe siluri.

Raketa ajër-ajër me rreze të mesme AIM-7 Sparrow, e lëshuar nga një F-15 Eagle

Gjatë Luftës së Parë Botërore, nevoja për të thyer ngërçin e luftës së llogoreve solli zhvillimin e shpejtë të shumë teknologjive të reja, veçanërisht tanket. Aviacioni ushtarak u përdor gjerësisht, dhe bombarduesit u bënë vendimtarë në shumë beteja të Luftës së Dytë Botërore, e cila shënoi periudhën më të nxituar të zhvillimit të armëve në histori. Shumë dizajne dhe koncepte të reja u përdorën në betejë, dhe të gjitha teknologjitë ekzistuese të luftës u përmirësuan midis viteve 1939 dhe 1945.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore u bënë përparime të rëndësishme në komunikimet ushtarake përmes përdorimit në rritje të radios, në zbulimin ushtarak përmes përdorimit të radarit, dhe në mjekësinë ushtarake përmes përdorimit të penicilinës, ndërsa në ajër u parën për herë të parë raketat e udhëhequra, avionët reaktivë dhe helikopterët. Ndoshta më e famshmja ndër të gjitha teknologjitë ushtarake ishte krijimi i armëve bërthamore, megjithëse efektet e sakta të rrezatimit të tyre ishin të panjohura deri në fillim të viteve 1950. Përdorimi shumë më i gjerë i automjeteve ushtarake e kishte eliminuar përfundimisht kalorësinë nga struktura e forcave të armatosura. Pas Luftës së Dytë Botërore, me fillimin e Luftës së Ftohtë, zhvillimi i vazhdueshëm teknik i armëve të reja u institucionalizua, pasi pjesëmarrësit u angazhuan në një garë të vazhdueshme armatimesh në zhvillimin e kapaciteteve. Ky gjendje e përhershme zhvillimi i armëve vazhdon deri më sot. Tanket kryesore të betejës dhe pajisje të tjera të rënda, si automjetet luftarake të blinduara, avionët ushtarakë dhe anijet, janë karakteristike të forcave të organizuara ushtarake.

Ushtarakë të Ushtrisë Amerikane me pajisje moderne. Ushtari në të djathtë po përdor një lazer përcaktues për të vëzhguar dhe shënuar objektivat, ndërsa ushtari në skajin e majtë po përdor një radio për të koordinuar mbështetjen zjarrë.

Zhvillimet më të rëndësishme teknologjike që ndikuan në luftime kanë qenë raketat e udhëhequra, të cilat mund të përdoren nga të gjitha degët e forcave të armatosura. Më së fundmi, teknologjia e informacionit dhe përdorimi i saj në mbikëqyrje, përfshirë sistemet e zbulimit hapësinor, kanë luajtur rol gjithnjë e më të rritur në operacionet ushtarake. Ndikimi i luftës së informacionit, e cila përqendrohet në sulmin ndaj sistemeve të komunikimit të komandës dhe bazave të të dhënave ushtarake, ka shoqëruar përdorimin e sistemeve robotike në luftime, si mjetet ajrore luftarake pa pilot dhe mjetet tokësore pa pilot.

Së fundmi, ka pasur gjithashtu një fokus të veçantë ndaj përdorimit të karburanteve të ripërtërishme për funksionimin e automjeteve ushtarake. Ndryshe nga karburantet fosile, karburantet e ripërtërishme mund të prodhohen në çdo vend, duke krijuar një avantazh strategjik. Ushtria e SHBA-ve është angazhuar që 50% e konsumit të saj të energjisë të vijë nga burime alternative.[43]

Si pjesë e shoqërisë

Samurai, anëtar i kastës luftëtare japoneze
Një M1 Abrams i ushtrisë polake që merr pjesë në një paradë ushtarake për Ditën e Forcave të Armatosura në Katovica, 2019

Për pjesën më të madhe të historisë ushtarake, forcat e armatosura konsideroheshin si në dispozicion të drejtuesve të shoqërive të tyre, e deri kohët e fundit të sovereunë me kurorë. Në një demokraci ose në një sistem tjetër politik që sundohet në interes publik, ushtria është një forcë publike. Marrëdhënia midis ushtrisë dhe shoqërisë që ajo shërben është e ndërlikuar dhe në vazhdim e sipër të evoluar. Sondazhet e opinionit tregojnë se shumicatë e mbështesin. Shumë varet nga natyra e vetë shoqërisë, dhe nga fakti nëse ajo e sheh ushtrinë të rëndësishme — si, për shembull, në kohë kërcnimi ose lufte — ose si një ngarkesë, siç ilustron rastin në kohë paqeje shkurtimet e buxhetit të mbrojtjes. Sondazhet e opinionit tregojnë se mbështetja e votuesit median për rolet e ushtrisë ndryshon nga vendi në vend, nga taktikat[44] dhe nga kostot.[45] Mbështetja publike mund të përfshijë mbrojtjen kundërajsore,[45] militarizimin e sigurimit kufitar,[46] dhe militarizimin e policisë.[44]

Veprimet ushtarake ndonjëherë argumentohet se justified nga nxitja e një cause humanitare, si operacionet e ndihmës në fatkeqësi për mbrojtjen e refugjatëve; veprime të tilla quhen humanizëm ushtarak.

Një çështje e vështirë në marrëdhënien midis ushtrisë dhe shoqërisë është kontrolli dhe transparenja. Në disa vende, informacioni i kufizuar mbi operacionet dhe buxhetin ushtarak është i aksesueshëm për publikun. Megjithatë, transparenca në sektorin ushtarak është thelbësore për të luftuar korrupsionin. Këtë e tregoi Indeksi i Mburojes Qeveritare kundër Korrupsionit që Transparency International UK botoi në 2013.[47]

Ushtritë shpesh funksionojnë si shoqëri brenda shoqërive, duke pasur komunitete të tyre ushtarake, ekonominë, arsimim, mjekësi dhe aspekte të tjera të një shoqërie civile funksionale. Një ushtri nuk kufizohet vetëm te shtetet, pasi shumë kompani private ushtarake (PMC) mund të përdoren ose të punësohen nga organizata dhe personalitete si mjete sigurie, shoqërimi ose mbrojtjeje tjetër, aty ku policia, agjencitë ose ushtritë mungojnë ose nuk gëzojnë besim.

Militarizmi është qëndrimi shoqëror se shoqëria shërbehet më së miri — ose përfiton — nga një qeveri, ose udhëhiqet nga konceptet që mishërohen në kulturën, doktrinën, sistemin ose udhëheqësit ushtarakë. Qoftë për shkak të memories kulturore, historisë kombëtare ose mundësisë së një kërcnimi ushtarak, argumenti militarist pohohet se popullsia civilë është e varur nga nevojat dhe qëllimet e ushtrisë së saj, dhe për rrjedhojë i nënshtrohet atyre, për të ruajtur pavarësinë. Militarizmi kundërvihet ndonjëherë me konceptet e fuqisë kombëtare gjithëpërfshirëse, fuqisë së butë dhe fuqisë së fortë.

Ligjet dhe etika ushtarake

Shumica e kombeve kanë ligje të veçanta ushtarake që rregullojnë sjelljen në luftë dhe në kohë paqeje. Një ndër eksponentët e hershëm ishte Hugo Grotius, vepra e të cilit Mbi ligjin e luftës dhe të paqes (1625) pati ndikim të madh në zhvillimin e qasjes humanitare ndaj luftës. Tema e tij përjetoi jehonë tek Gustavus Adolphus. Etika e luftës është zhvilluar që nga viti 1945, duke krijuar kufizime në trajtimin ushtarak të të burgosurve dhe të civilëve, kryesisht me Konventat e Gjenevës; por rrallë zbatohen për përdorimin e forcave ushtarake si trupa sigurie të brendshme gjatë konflikteve politike që çojnë në protesta popullore dhe në nxitje për kryengritje popullore. Protokollet ndërkombëtare kufizojnë përdorimin, ose madje kanë krijuar ndalime ndërkombëtare, për disa lloje armësh, kryesisht për armët e shkatërrimit në masë (WMD). Konventat ndërkombëtare përcaktojnë çfarë konsiderohet krim lufte dhe parashikojnë ndjekjen penale të krimeve të luftës. Shtetet e veçanta kanë gjithashtu kode të ndërlikuara të drejtësisë ushtarake, një shembull i të cilës është Kodi i Njëshët i Drejtësisë Ushtarake i Shteteve të Bashkuara, që mund të çojë në gjykim nga gjyqi ushtarak për personalin ushtarak i cili gjendet fajtor për krime lufte.

Shiko edhe

Forcat e armatosura në botë
  • Lista e shteteve nga numri i personelit ushtarak dhe paramilitar
  • Lista e shteteve nga niveli i pajisjeve ushtarake
  • Lista e shteteve nga Indeksi i Militarizimit Global
  • Lista e shteteve pa forca të armatosura
  • Lista e ushtrive sipas shtetit
  • Lista e aviacioneve ushtarake
  • Lista e ushtrive të tokës sipas shtetit
  • Lista e marinave

Referime

  1. ↑ Jordan, David; Kiras, James D.; Lonsdale, David J.; Speller, Ian; Tuck, Christopher; Walton, C. Dale (2016). Understanding Modern Warfare (në anglisht) (bot. 2). Cambridge University Press. fq. 66. ISBN 978-1-107-13419-5.
  2. ↑ Mark, Joshua J. (2009-09-02). "War in Ancient Times". World History Encyclopedia (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2021-04-20. Marrë më 2021-04-20.
  3. ↑ "Terra cotta of massed ranks of Qin Shi Huang's terra cotta soldiers". Wikimedia Commons (në anglisht).
  4. 1 2 3 4 "military", Oxford English Dictionary (në anglisht) (bot. 3rd), Oxford University Press
  5. ↑ Harper, Douglas. "military". Online Etymology Dictionary. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  6. ↑ Tucker, T. G. (1985), Etymological dictionary of Latin (në anglisht), Chicago: Ares Publishers Inc., fq. 156
  7. ↑ "Merriam Webster Dictionary online". Merriam-Webster.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-09-22. Marrë më 2011-08-01.
  8. ↑ Morillo, Stephen; Pavkovic, Michael F. (2006). What is Military History? (në anglisht) (bot. 1). Cambridge: Polity Press. fq. 2, 6–7. ISBN 0-7456-3390-0.
  9. ↑ British Army (2000). "Soldiering: The military covenant" (PDF) (në anglisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2022-10-10. Marrë më 2017-12-13.
  10. ↑ Franz-Stefan Gady. "India's Military to Allow Women in Combat Roles". The Diplomat (në anglishte amerikane). Arkivuar nga origjinali më 2019-12-13. Marrë më 2017-12-12.
  11. ↑ "UK armed forces biannual diversity statistics: 2017". www.gov.uk (në anglisht). 2017. Arkivuar nga origjinali më 2019-08-31. Marrë më 2017-12-12.
  12. ↑ Försvarsmakten. "Historik". Försvarsmakten (në suedisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-07-16. Marrë më 2017-12-12.
  13. ↑ US Army (2013). "Support Army Recruiting". www.usarec.army.mil (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2018-11-09. Marrë më 2017-12-12.
  14. ↑ Engelbrecht, Leon (2011-06-29). "Fact file: SANDF regular force levels by race & gender: April 30, 2011 | defenceWeb". www.defenceweb.co.za (në anglishte britanike). Arkivuar nga origjinali më 2014-02-01. Marrë më 2017-12-12.
  15. ↑ "Where are child soldiers?". Child Soldiers International (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2018-02-01. Marrë më 2017-12-08.
  16. 1 2 Segal, D R; etj. (1998). "The all-volunteer force in the 1970s". Social Science Quarterly (në anglisht). 72 (2): 390–411. JSTOR 42863796.
  17. ↑ Bachman, Jerald G.; Segal, David R.; Freedman-Doan, Peter; O'Malley, Patrick M. (2000). "Who chooses military service? Correlates of propensity and enlistment in the U.S. Armed Forces". Military Psychology (në anglisht). 12 (1): 1–30. doi:10.1207/s15327876mp1201_1. S2CID 143845150.
  18. ↑ Brett, Rachel, and Irma Specht. Young Soldiers: Why They Choose to Fight. Boulder: Lynne Rienner Publishers, 2004. ISBN 1-58826-261-8
  19. ↑ "Machel Study 10-Year Strategic Review: Children and conflict in a changing world". UNICEF (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-12-09. Marrë më 2017-12-08.
  20. ↑ Iversen, Amy C.; Fear, Nicola T.; Simonoff, Emily; Hull, Lisa; Horn, Oded; Greenberg, Neil; Hotopf, Matthew; Rona, Roberto; Wessely, Simon (2007-12-01). "Influence of childhood adversity on health among male UK military personnel". The British Journal of Psychiatry (në anglisht). 191 (6): 506–511. doi:10.1192/bjp.bp.107.039818. ISSN 0007-1250. PMID 18055954. Arkivuar nga origjinali më 2017-12-12. Marrë më 2017-12-13.
  21. ↑ Asoni, Andrea; Gilli, Andrea; Gilli, Mauro; Sanandaji, Tino (2020-01-30). "A mercenary army of the poor? Technological change and the demographic composition of the post-9/11 U.S. military". Journal of Strategic Studies (në anglisht). 45 (4): 568–614. doi:10.1080/01402390.2019.1692660. ISSN 0007-1250. S2CID 213899510.
  22. ↑ "Army – Artillery – Air Defender". army.defencejobs.gov.au (në anglisht). Marrë më 2017-12-09.
  23. ↑ Gee, David; Taylor, Rachel (2016-11-01). "Is it Counterproductive to Enlist Minors into the Army?". The RUSI Journal (në anglisht). 161 (6): 36–48. doi:10.1080/03071847.2016.1265837. ISSN 0307-1847. S2CID 157986637.
  24. 1 2 "What is a Military Enlistment Contract?". Findlaw (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2019-07-13. Marrë më 2017-12-09.
  25. 1 2 "The Army Terms of Service Regulations 2007". www.legislation.gov.uk (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2019-02-18. Marrë më 2017-12-09.
  26. 1 2 3 UK, Ministry of Defence (2017). "Queen's Regulations for the Army (1975, as amended)" (PDF) (në anglisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2022-10-10. Marrë më 2017-12-09.
  27. ↑ McGurk, Dennis; etj. (2006). "Joining the ranks: The role of indoctrination in transforming civilians to service members". Military life: The psychology of serving in peace and combat (në anglisht). Vëll. 2. Westport, Connecticut: Praeger Security International. fq. 13–31. ISBN 978-0-275-98302-4.
  28. 1 2 3 4 Hockey, John (1986). Squaddies : portrait of a subculture (në anglisht). Exeter, Devon: University of Exeter. ISBN 978-0-85989-248-3. OCLC 25283124.
  29. 1 2 Bourne, Peter G. (1967-05-01). "Some Observations on the Psychosocial Phenomena Seen in Basic Training". Psychiatry (në anglisht). 30 (2): 187–196. doi:10.1080/00332747.1967.11023507. ISSN 0033-2747. PMID 27791700.
  30. ↑ Grossman, Dave (2009). On killing : the psychological cost of learning to kill in war and society (në anglisht) (bot. Rev.). New York: Little, Brown and Co. ISBN 978-0-316-04093-8. OCLC 427757599.
  31. ↑ Faris, John H. (2016-09-16). "The Impact of Basic Combat Training: The Role of the Drill Sergeant in the All-Volunteer Army". Armed Forces & Society (në anglisht). 2 (1): 115–127. doi:10.1177/0095327x7500200108. S2CID 145213941.
  32. ↑ "University Catalog 2011/2012, Master Courses: pp.99, size: 17MB" (PDF) (në anglisht). US National Intelligence University. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2012-01-23. Marrë më 2012-03-28.
  33. ↑ Statistika për opinionin e amerikanëve që SHBA-ja është fuqia ushtarake nr. 1 në botë Arkivuar 2017-10-10 tek Wayback Machine, Gallup, mars 2012. Marrë më 3 maj 2013.
  34. ↑ 2017 data from: "Military expenditure (% of GDP). Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), Yearbook: Armaments, Disarmament and International Security". Banka Botërore (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2010-04-25. Marrë më 2019-03-08.
  35. 1 2 3 4 Dupuy, T.N. (1990) Understanding war: History and Theory of combat, Leo Cooper, London, p. 67
  36. ↑ Milshtein, Dalit; Henik, Avishai; Ben-Zedeff, Eviathar H.; Milstein, Uri (2024). "Mind on the battlefield: what can cognitive science add to the military lessons-learned process?". Defence Studies (në anglisht). 24 (2): 277–298. doi:10.1080/14702436.2024.2316138. ISSN 1470-2436. Marrë më 2026-03-28.
  37. ↑ "Ukraine Deploys Anti-Drone Jamming Guns to its Forces on the Donbas Frontline". Defense Express (në anglisht). Marrë më 2024-07-25.
  38. ↑ "The Art of War". Mypivots.com (në anglisht). 2011-06-11. Marrë më 2011-08-01.
  39. ↑ "Welcome to the Department of History". westpoint.edu (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2012-05-18. Marrë më 2011-08-01.
  40. ↑ MacHenry, Robert (1993). "The New Encyclopædia Britannica". Chicago: Encyclopaedia Britannica Inc (në anglisht): 305. Bibcode:1991neb..book.....G.
  41. ↑ On War by General Carl von Clausewitz (në anglisht). 2006-02-26. Marrë më 2007-05-31 – nëpërmjet Gutenberg.org.
  42. ↑ Jens Hill and Jonas Freiberg (2015). "The suit of complete plate". The Medieval Fighting Man: Costume and Equipment 800-1500 (Njeriu luftëtar i mesjetës: veshjet dhe pajisjet 800–1500) (në anglisht). Ramsbury: Crowood. ISBN 978-1-78500-010-2.
  43. ↑ Craig Hooper. "Ray Mabus greening the military". NextNavy.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2012-01-11. Marrë më 2012-05-22.
  44. 1 2 Masullo, Juan; Morisi, Davide (2024). "The Human Costs of the War on Drugs. Attitudes Towards Militarization of Security in Mexico". Comparative Political Studies (në anglisht). 57 (6): 887–920. doi:10.1177/00104140231192056. hdl:2434/1121944. ISSN 0010-4140. Marrë më 2026-08-17.
  45. 1 2 Qari, Salmai; Börger, Tobias; Lohse, Tim; Meyerhoff, Jürgen (2024). "The value of national defense: Assessing public preferences for defense policy options". European Journal of Political Economy (në anglisht). 85 102595. doi:10.1016/j.ejpoleco.2024.102595. Marrë më 2026-08-17.
  46. ↑ Jackson, Anna (2026). "State of the Union 2026: Where Americans stand on key issues facing the nation" (në anglisht). Pew Research Center. Marrë më 2026-08-16.
  47. ↑ Pyman, Mark (2013-03-05). "Transparency is feasible". www.DandC.eu (në anglisht). D+C Development and Cooperation, Engagement Global GmbH. Marrë më 2017-03-02.

Shënime

Lidhje të jashtme

This page is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.