Żydowska opaska

Żydowska opaska ze zbiorów Muzeum Historii Żydów Polskich Polin

Żydowska opaska – zbiorcze określenie wyróżniających znaków, które w różnych epokach i państwach Europy oraz w części świata muzułmańskiego narzucano Żydom jako element administracyjnej i społecznej identyfikacji oraz segregacji. Odnosi się w szczególności do oznaczeń noszonych przymusowo przez Żydów podczas II wojny światowej na ziemiach znajdujących się pod kontrolą nazistowskich Niemiec.

Praktyka narzucania Żydom oraz innym innowiercom wyróżniającego stroju lub znaków pojawiła się w świecie muzułmańskim już we wczesnym średniowieczu. W Europie upowszechniła się po IV soborze laterańskim, by zaniknąć wraz z rewolucją francuską i XIX-wiecznymi procesami emancypacji Żydów.

W czasie Zagłady przymusowe oznakowanie należało do repertuaru pierwszych środków antyżydowskich wdrażanych przez nazistowskie władze niemieckie w krajach okupowanych. Poprzedzało gettoizację i deportacje do obozów zagłady. Jego celem było upokorzenie i zastraszenie Żydów, ułatwienie ich identyfikacji oraz wytworzenie społecznego i psychologicznego dystansu między Żydami a ludnością nieżydowską. Oznaczenia przyjmowały różne formy w zależności od miejsca i czasu ich wprowadzenia. Obowiązywały także w samej III Rzeszy oraz w niektórych państwach satelickich.

Tło historyczne

Rycina przedstawiająca niemieckich Żydów noszących Judenhut
XVI-wieczna ilustracja przedstawiająca żydowską parę z Wormacji. Na strojach obojga widoczne są żółte znaki

Praktyka narzucania Żydom wyróżniającego stroju lub znaków sięga VIII wieku. Wówczas władcy muzułmańscy wprowadzili przepisy nakazujące zimmim (chrześcijanom, Żydom, Samarytanom) noszenie strojów, które odróżniałyby ich od wyznawców islamu. To również w świecie muzułmańskim narodziła się praktyka znakowania Żydów kolorem żółtym, przy czym powody wyboru tej barwy nie są jasne[1].

W Bagdadzie, za rządów kalifa Haruna ar-Raszida, Żydzi byli zobowiązani nosić żółte pasy lub frędzle. Za panowania kalifa Al-Mutawakkilego nakazano im natomiast noszenie naszywek w kształcie osła. W 1005 roku Żydom w Egipcie polecono z kolei przyszywać do ubrań dzwonki[2]. Oznakowanie Żydów występowało przez wieki w różnych krajach islamskich; w Jemenie praktykowano je aż do XX wieku[1].

W średniowiecznej Europie podwaliny pod przymusowe oznakowanie Żydów położył IV sobór laterański w 1215 roku. Przyjęto wówczas kanon 68, który zobowiązywał Żydów oraz muzułmanów obojga płci, zamieszkujących w krajach chrześcijańskich, do noszenia stroju odróżniającego ich od chrześcijan. Celem kanonu było ograniczenie kontaktów społecznych między chrześcijanami a niechrześcijanami, w tym zwłaszcza kontaktów intymnych[1][2].

Kanon nie zawierał szczegółowych wytycznych dotyczących odzieży, która miała wyróżniać Żydów, dlatego w państwach europejskich przyjmowano w tym zakresie odmienne rozwiązania. W Europie rozpowszechniła się również praktyka – być może zapożyczona ze świata muzułmańskiego – stosowania koloru żółtego do znakowania Żydów[1]. Rzadko natomiast wykorzystywano w tym celu symbol gwiazdy Dawida[2].

W Anglii król Henryk III w 1217 roku nakazał Żydom noszenie specjalnej naszywki na przedniej stronie szaty wierzchniej. Jego następca, Edward I Długonogi, doprecyzował ten dekret w 1275 roku. Nakazał wówczas, aby Żydzi powyżej siódmego roku życia nosili znak na szacie wierzchniej, na wysokości lewej piersi, wykonany z żółtej tafty, o długości sześciu i szerokości trzech palców. W Anglii przyjęło się również nadawać tym znakom kształt tablic Dekalogu[2].

We Francji począwszy od XIII wieku Żydzi zobowiązani byli nosić naszywkę w formie czerwonego lub żółtego koła, wykonaną z filcu, przyszytą do przedniej i tylnej części odzieży wierzchniej. W Hiszpanii oraz w państwach włoskich znak miał zwykle barwę żółtą, choć obowiązek jego noszenia egzekwowano stosunkowo sporadycznie[2].

W XIII-wiecznych państwach niemieckich Żydom nakazywano noszenie stożkowatych nakryć głowy[1] (niem. Judenhut, „żydowska czapka”). Na początku XVI wieku praktyka ta zaczęła zanikać, a równocześnie upowszechniło się znakowanie Żydów za pomocą żółtych znaków[2].

Na przestrzeni wieków praktyka znakowania Żydów zaczęła w Europie zanikać[3], a w Europie Zachodniej została całkowicie zarzucona wraz z rewolucją francuską i XIX-wiecznymi procesami emancypacji Żydów[2].

II wojna światowa

Warianty i proces wprowadzania opasek

Żydowski robotnik w getcie warszawskim z opaską na ramieniu
Dzieci w getcie łódzkim

W III Rzeszy pierwsza wzmianka o „żółtym znaku” pojawiła się w artykule Roberta Weltscha opublikowanym 4 kwietnia 1933 roku na łamach pisma „Jüdische Rundschau”. W odpowiedzi na ogłoszony cztery dni wcześniej przez nazistów ogólnokrajowy bojkot przedsiębiorstw żydowskich – w ramach którego oznaczano je m.in. obraźliwymi symbolami i napisami – Weltsch zaapelował do niemieckich Żydów, by „nosili z dumą żółty znak”[3].

W tym okresie władze nazistowskie nie zmuszały jednak niemieckich Żydów do noszenia specjalnych oznaczeń ani nawet nie rozważały wprowadzenia takiego obowiązku[3]. Pierwsza propozycja w tej sprawie pojawiła się dopiero w maju 1938 roku; jej autorem był minister propagandy Joseph Goebbels[4]. W listopadzie tego samego roku, krótko po wydarzeniach „nocy kryształowej”, z podobną inicjatywą wystąpił SS-Gruppenführer Reinhard Heydrich[3]. Do wybuchu II wojny światowej nie wdrożono jednak żadnych rozwiązań w tym zakresie[4].

1 września 1939 roku Niemcy rozpoczęły zbrojną agresję przeciwko Polsce. W świeżo zajętych miejscowościach niemieckie władze wojskowe i cywilne bezzwłocznie wprowadzały rozmaite zarządzenia dotyczące oznakowania sklepów i przedsiębiorstw należących do Żydów. Działania te podejmowano oddolnie i miały one nieskoordynowany charakter. Wkrótce pojawiły się także zarządzenia dotyczące oznakowania osób narodowości żydowskiej[3]. Pierwsze wydano 24[5] lub 29[4] października 1939 roku we Włocławku. Niemiecki komisarz miasta Hans Cramer zarządził wówczas, aby wszyscy Żydzi nosili żółty trójkąt na piersiach i plecach[6]. W listopadzie tego roku[3] gubernator dystryktu lubelskiego Friedrich Schmidt wydał zarządzenie nakazujące Żydom noszenie na ubraniu dwóch żółtych łat: jednej na prawej piersi, drugiej – opatrzonej napisem Jude („Żyd”) – na plecach. Zarządzenie w sprawie oznakowania Żydów wydał również gubernator dystryktu krakowskiego Otto Wächter[7].

Wraz z umacnianiem się władzy okupacyjnej zarządzenia dotyczące znakowania Żydów przybrały bardziej ujednolicony i odgórny charakter. 23 listopada 1939 roku generalny gubernator Hans Frank wydał rozporządzenie, które nakazywało Żydom powyżej 10. roku życia, zamieszkującym w Generalnym Gubernatorstwie, aby od 1 grudnia tegoż roku nosili na prawym ramieniu białą opaskę o szerokości co najmniej 10 cm z gwiazdą Dawida w kolorze niebieskim. Obowiązek ten obejmował również Żydów zasymilowanych i konwertytów. Opaski sporządzone według wzoru przewidzianego w rozporządzeniu Franka zastąpiły oznaczenia stosowane dotychczas na poziomie lokalnym[7].

Podobne rozporządzenia wydano na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy. Już 14 listopada 1939 roku prezydent rejencji kaliskiej Friedrich Uebelhoer wprowadził w Łodzi i innych miastach rejencji obowiązek noszenia przez wszystkich Żydów – bez względu na wiek i płeć – opaski na prawym ramieniu w „kolorze żydowsko-żółtym” (niem. judengelber Farbe) o szerokości 10 cm[3][8]. Dwa tygodnie później namiestnik Rzeszy i gauleiter NSDAP Arthur Greiser ujednolicił jednak przepisy w całym Kraju Warty, zarządzając, aby Żydzi nosili na prawej piersi oraz na plecach żółtą gwiazdę o wysokości 10 cm[3][9]. W Zagłębiu Dąbrowskim władze okupacyjne w listopadzie 1939 roku nakazały Żydom noszenie na lewym ramieniu opaski z niebieską gwiazdą Dawida[3][10]. W Płocku, wcielonym do Prus Wschodnich, wydano 20 listopada 1939 roku zarządzenie, które nakazywało Żydom powyżej 10. roku życia noszenie dwóch żółtych trójkątów – jednego na plecach, drugiego na prawej piersi. W listopadzie 1940 roku trójkąt zmieniono na koło w kolorze żółtym o średnicy 10 cm[5].

Żołnierz Armii Czerwonej pochodzenia żydowskiego wzięty do niewoli przez Niemców latem 1941

Po rozpoczęciu inwazji na ZSRR w czerwcu 1941 roku władze niemieckie rozszerzyły praktykę znakowania Żydów na nowo zdobyte terytoria. Między innymi, Komisarz Rzeszy Hinrich Lohse nakazał, aby Żydzi zamieszkujący na terytorium Reichskommissariat Ostland nosili na lewej piersi oraz na plecach oznakę w postaci żółtej sześcioramiennej gwiazdy o wysokości co najmniej 10 cm. W Białymstoku miejscowy Judenrat, działając z polecenia władz niemieckich, zarządził 10 lipca 1941 roku, aby wszyscy Żydzi powyżej 14. roku życia nosili na lewej ręce białą opaskę z niebieską gwiazdą Dawida o wysokości i szerokości co najmniej 10 cm. Rozkaz ten zmodyfikowano jednak w ciągu zaledwie kilku dni, nakazując używanie żółtego znaku zamiast opaski[3]. Również w gettach na terytorium Reichskommissariat Ukraine oraz w tych miastach i miejscowościach ZSRR, w których społeczności żydowskie zostały w krótkim czasie wymordowane przez Einsatzgruppen, Żydom narzucano obowiązek noszenia wyróżniających znaków. Mogły mieć one formę na przykład białej opaski[11], żółtej opaski[12], opaski z gwiazdą Dawida[13], żółtych łat na piersi i plecach (w kształcie koła lub gwiazdy Dawida)[14].

Berlin, wrzesień 1941. Żydowski mężczyzna z żółtą gwiazdą Dawida na piersi
Paryż, czerwiec 1942. Żydowskie kobiety z żółtymi gwiazdami Dawida

W samej III Rzeszy przepisy dotyczące znakowania Żydów wprowadzono stosunkowo późno – dopiero 1 września 1941 roku. Na mocy zarządzenia wydanego tego dnia przez Reinharda Heydricha Żydzi powyżej 6. roku życia mieli obowiązek noszenia na lewej piersi naszywki w formie żółtej gwiazdy Dawida[a], w rozmiarze pięści, z napisem Jude wyszytym na czarno. Obowiązek ten obejmował nie tylko Żydów niemieckich i austriackich, lecz także osoby zamieszkujące Protektorat Czech i Moraw, Alzację oraz ziemie polskie wcielone do Rzeszy[b][4][15].

Żydowskie opaski i inne oznaczenia wprowadzono także w niektórych krajach satelickich III Rzeszy:

  • Niepodległe Państwo Chorwackie – w maju 1941 roku Żydom narzucono obowiązek noszenia na odzieży wierzchniej znaku w formie żółtego prostokąta z gwiazdą Dawidą w środku oraz literą „Ž” lub napisem Židov („Żyd”) w dolnej części[4];
  • Słowacja – 9 września 1941 roku, w ramach wprowadzonych tego dnia antysemickich regulacji, wszystkim słowackim Żydom, z wyjątkiem osób zwolnionych z tego obowiązku na bezpośrednie polecenie prezydenta Jozefa Tiso, nakazano noszenie żółtego znaku[15];
  • Rumunia – odpowiednio w lipcu i we wrześniu 1941 roku obowiązek noszenia żółtego znaku narzucono Żydom zamieszkującym Bukowinę północną i Besarabię. W czerwcu 1942 roku obowiązek ten rozszerzono na tereny Transnistrii. Na obszarze Rumunii w granicach sprzed 1914 roku obowiązku tego nie wprowadzono; wyjątkiem była Mołdawia zachodnia, gdzie w maju 1944 roku nałożono go pod pretekstem zbliżania się linii frontu[16];
  • Bułgaria – w sierpniu 1942 roku wprowadzono obowiązek noszenia przez Żydów wyróżniającego znaku w postaci żółtego guzika, jednakże zarządzenie to nie było rygorystycznie egzekwowane[16];
  • Węgry – pierwsze niemieckie żądania dotyczące znakowania Żydów odnotowano już w grudniu 1942 roku, jednak rząd węgierski odmówił ich spełnienia. W konsekwencji obowiązek noszenia żółtych znaków wprowadzono dopiero 31 marca 1944 roku, wkrótce po objęciu Węgier niemiecką okupacją[16].

Począwszy od grudnia 1941 roku naciski w sprawie znakowania Żydów wywierano na władze Francji Vichy, które jednak odmówiły spełnienia niemieckich żądań[17]. Żydom we Francji Vichy nie narzucono obowiązku noszenia oznaczeń także po listopadzie 1942 roku, kiedy zajęły ją wojska niemieckie. Prawdopodobnie przyczyną była obawa przed publicznymi demonstracjami sprzeciwu i solidarności, które odnotowano wcześniej w okupowanej części kraju[16].

W 1942 roku praktykę oznaczania Żydów rozszerzono na niektóre kraje Europy Zachodniej znajdujące się pod niemiecką okupacją:

  • Holandia – 29 kwietnia 1942 roku narzucono Żydom obowiązek noszenia na lewej piersi naszywki w postaci żółtej gwiazdy Dawida z napisem Jood („Żyd”) wymalowanym czarnym atramentem[18];
  • Belgia – 27 maja 1942 roku narzucono Żydom obowiązek noszenia naszywki w postaci żółtej gwiazdy Dawida[18];
  • Francja – 7 czerwca 1942 roku w części kraju znajdującej się pod niemiecką okupacją obowiązek noszenia wyróżniających znaków nałożono na wszystkich Żydów powyżej 6. roku życia. Znak, naszyty na lewej piersi, miał mieć formę żółtej gwiazdy Dawida w rozmiarze zaciśniętej pięści, z napisem Juif („Żyd”) lub Juive („Żydówka”)[19].

Niemcy rozważali również narzucenie oznaczeń Żydom w okupowanej Danii, jednak z planów tych zrezygnowali w obawie przed społecznym sprzeciwem. Według popularnej legendy, niemającej jednak pokrycia w rzeczywistości, do porzucenia tych planów miał ich skłonić król Chrystian X, który rzekomo zagroził, że w razie wprowadzenia takiego zarządzenia sam jako pierwszy założy opaskę[16]. Obowiązek noszenia oznaczeń nie objął również Żydów w okupowanej Norwegii, choć od 10 stycznia 1942 roku byli oni zobowiązani posiadać dokumenty identyfikacyjne podstemplowane literą „J”[4].

Opaska noszona przez funkcjonariuszy Służby Porządkowej w getcie łódzkim

W niektórych gettach, które utworzono w państwach okupowanych przez III Rzeszę, wprowadzano dodatkowe opaski lub oznaczenia, pozwalające odróżnić ich posiadaczy – np. urzędników Judenratów, żydowskich policjantów, przedstawicieli uprzywilejowanych grup zawodowych – od ogółu Żydów[15]. W getcie warszawskim jeden z kronikarzy odnotował 20 rodzajów takich dodatkowych opasek; ich rzeczywista liczba mogła być nawet większa. Na przykład członkowie Judenratu nosili szerokie, ciemnoniebieskie opaski, a wyżsi urzędnicy – opaski w tym samym kolorze, lecz węższe. Funkcjonariusze Żydowskiej Służby Porządkowej nosili żółte opaski z napisem Jüdischer Ordnungsdienst, członkowie kolaboracyjnej „Trzynastki” – opaski seledynowe, lekarze policyjni – żółte opaski z napisem Arzt, pozostali lekarze – opaski z czerwoną gwiazdą, pracownicy firm pogrzebowych – białe opaski z czarną gwiazdą, a pracownicy omnibusów – opaski ciemnofioletowe[20]. Opaski „urzędowe”, zapewniające noszącemu stosunkowo duży zakres bezpieczeństwa osobistego, posiadały pewną wartość handlową na gettowym czarnym rynku[21]. Także w getcie łódzkim występowały dodatkowe opaski; m.in. funkcjonariusze Służby Porządkowej nosili żółto-białe opaski z gwiazdą Dawida w środku[22], a członkowie Służby Ochrony Przeciwlotniczej – żółte opaski naramienne z napisem „L.S.Wart”[23].

Opaska żydowskiego oberkapo w obozie koncentracyjnym

Specjalne oznakowanie dla więźniów żydowskich wprowadzono także w obozach koncentracyjnych[24]. W Auschwitz-Birkenau początkowo wyróżniano ich poprzez dodanie pod trójkątem czerwonym zwróconego podstawą w dół trójkąta żółtego, przez co oba trójkąty tworzyły symbol gwiazdy Dawida. W późniejszym okresie nad trójkątem czerwonym umieszczano wąski prostokątny pasek w kolorze żółtym[25].

Egzekwowanie zarządzeń

Młodociany sprzedawca opasek w getcie warszawskim

Zgodnie z niemieckimi zarządzeniami obowiązek nabycia lub sporządzenia opaski, a także jej dystrybucji, co do zasady spoczywał na samych Żydach[26][27]. Ponieważ zarządzenia nie zawsze precyzowały z jakiego materiału wykonana ma być opaska lub znak, ich twórcy przyjmowali różne rozwiązania[5]. Czasami opaski były wykonywane przez samodzielnie przez poszczególne osoby i rodziny, czasami – jak na przykład w Zawierciu – ich produkcją i dystrybucją zajmowały się Judenraty bądź też były one produkowane i sprzedawane przez przedsiębiorców prywatnych[5]. W Warszawie sprzedaż opasek stała się „regularną działalnością gospodarczą”. Sprzedawano tam zarówno opaski płócienne, jak i bardziej eleganckie, wykonane z plastiku[28].

Obwieszczenie komisarza getta warszawskiego Heinza Auerswalda z 17 listopada 1941 roku, informujące o straceniu ośmiu Żydów za „nieuprawnione opuszczenie dzielnicy żydowskiej”

Obowiązek noszenia opasek egzekwowano nawet wtedy, gdy Żydów zamknięto w gettach, odseparowując ich od ludności nieżydowskiej. Nieprzestrzeganie nazistowskich zarządzeń groziło rozmaitymi sankcjami karnymi[15].

W Generalnym Gubernatorstwie osobom zatrzymanym bez opaski groziło pobicie, a także kara grzywny lub więzienia, orzekana przez niemiecki sąd specjalny[7][29]. W lipcu 1941 roku Judenrat w Białymstoku, działając z polecenia władz niemieckich, wydał obwieszczenie zapowiadające, że niepodporządkowanie się zarządzeniu o noszeniu żółtego znaku będzie karane najsurowiej – z karą śmierci włącznie[15]. Po ogłoszeniu 15 października 1941 roku trzeciego rozporządzenia Hansa Franka o ograniczeniu pobytu także w Generalnym Gubernatorstwie Żydom przyłapanym bez opaski poza gettem groziła kara śmierci[30]. W listopadzie tegoż roku postanowiono, że żydowskie dzieci poniżej 14. roku życia, schwytane bez opaski po „aryjskiej stronie” Warszawy, będą kierowane do sierocińców, a starsze – do Aresztu Centralnego w getcie warszawskim. Osoby aresztowane pod zarzutem przebywania bez opaski poza gettem znalazły się wśród ofiar zbiorowych egzekucji przeprowadzonych 17 listopada i 15 grudnia 1941 roku na terenie Aresztu Centralnego[31].

Zdarzało się, że władze niemieckie zwalniały pojedynczych Żydów z obowiązku noszenia opaski lub znaku; przypadki takie występowały częściej w Europie Zachodniej niż Wschodniej. Do uprzywilejowanych należeli m.in. obywatele państw neutralnych, osoby wykonujące szczególnie ważną pracę z punktu widzenia niemieckiego wysiłku wojennego, niektórzy członkowie Judenratów lub kolaboranci, a także niektóre osoby pochodzące z małżeństw mieszanych[4].

Znaczenie i reakcje

Przymusowe oznakowanie należało do repertuaru pierwszych środków antyżydowskich wdrażanych przez Niemców w krajach okupowanych. Poprzedzało gettoizację Żydów oraz deportacje do obozów zagłady[4][5].

Poprzez narzucenie Żydom obowiązku noszenia opasek i innych znaków wyróżniających niemieccy naziści zamierzali osiągnąć kilka celów: upokorzyć i zastraszyć Żydów; umożliwić ich szybką identyfikację, a tym samym zwiększyć zakres sprawowanej nad nimi kontroli; stworzyć społeczną i psychologiczną przepaść między Żydami a ludnością nieżydowską[3][4][7][32].

W okupowanej Polsce zdecydowana większość Żydów w obawie przed brutalnymi represjami podporządkowywała się niemieckim zarządzeniom. W późniejszym okresie, po rozpoczęciu systematycznej eksterminacji, bez opasek poruszali się uciekinierzy z gett oraz członkowie żydowskiego ruchu oporu przebywający po „aryjskiej stronie”[16]. W okupowanych państwach Europy Zachodniej przypadki lekceważenia przez Żydów niemieckich zarządzeń były znacznie częstsze[24].

Wśród polskich Żydów wprowadzenie obowiązku noszenia opasek wywołało silny, negatywny wstrząs psychologiczny[7], choć z czasem przyćmiony przez kolejne antyżydowskie zarządzenia i zbrodnie[16]. Wielu określało opaski mianem „znaku hańby”[5]. Ponieważ wyjście na ulicę wiązało się z koniecznością noszenia opaski, niektórzy Żydzi przez kilka miesięcy nie byli w stanie zmusić się do opuszczenia mieszkania[33]. Było to po części skutkiem tego, że opaska czyniła z nich łatwo rozpoznawalny cel. W pierwszych miesiącach okupacji częste były przypadki szykan i agresji wobec Żydów z opaskami pojawiających się w miejscach publicznych – ze strony Niemców, a czasem także polskich chuliganów[7]. Zdarzały się jednak sytuacje, gdy Żydzi nosili opaskę z dumą i w sposób demonstracyjny[34]. Niektórzy dokładali starań, aby prezentowała się jak najlepiej i była jak najstaranniej wykonana, traktując to jako gest oporu[5]. Opaski stały się również tematem czarnego humoru[16].

Niektórzy polscy Żydzi – zwłaszcza zasymilowani – odmawiali noszenia opasek; z tego powodu na kilka tygodni do aresztu trafił m.in. Janusz Korczak[7][34]. Nierzadkie były przypadki denuncjowania osób, które nie podporządkowały się zarządzeniom[35].

W III Rzeszy wprowadzenie obowiązku noszenia żółtej gwiazdy pociągnęło za sobą falę samobójstw wśród niemieckich Żydów[16].

W okupowanych państwach Europy Zachodniej niemieckie zarządzenia w sprawie oznaczania Żydów spotykały się z oburzeniem, a niekiedy również z biernym oporem ludności nieżydowskiej. We Francji zdarzały się przypadki, gdy na znak sprzeciwu noszono ubrania w kolorze żółtym albo przypinano gwiazdki i inne symbole solidarności z Żydami. Publiczne akty solidarności odnotowywano także w Holandii. 1 maja 1942 roku podziemne czasopismo holenderskie wydrukowało 300 tys. gwiazd z napisem: „Żydzi i nie-Żydzi niczym się nie różnią”[24].

Odnotowywano także gesty solidarności okazywane Żydom noszącym żółte gwiazdy w samej III Rzeszy[16]. Obowiązek ich noszenia dotyczył również konwertytów. Według raportów SD, pojawianie się na nabożeństwach konwertytów noszących Judenstern budziło negatywne reakcje niektórych wiernych. Niemniej niemieckie i austriackie duchowieństwo katolickie oraz protestanckie nie zgodziły się wykluczyć konwertytów z nabożeństw ani wydzielić dla nich osobnych miejsc w świątyniach, aczkolwiek to drugie rozwiązanie rozważali niektórzy przedstawiciele protestanckiej hierarchii[36].

Zobacz też

Uwagi

  1. ↑ W zarządzeniu określano ją mianem „żydowskiej gwiazdy” (niem. Judenstern). Patrz: Gutman 1990 ↓, s. 140.
  2. ↑ Na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy żółte gwiazdy wprowadzone rozporządzeniem Heydricha zastąpiły stosowane lokalnie oznaczenia, takie jak na przykład opaski z niebieską gwiazdą Dawida w Będzinie. Patrz: Namysło 2008 ↓, s. 537.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 Gutman 1990 ↓, s. 138.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 Jewish Badge: Origins. encyclopedia.ushmm.org. [dostęp 2026-02-14]. (ang.).
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Gutman 1990 ↓, s. 139.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Jewish Badge: During the Nazi Era. encyclopedia.ushmm.org. [dostęp 2026-02-14]. (ang.).
  5. 1 2 3 4 5 6 7 Aneta Dmochowska: Barbarzyństwo postępuje naprzód. O opaskach i naszywkach na żydowskich ubiorach w czasie Zagłady. sztetl.org.pl. [dostęp 2026-02-17].
  6. ↑ Libionka 2017 ↓, s. 44.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 Libionka 2017 ↓, s. 48.
  8. ↑ Libionka 2017 ↓, s. 44–45.
  9. ↑ Libionka 2017 ↓, s. 45.
  10. ↑ Namysło 2008 ↓, s. 537.
  11. ↑ Encyclopedia of Camps and Ghettos 2012 ↓, s. 1762.
  12. ↑ Encyclopedia of Camps and Ghettos 2012 ↓, s. 1740.
  13. ↑ Encyclopedia of Camps and Ghettos 2012 ↓, s. 1338, 1343, 1360, 1368, 1710, 1761, 1773, 1824–1825.
  14. ↑ Encyclopedia of Camps and Ghettos 2012 ↓, s. 1338, 1343, 1361, 1368, 1374, 1665, 1678, 1802.
  15. 1 2 3 4 5 Gutman 1990 ↓, s. 140.
  16. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Gutman 1990 ↓, s. 142.
  17. ↑ Gutman 1990 ↓, s. 140–141.
  18. 1 2 Gutman 1990 ↓, s. 141.
  19. ↑ Gutman 1990 ↓, s. 141–142.
  20. ↑ Engelking i Leociak 2013 ↓, s. 335–336.
  21. ↑ Engelking i Leociak 2013 ↓, s. 336–337.
  22. ↑ Sitarek 2018 ↓, s. 76.
  23. ↑ Izabela Terela: Ochrona Przeciwlotnicza. leksykongetta.pl. [dostęp 2026-02-09].
  24. 1 2 3 Gutman 1990 ↓, s. 143.
  25. ↑ Oznakowanie Żydów. auschwitz.org. [dostęp 2026-02-15].
  26. ↑ Gutman 1990 ↓, s. 139–140.
  27. ↑ Rozett i Spector 2000 ↓, s. 130.
  28. ↑ Hilberg 2014 ↓, s. 250.
  29. ↑ Engelking i Leociak 2013 ↓, s. 337–338.
  30. ↑ Engelking i Leociak 2013 ↓, s. 338.
  31. ↑ Grabowski 2007 ↓, s. 176.
  32. ↑ Rozett i Spector 2000 ↓, s. 129.
  33. ↑ Engelking i Leociak 2013 ↓, s. 334–335.
  34. 1 2 Engelking i Leociak 2013 ↓, s. 335.
  35. ↑ Libionka 2017 ↓, s. 48–49.
  36. ↑ Gutman 1990 ↓, s. 142–143.

Bibliografia

  • Martin Dean, Mel Hecker: Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945. T. II: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe. Cz. B. Bloomington and Indianapolis: United States Holocaust Memorial Museum and Indiana University Press, 2012. ISBN 978-0-253-00202-0. (ang.).
  • Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście [e-book/epub]. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013. ISBN 978-83-63444-28-0.
  • Jan Grabowski: Żydzi przed obliczem niemieckich i polskich sądów w dystrykcie warszawskim Generalnego Gubernatorstwa, 1939–1942. W: Barbara Engelking, Jacek Leociak, Dariusz Libionka (red.): Prowincja noc. Życie i zagłada Żydów w dystrykcie warszawskim [e-book/epub]. Warszawa: Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN, 2007. ISBN 978-83-63444-03-7.
  • Israel Gutman (red.): Encyclopedia of the Holocaust. T. I. New York, London: Macmillan, 1990. ISBN 0-02-896090-4. (ang.).
  • Raul Hilberg: Zagłada Żydów europejskich. T. I. Warszawa: Fundacja Wydawnictwo Naukowe, 2014. ISBN 978-83-935789-1-7.
  • Dariusz Libionka: Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie. Zarys problematyki. Lublin: Państwowe Muzeum na Majdanku, 2017. ISBN 978-83-62816-34-7.
  • Aleksandra Namysło: Żydzi w okresie okupacji hitlerowskiej (1939–1943). W: Anna Glimos-Nadgórska (red.): Będzin 1358–2008. T. III: Od rozbiorów do współczesności. Będzin: Muzeum Zagłębia, 2008. ISBN 978-83-922000-3-1.
  • Robert Rozett, Shmuel Spector (red.): Encyclopedia of the Holocaust. Chicago, London: Fitzroy Dearborn Publishers, 2000. ISBN 1-57958-307-5. (ang.).
  • Adam Sitarek: „Otoczone drutem państwo”. Struktura i funkcjonowanie administracji żydowskiej getta łódzkiego. Łódź: Instytut Pamięci Narodowej, 2018. ISBN 978-83-8098-363-2.
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.