Żyrowa
| wieś | |
 Pałac w Żyrowej, widok z lotu ptaka | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Powiat | |
| Gmina | |
| Liczba ludności |
760 |
| Strefa numeracyjna |
77 |
| Kod pocztowy |
47-330[1] |
| Tablice rejestracyjne |
OKR |
| SIMC |
0505639 |
Położenie na mapie gminy Zdzieszowice  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa opolskiego  | |
Położenie na mapie powiatu krapkowickiego  | |
 50°26′59″N 18°07′35″E/50,449722 18,126389[2] | |
Żyrowa (niem. Zyrowa[3]) – wieś w Polsce, położona w województwie opolskim, w powiecie krapkowickim, w gminie Zdzieszowice[4][5].
Od 1950 r. Żyrowa należy do województwa opolskiego.
Integralne części wsi
| SIMC | Nazwa | Rodzaj |
|---|---|---|
| 0505645 | Lesisko | przysiółek |
W przysiółku zachowały się pozostałości dawnego folwarku Leśnik (niem. Waldhof)[6].
Podczas III powstania śląskiego, 3 maja 1921 r. o godz. 1.00 w nocy, folwark był miejscem zbiórki członków Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska z okolic Leśnicy, Zdzieszowic i Zalesia. Tam pobrali ukrytą broń pilnowaną przez leśniczego Jelitę. Peowiacy wchodzili w skład I kompanii Jana Szłapy z batalionu strzeleckiego dowodzonego przez Seweryna Jędrysika ps. „Wallenstein” pochodzącego z Kamienia Śląskiego. Z folwarku wyruszyli na Górę Św. Anny, którą bez większego oporu, po kilku godzinach, zdobyli[7].
Historia
Historia miejscowości i pałacu sięga czasów średniowiecznych i jest związana jest z klasztorem minorytów (z Jemielnicy), którzy na przełomie XIII i XIV wieku zbudowali pierwszy obiekt w miejscu obecnego pałacu. 13 marca 1631 roku Melchior Ferdynand de Gaschin kupił za 24 000 talarów dobra żyrowskie – m.in. Żyrową. „Zyrowa” była nazwą wioski do 1936. Podczas akcji germanizacyjnej nazw miejscowych i fizjograficznych na Górnym Śląsku historyczna nazwa niemiecka Zyrowa została w lipcu 1936 r. zastąpiona przez administrację nazistowską nazwą Buchenhöh. Po kapitulacji Niemiec w 1945 r. ustalono nazwę Żyrowa. W 2002 r. Żyrowa zdobyła nagrodę „Najpiękniejszej Wsi Opolskiej”.
W 1899 r. nowym właścicielem pałacu i dóbr żyrowskich została hrabiowska rodzina von Francken-Sierstorpff. Hrabiowskie małżeństwo Johannesa i Mary przyjechało do Żyrowej z dwoma synami po ślubie zawartym w 1892 r.: Edvinem Victorem (ur. w 1893 r.) i Hansem Klemensem (ur. w 1895 r.)[7].
W 1912 r. zakończono budowę nowej szkoły w Żyrowej, którą objął ówczesny kierownik dawnej placówki na terenie przypałacowym - Ernst Mücke, człowiek o bardzo wielu zainteresowaniach. Był redaktorem i wydawcą miesięcznika „Aus dem Chelmer Lande” („Z Ziemi Chełmskiej”). W 1919 r. założono w Żyrowej pierwszy klub sportowy w okolicy o nazwie „Spiel und Eislauf Verein”[7].
Plebiscyt i powstanie
W 1910 roku 548 mieszkańców mówiło w języku polskim, 4 w językach polskim i niemieckim, natomiast 118 osób posługiwało się jedynie językiem niemieckim. W wyborach komunalnych w listopadzie 1919 roku wszystkie 107 głosów oddano na kandydatów z list polskich, którzy zdobyli maksymalną liczbę 9 mandatów. Podczas plebiscytu w 1921 r. we wsi uprawnionych do głosowania było 451 mieszkańców (w tym 95 emigrantów). Za Polską głosowało 165 osób, za Niemcami 270 osób[8]. Hrabina Mary von Francken-Sierstorpff, oddana polskiej sprawie, w czasie plebiscytu żądała od wszystkich swoich urzędników, żeby głosowali za Polską, a jeśli miałoby to skutkować szkodami materialnymi, zobowiązywała się taką osobę odszkodować[7].
Podczas trwania III powstania śląskiego, Żyrowa została 9 maja 1921 r. zajęta przez baon Jana Faski z Podgrupy „Bogdan”. Wieś była miejscem stacjonowania dowództwa pułku pszczyńskiego Franciszka Rataja z Grupy „Wschód”. Miejscowość była jednym z celów natarcia niemieckiego zgrupowania kpt. von Chappuisa z krapkowickiego związku taktycznego Selbstschutz Oberschlesien Gruppe „Süd” nacierającego 21 maja z rejonu Gogolina. Żyrowa broniona była przez baony Alojzego Kurtoka, Leonarda Krukowskiego i Józefa Szendery oraz baterię powstańczą „Ordon”. Po ciężkich walkach i kilkukrotnym przechodzeniu z rąk do rąk, wieś ostatecznie została zdobyta przez Niemców. Bojówki Selbstschutz Oberschlesien zamordowały trzech mieszkańców Żyrowej: Pawła Bugiela, Teodora Mainusza i Alojzego Mainusza[7], którzy zostali pośmiertnie (21.12.1933 r.) odznaczeni Medalem Niepodległości[9]. Z powodu nasilonego antypolskiego terroru, który ogarnął część Górnego Śląska, która pozostała w granicach Niemiec po zakończeniu powstania, wyemigrowało z Żyrowej 45 jej mieszkańców[8].
Po powrocie do Żyrowej zdałem Ratajowi raport z przebiegu walk (…). „Długo zastanawiałem się, co tu dalej robić – tłumaczył mi Rataj – i doszedłem do wniosku, że najlepiej będzie ściągnąć wszystkie oddziały pułku, uporządkować je i przejść do przeciwnatarcia (…). Bazą wyjściową będzie Żyrowa, którą utrzymać musimy za wszelką cenę. Liczę na was” – zakończył mój dowódca (…). Wydzieloną mi do wykonania tego zadania kompanię obsadziłem wszystkie dojścia do Żyrowy z kierunku Krępny, Jasiony i Oleszki. Sam leżę na wzgórzu 385, na północ od Żyrowy, i wypatruję przez lornetę bacznie, czy nie dzieje się coś podejrzanego. Oczy mi się kleją z przemęczenia. Nagle huk. Strzelają nasi. Niemcy odpowiadają gdzieś spod Gogolina. Tak mija godzina, dwie, trzy. Do ostrej walki dochodzi jedynie z oddziałami nacierającymi na Oleszkę. Powstańcy bronią się zaciekle, muszą jednak ustąpić przeważającym liczebnie i pod względem uzbrojenia wrogowi. Mamy dotkliwe straty. W ręce nieprzyjaciela wpadło kilkunastu ciężko rannych powstańców, co równoznaczne było z wyrokiem śmierci (…). Nie zdążyliśmy jeszcze ochłonąć po stoczonej walce, gdy Niemcy podeszli nas od tyłu. Sytuacja w najwyższym stopniu niebezpieczna. Do rozrzuconych w terenie oddziałów wysyłam łączników z rozkazem niezwłocznego zejścia z pozycji i zebrania się w parku zamkowym. Na krótkiej odprawie dowódców plutonów i drużyn wyjaśniam sytuację i nakazuję opuszczenie Żyrowy[10].
W 1984 r. patronem szkoły podstawowej w Żyrowej został polski językoznawca, prof. Stanisław Rospond[11].
Zabytki
Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są[12]:
- kościół filialny pw. św. Mikołaja, wzniesiony ok. 1300 r., rozbudowany z późnobarokową fasadą w pierwszej połowie XVIII w., restaurowany w XIX w. i w latach 1932–1936. Jest trój-przęsłowym kościołem 1-przestrzennym z 2-przęsłowym prezbiterium, z prostym zamknięciem i wczesnogotyckim sklepieniem krzyżowo-żebrowym o groszkowatym przekroju żeber, z prostym zwornikiem, w narożnikach szczątkowe służki o kielichowatych głowicach, szeroki korpus z dobudowaną później emporą muzyczną, pierwotnie kryty stropem, od XVIII w. ze sklepieniem kolebkowym, z lunetami i gurtami na pilastrach, z dekoracją stiukową, na sklepieniach medaliony w stiukowych otokach. Kwadratowy aneks jako kaplica (pn.), z czes. kapą nad ukośnie ustawionymi pilastrami, masywna wieża zach., górą 8-boczna, w rodzaju tamburu z przełamanym hełmem barok., kaplice z hełmami cebulastymi, na fasadzie rzeźba św. Jana Nepomucena (XVIII w.). – Zachowana część wyposażenia, m.in. rokokowy ołtarz gł., z przemalowanym obrazem, XVIII w. (Św. Anna nauczająca Marię), wyżej medalion z przedstawieniem św. Mikołaja; dwa ołtarze boczne, w ramach stiukowych i z obrazami (św. Floriana, św. Józefa z Dzieciątkiem) F. A. Sebastiniego (4. ćw. XVIII w.); barokowa ambona (l. pół. XVIII w.).
- zespół pałacowy, z XVII-XIX w.:
- Pałac w Żyrowej, zbudowany w latach 1631–1644
- park
- folwark
- kuźnia, z koło XIX w.
Kościół św. Mikołaja
Figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem przy kościele
Pałac – widok ogólny ze strony zachodniej
Dziedziniec pałacowy
Geologia
W Żyrowej znajduje się mała ekspozycja dolnokarbońskich szarogłazów oraz znajdowała się najdłuższa jaskinia Chełmu, została jednak zasypana po 1945 r.[13]
Przypisy
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1629 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 164572.
- ↑ Landkreis Gross Strehlitz. geschichte-on-demand.de. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-11-17)].
- 1 2 Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200 (ISAP)).
- 1 2 GUS. Rejestr TERYT.
- ↑ Krzysztof Marcinkiewicz: Na zboczu Góry św. Anny znajdują się tajemnicze ruiny folwarku Waldhof. Mają bardzo ciekawą historię. nto.pl, 2022-12-25. [dostęp 2022-12-26].
- 1 2 3 4 5 Jerzy Szołtysek, Wielka Monografia Historyczna Ziemi Zdzieszowickiej, Zdzieszowice-Żyrowa: Wydawnictwo i Drukarnia SADY, 2007, s. 52, 294-295, 297.
- 1 2 Encyklopedia Powstań Śląskich, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 676.
- ↑ Zarządzenie o nadaniu Krzyża Niepodległości z Mieczami, Krzyża Niepodległości i Medalu Niepodległości. „Monitor Polski”, s. 2,3, 21.12.1933. Warszawa: Polska Agencja Telegraficzna.
- ↑ Jan Keller, Natarcie szło od Starego Koźla w: Godzina druga. Walki pod Górą św. Anny w czasie trzeciego powstania na Górnym Śląsku w 1921 r. (wspomnienia uczestników), Warszawa: Książka i Wiedza, 1959, s. 53–54.
- ↑ 25-lecia nadania imienia Profesora Stanisława Rosponda Publicznej Szkole Podstawowej w Żyrowej. [online], zdzieszowice.pl [dostęp 2023-07-31] (pol.).
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo opolskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 31 marca 2026, s. 53.
- ↑ Robert Niedźwiedzki, Joachim Szulc, Marek Zarankiewicz, 2012: Przewodnik geologiczny. Kamienne skarby Ziemi Annogórskiej. Wyd.: Stowarzyszenie Kraina św. Anny, strona 70. ISBN 978-83-63036-04-1.
Bibliografia
- Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk. wyd. Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, Warszawa 2006 we współpracy z Dehio-Vereinigung oraz Herder-Institut w Marburgu.
