Aleksandr Dugin

W 1979 r. rozpoczął studia w Moskiewskim Instytucie Lotniczym, z którego został usunięty na drugim roku^[5]. Anna Łabuszewska z Tygodnika Powszechnego wskazuje, że Dugin nie posiada formalnego wykształcenia akademickiego odpowiadającego pozycji profesorskiej: ukończył jedynie zaoczne studia z inżynierii melioracyjnej^[1].

W czasach ZSRR był związany z opozycją. Od początku lat 90. prowadził działalność wydawniczą jako redaktor naczelny pism Elemienty i Miłyj Angieł oraz redaktor programowy wydawnictwa Arktogeja^[6]. Przez pewien czas współpracował z Partią Narodowo-Bolszewicką Eduarda Limonowa^[6].

W 1997 r. opublikował Podstawy geopolityki, napisane przy współudziale generała Nikołaja Kłokotowa z Akademii Sztabu Generalnego^[2]. Książka stała się podręcznikiem na Akademii Sztabu Generalnego i innych uczelniach wojskowych w Rosji^[2].

W 2008 r. został wykładowcą MGU, gdzie kierował Centrum Studiów Konserwatywnych na Wydziale Socjologii^[1]. W 2014 r. został zwolniony z uczelni^[1]. Julija Łatynina, publicystka Nowej Gaziety, określiła Dugina jako postać znaczącą, ale pozostającą na marginesie: kogoś, kto bardzo wiele mówił, ale o niczym nie decydował^[7].

Centralną koncepcją Dugina jest neoeurazjatyzm: wizja Rosji jako odrębnej cywilizacji eurazjatyckiej, przeciwstawnej cywilizacji zachodniej^[8]. Dugin czerpie z wielu nurtów: konserwatyzmu rewolucyjnego Republiki Weimarskiej, tradycjonalizmu integralnego (Julius Evola, René Guénon), europejskiej Nowej Prawicy (Alain de Benoist), narodowego bolszewizmu oraz klasycznej geopolityki (Halford Mackinder)^[6][8]. Łączy te koncepcje na wspólnej podstawie antyzachodniej i antyliberalnej^[8].

W Podstawach geopolityki (1997) Dugin przedstawił wizję rosyjskiego imperium eurazjatyckiego, przeciwstawionego atlantyzmowi pod przywództwem Stanów Zjednoczonych. Zaproponował sojusz kontynentalny oparty na osi Paryż–Berlin–Moskwa^[8].

Wobec Ukrainy Dugin stwierdził, że jako niezależne państwo ze swoimi ambicjami terytorialnymi stanowi ogromne niebezpieczeństwo dla całej Eurazji i zalecał jej podporządkowanie rosyjskiej strefie wpływów^[9]. Wobec Polski napisał, że Rosja nie jest zainteresowana istnieniem niepodległego państwa polskiego w jakiejkolwiek formie^[10].

John B. Dunlop ze Stanfordu ocenił, że żadna inna książka opublikowana w Rosji po upadku komunizmu nie wywarła porównywalnego wpływu na rosyjskie elity wojskowe, policyjne i polityczne^[2].

Od ok. 2008 r. Dugin propaguje Czwartą Teorię Polityczną (4TP) jako alternatywę dla trzech wcześniejszych: liberalizmu, marksizmu i faszyzmu. 4TP opiera się na postulacie powrotu do tradycji i archaiki jako odpowiedzi na postmodernizm i postliberalizm^[8].

Do ok. 2016 r. Dugin prezentował ostry antyamerykanizm. Następnie zmodyfikował stanowisko, dzieląc Stany Zjednoczone na dwa obozy: nową Amerykę (kosmopolityczne elity, metropolie, środowiska progresywistyczne) utożsamianą z cywilizacją Morza oraz starą Amerykę (konserwatywną, populistyczną, opartą na tradycji) utożsamianą z cywilizacją Lądu^[11].

Podstawy geopolityki były używane jako podręcznik w Akademii Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej. Książka powstała przy współudziale generała Nikołaja Kłokotowa, który stwierdził, że geopolityka jest wykładana w Akademii od wczesnych lat 90. i będzie służyć jako potężna podstawa ideologiczna przygotowania nowej kadry dowódczej^[2]. Przewodniczący Dumy Państwowej Giennadij Sielezniow publicznie zachęcał do wprowadzenia poglądów Dugina do programów szkolnych^[2].

W mediach zachodnich Dugin bywa nazywany mózgiem Putina lub Rasputinem Putina^[6]. Michał Sadłowski z serwisu Do Rzeczy argumentował, że to wymysł Zachodu: Dugin jest medialną osobowością polityczną, ale nigdy nie był kluczową osobą odpowiedzialną za formowanie narracji ideologicznej czy planowanie strategiczne Kremla. Rzeczywiste centra decyzji to struktury takie jak Fundacja Gorczakowa, Klub Wałdajski i eksperci Rosyjskiej Akademii Nauk^[3]. Jednocześnie Sadłowski wskazał, że Dugin jest niebezpieczny, ponieważ jego antyzachodni koncept stał się główną podporą ideologiczną uzasadniającą inwazję na Ukrainę^[3].

Sebastian Kwiatkowski z UMK wykazał, że światopogląd Putina radykalizował się z czasem, tworząc częściową zbieżność z filozofią Dugina, choć między oboma myślicielami utrzymują się istotne różnice konceptualne^[12].

Anton Shekhovtsov i Andreas Umland w serii publikacji naukowych zakwalifikowali neoeurazjatyzm Dugina jako odmianę neofaszyzmu, argumentując, że jego odwołania do tradycjonalizmu integralnego pełnią funkcję pseudokonserwatywnej zasłony ukrywającej rewolucyjno-ultranacjonalistyczny, czyli faszystowski program^[13][14]. Dunlop określił Podstawy geopolityki wprost jako neofaszystowski traktat^[2].

20 sierpnia 2022 r. w podkłady pod samochodem, którym podróżowała Darja Dugina, eksplodował ładunek wybuchowy. Daria zginęła na miejscu^[16]. Według doniesień prasowych Dugin miał jechać tym samym samochodem, ale w ostatniej chwili przesiadł się do innego pojazdu^[16]. FSB oskarżyła o zamach stronę ukraińską^[17]. The New York Times powołując się na źródła w amerykańskim wywiadzie, podał, że na zamach wyraziła zgodę część ukraińskiego rządu, choć Kijów zaprzeczył tym doniesieniom^[18].