Am Spiegelgrund

Mogiła ofiar Spiegelgrund na Cmentarzu Centralnym w Wiedniu

Am Spiegelgrund – specjalny oddział dla dzieci i młodzieży, funkcjonujący w latach 1940–1950 na terenie Zakładu Leczniczo-Opiekuńczego w Steinhof w Wiedniu; w okresie III Rzeszy jedno z głównych centrów nazistowskiego programu eutanazji dziecięcej.

Spiegelgrund łączył funkcje zakładu wychowawczego i placówki medycznej, przy czym jego nazwa oraz struktura organizacyjna były w okresie III Rzeszy kilkakrotnie zmieniane. Zasadniczym celem jego działalności była identyfikacja i „eliminacja” dzieci oraz młodzieży z poważnymi wadami wrodzonymi lub zaburzeniami psychicznymi. W wielu przypadkach trafiały tam jednak także dzieci uznane za nieprzystosowane społecznie, zazwyczaj pochodzące z rodzin ubogich lub niepełnych, często żyjących na marginesie społecznym. Dzieci i młodzież umieszczone w Spiegelgrund cierpiały z powodu niedożywienia oraz brutalnego traktowania przez personel. Niektóre padły ofiarą pseudomedycznych eksperymentów. Osoby, które zgodnie z nazistowską eugeniką uznano za „życie niegodne życia” lub niezdolne do funkcjonowania w narodowosocjalistycznej wspólnocie, były mordowane, najczęściej przy użyciu barbituranów.

Liczbę dzieci i młodzieży zamordowanych w Spiegelgrund w latach 1940–1945 szacuje się na co najmniej 789 osób.

Geneza

Latem 1939 roku w III Rzeszy podjęto pierwsze kroki w celu uruchomienia programu eksterminacji dzieci obciążonych wadami wrodzonymi lub innymi niepełnosprawnościami. 26 lipca Adolf Hitler zwołał w Kancelarii Rzeszy spotkanie z udziałem piętnastu niemieckich psychiatrów, podczas którego omówiono założenia programu „eutanazji dziecięcej”[1]. Z kolei 18 sierpnia Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Rzeszy nałożyło na lekarzy, pielęgniarki i położne obowiązek zgłaszania dzieci w wieku do trzech lat, obarczonych nieprecyzyjnie zdefiniowanymi ułomnościami fizycznymi lub psychicznymi[2][3][4].

Zidentyfikowane w ten sposób dzieci kierowano na obserwację do specjalnych oddziałów dziecięcych. Członkowie Komitetu Rzeszy ds. Naukowego Opracowania Ciężkich Chorób Uwarunkowanych Dziedzicznie lub Konstytucjonalnie (niem. Der Reichsausschuß zur Erfassung von erb- und anlagebedingten schweren Leiden) mieli następnie – bez osobistego badania lekarskiego – podejmować decyzję o zabiciu dziecka lub pozostawieniu go przy życiu. Ostateczną decyzję zatwierdzał szef Kancelarii Führera Philipp Bouhler lub jego zastępca Viktor Brack[5].

Pierwszą „specjalną sekcję dla dzieci” (niem. Kinderfachabteilung)[6] zorganizowano w październiku 1939 roku w Brandenburgu-Görden[7]. Drugą był Am Spiegelgrund w Wiedniu[8]. W ośrodkach tego typu dzieci poddawano obserwacji, przeprowadzano na nich eksperymenty, a znaczną część ostatecznie mordowano[6][9]. Do 1945 roku utworzono łącznie 37 takich placówek, funkcjonujących przy istniejących zakładach leczniczo-opiekuńczych, klinikach uniwersyteckich lub szpitalach dziecięcych[10]. Jednocześnie zakres „eutanazji dziecięcej” stopniowo rozszerzano, aż objął dzieci i młodzież w wieku do 17 lat[11].

Lokalizacja, struktura i nazewnictwo

Wejście do pawilonu nr 15 („pawilonu śmierci”)

Wiedeński Miejski Zakład Opiekuńczy dla Młodzieży w Spiegelgrund (niem. Städtische Jugendfürsorgeanstalt „Am Spiegelgrund” Wien)[a] został utworzony 24 lipca 1940 roku[12]. Znajdował się na terenie Zakładu Leczniczo-Opiekuńczego w Steinhof (niem. Heil- und Pflegeanstalt „Am Steinhof”, obecnie Otto-Wagner-Spital), położonego na przedmieściach Wiednia. Placówka ta, utworzona w 1907 roku, była jednym z największych i najnowocześniejszych szpitali psychiatrycznych w Europie. Składała się z 34 pawilonów i zajmowała obszar o powierzchni 142,2 ha[13].

W czasie, gdy powstawał Spiegelgrund, blisko 3,2 tys. dorosłych pacjentów Steinhofu zostało już wywiezionych i zamordowanych w ramach akcji T4[b]. Umożliwiło to utworzenie w tym miejscu „specjalnej sekcji dla dzieci”[8][12].

Spiegelgrund znajdował się w zachodniej części kompleksu szpitalnego. Na jego potrzeby przeznaczono dziewięć dwukondygnacyjnych pawilonów o numerach 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15 i 17. Zakład dysponował 640 łóżkami[12].

Pawilon nr 17 był miejscem obserwacji dzieci i młodzieży[8][12]. Pawilon nr 11 przeznaczono dla dzieci, których stan – w ocenie personelu – rokował możliwość zwolnienia z ośrodka („grupa poprawcza”)[14]. W pawilonie nr 15 umieszczano małe dzieci i niemowlęta. Pełnił on jednocześnie funkcję „pawilonu śmierci”[12][15].

W marcu 1942 roku władze Wiednia uznały zakład za ośrodek pedagogiki leczniczej, zmieniając jego nazwę na Klinikę Pedagogiki Leczniczej miasta Wiednia w Spiegelgrund (niem. Heilpädagogische Klinik der Stadt Wien „Am Spiegelgrund”)[16]. W listopadzie tego samego roku przeprowadzono reorganizację kliniki, dzieląc ją na Wiedeński Miejski Zakład Wychowawczy w Spiegelgrund (niem. Wiener städtische Erziehungsanstalt „Am Spiegelgrund”) oraz Wiedeńską Miejską Klinikę Nerwic Dziecięcych (niem. Wiener städtische Nervenklinik für Kinder „Am Spiegelgrund”)[17]. Ta druga była przeznaczona „do przyjmowania przypadków Komitetu Rzeszy, a także nieletnich upośledzonych umysłowo i niezdolnych do nauki”[8]. Na jej potrzeby przeznaczono pawilony nr 15 i 17, dysponujące łącznie 220 łóżkami[18]. Mimo formalnego podziału obie instytucje zachowały ścisłe związki organizacyjne i personalne[8]. Matthias Dahl przypuszcza, że częste zmiany nazwy i struktury organizacyjnej ośrodka miały na celu ukrycie jego rzeczywistego przeznaczenia przed opinią publiczną[19].

Personel

List podpisany przez dyrektora medycznego Spiegelgrund dr Ernsta Illinga do rodziców jednego z zamordowanych dzieci

Pod względem formalnym Spiegelgrund podlegał Głównemu Urzędowi Zdrowia w Wiedniu (niem. Gesundheitsamt der Stadt Wien), na którego czele stał Max Gundel[20].

W szczytowym okresie personel Spiegelgrund liczył około 90 osób, w tym 4–5 lekarzy[21].

Pierwszym dyrektorem medycznym Spiegelgrund był Erwin Jekelius[22]. W latach 1931–1936 pracował w Klinice Pedagogiki Leczniczej Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Wiedniu[23], później zaś pełnił m.in. funkcję dyrektora wiedeńskiego Biura Opieki Społecznej dla Umysłowo Chorych, Psychopatów i Osób Uzależnionych[24]. Jego udział w eksterminacji pacjentów zakładu w Steinhofie był powszechnie znany nie tylko w Wiedniu, lecz także poza granicami III Rzeszy. Wiedeńczycy nadali mu przydomek „seryjnego mordercy ze Steinhofu”. Z kolei we wrześniu 1941 roku brytyjskie lotnictwo zrzuciło nad Wiedniem ulotki, w których określano Jekeliusa mianem „pana i władcy ze strzykawką”[25]. Jego karierę przerwał romans z młodszą siostrą Hitlera, Paulą. Ponieważ Führer nie aprobował ich związku, Jekeliusa skierowano na front wschodni[26][27].

Po odwołaniu Jekeliusa obowiązki kierownika medycznego Spiegelgrund pełnili Hans Bertha i Margarethe Hübsch[18]. W lipcu 1942 roku nowym dyrektorem medycznym został Ernst Illing, który pozostał na tym stanowisku do kwietnia 1945 roku[28]. Illing był teoretykiem higieny rasowej, zajmującym się problematyką chorób dziedzicznych[29]. Należał także do grona pierwszych lekarzy w III Rzeszy przeprowadzających „eutanazję” dzieci[28].

Stanowisko kierownika pedagogicznego i psychologicznego piastował Hans Krenek[30]. Po podziale Spiegelgrund w listopadzie 1942 roku objął funkcję dyrektora zakładu wychowawczego dla młodzieży[27].

Wśród lekarzy zatrudnionych w Spiegelgrund byli także: Heinrich Gross[c], Marianne Türk oraz Helene Jockl[31].

Ofiary

Kategorie ofiar

Friedrich Zawrel, który zdołał przeżyć pobyt w Spiegelgrund (2013)

Dostępne źródła archiwalne nie pozwalają precyzyjnie określić liczby dzieci i nastolatków, które w okresie III Rzeszy trafiły do Spiegelgrund. Ustalono jedynie, że między 24 lipca 1940 a 23 lipca 1941 roku, tj. w pierwszym roku funkcjonowania zakładu, skierowano tam 1583 osoby. Z kolei Wiedeńska Miejska Klinika Nerwic Dziecięcych w Spiegelgrund miała w latach 1942–1945 przyjąć 1516 dzieci i młodocianych; brak analogicznych danych za ten okres dla zakładu wychowawczego. Hertwig Czech przypuszcza na tej podstawie, że liczba osób, które w latach 1940–1945 przewinęły się przez Spiegelgrund, sięgnęła kilku tysięcy[32].

Proceder identyfikacji, oceny i eksterminacji ofiar był ściśle powiązany z publicznym systemem opieki zdrowotnej i społecznej[33]. Dzieci i młodocianych zazwyczaj kierowano do Spiegelgrund z prywatnych i publicznych domów dziecka, zakładów wychowawczych, szpitali oraz placówek narodowosocjalistycznej opieki społecznej[11]. Tylko jedna trzecia trafiła do ośrodka bezpośrednio z domów rodzinnych[34].

Zachowane dokumenty archiwalne wskazują, że jedną z największych grup przekazano z kliniki psychiatrycznej Maria Gugging[35]. Liczyła ona 175 dzieci i nastolatków w wieku od 2,5 do 16 lat; 136 z nich trafiło do Spiegelgrund bezpośrednio z kliniki, a pozostałe – po wcześniejszym pobycie w Steinhofie[36]. Co najmniej 90 ofiar[37] skierowano do Spiegelgrund z wiedeńskiego Punktu Przejmowania Opieki nad Dziećmi (niem. Kinderübernahmestelle, KÜST) – instytucji powołanej przed wojną w celu niesienia pomocy dzieciom maltretowanym, wykorzystywanym lub sprawiającym problemy wychowawcze[38]. Wiele dzieci wysłano również do Spiegelgrund z Domu Dziecka św. Józefa we Frischau (ob. Břežany) oraz ze Specjalnego Domu Dziecka w Pressbaum[39]. Co najmniej 44 ofiary przekazano z Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Wiedniu[37], przy czym wiele z nich skierował tam osobiście dyrektor tej placówki, prof. Franz Hamburger[40]. Ernst Illing zeznał w czasie swojego powojennego procesu, że do Spiegelgrund trafiały również dzieci ze Szpitala Dziecięcego Glanzing i wiedeńskiej Kliniki Opieki Społecznej[28]. Zachowana dokumentacja medyczna sugeruje, że wiele dzieci trafiło do Spiegelgrund na podstawie zaleceń Hansa Aspergera[41][42].

Znaczący wzrost liczby osadzonych odnotowano latem 1943 roku, kiedy do Wiednia trafiły transporty z zakładów opiekuńczych ewakuowanych z miast niemieckich bombardowanych przez aliantów. W transportach tych znalazło się m.in. 300 kobiet i dziewcząt z zakładów Alsterdorf i Langenhorn w Hamburgu, w tym 26 dzieci w wieku od 4 do 13 lat; 150 pacjentów z zakładu św. Józefa w Mönchengladbach, w tym co najmniej 20 nieletnich chłopców; a także pacjenci z zakładu „Niederweidenbacherhof” w Bad Kreuznach. Część dzieci z tych transportów trafiła do Spiegelgrund i została tam zamordowana[34].

Oficjalnie celem działalności Spiegelgrund była identyfikacja i „eliminacja” dzieci oraz młodocianych obarczonych poważnymi ułomnościami fizycznymi lub psychicznymi. Trafiały tam m.in. dzieci, u których stwierdzono zespół Downa, mózgowe porażenie dziecięce, padaczkę, wodogłowie, uszkodzenia mózgu lub różnego rodzaju zaburzenia psychiczne[43].

W praktyce kryteria, na podstawie których uśmiercano ofiary, były nieostre i stosowane arbitralnie. Zachowana dokumentacja wskazuje, że 70% ofiar nie miało wyraźnie stwierdzonych niepełnosprawności intelektualnych, a w 10% przypadków nie postawiono żadnej konkretnej diagnozy medycznej[30]. W bardzo wielu przypadkach w Spiegelgrund osadzano, a następnie mordowano dzieci lub młodocianych, których personel uznał arbitralnie za nieprzystosowanych społecznie i „obcych wobec wspólnoty” (niem. Gemeinschaftsfremd)[44]. Kierowano tam również dzieci oskarżane o skłonności kryminalne lub włóczęgostwo[43]. Istotną rolę odgrywało kryterium klasowe. Znaczna liczba ofiar wywodziła się bowiem z rodzin ubogich, niepełnych, balansujących na granicy marginesu społecznego. Analiza 207 przypadków wskazuje, że 40% ofiar pochodziło z rodzin „o poważnych problemach”, 60% znajdowało się pod opieką tylko jednego rodzica, a 20% było dziećmi nieślubnymi[45].

Traktowanie w ośrodku

Warunki bytowe w Spiegelgrund były trudne. Pokoje, w których mieszkały dzieci, były nieogrzewane. Na co dzień dzieci nosiły mundurki składające się z krótkich spodni i kurtki. Płaszczy i długich spodni nie wydawano nawet zimą[46]. Wyżywienie, zwłaszcza w ostatnich latach II wojny światowej, było bardzo skąpe. Dzieci stale cierpiały głód. Zdarzało się, że zjadały pastę do zębów lub liście i orzechy znalezione na terenie ośrodka[47].

Dzieci poddawano brutalnemu reżimowi, nieodbiegającemu od tego, który panował wówczas w większości austriackich domów dziecka i zakładów poprawczych[48]. Pobudka następowała o godzinie 6:00. Dzieci udawały się do umywalni, gdzie mogły myć się wyłącznie w zimnej wodzie, po czym następowało słanie łóżek[46]. Najmniejsze błędy i wykroczenia, takie jak zmoczenie łóżka, jego niedokładne posłanie, niedokładne wyczyszczenie paznokci czy naruszenie ciszy nocnej, karano biciem, ćwiczeniami gimnastycznymi, krępowaniem („terapia prześcieradłowa”), ogoleniem głowy, podtapianiem („kuracja zanurzeniowa”), zimnym prysznicem lub odebraniem posiłku[49]. Dzieci, które zwymiotowały podczas posiłku, były zmuszane przez pielęgniarki i pielęgniarzy do jedzenia wymiocin[50]. Jako środek dyscyplinarny stosowano „kurację siarkową”, tj. zastrzyki siarki i jej związków, powodujące silne bóle i przejściowy paraliż. W ramach kary dzieciom podawano również apomorfinę, wywołującą wymioty i wielogodzinne bóle brzucha, lub silne środki uspokajające[51]. Dzieci – zwłaszcza te, które nie trzymały moczu lub stolca – publicznie upokarzano. Personel starał się także zwracać je przeciwko sobie, między innymi przez stosowanie odpowiedzialności zbiorowej lub zmuszanie ich do karania „winowajców”. Przemoc – zarówno personelu wobec dzieci, jak i rówieśnicza – była w Spiegelgrund zjawiskiem codziennym[52].

Niektórym dzieciom pozwalano uczęszczać na zajęcia szkolne. Mogły także przez ograniczony czas przebywać poza pawilonami, choć obowiązkowe zajęcia sportowe były często wyczerpujące[53]. Krewnym pozwalano na odwiedziny w Spiegelgrund, jednak przynoszone przez nich jedzenie i podarunki były po zakończeniu odwiedzin konfiskowane przez personel[14].

Niektóre dzieci podejmowały próby ucieczki ze Spiegelgrund. Schwytanych odsyłano do zakładu, gdzie były surowo karane[54].

Personel Spiegelgrund na ogół traktował dzieci bezwzględnie i brutalnie. W relacjach ocalałych pojawiają się jednak wzmianki o pielęgniarkach, które starały się uchronić dzieci przed wysłaniem do „pawilonu śmierci”, zachęcały krewnych do częstych odwiedzin – co mogło wpływać na decyzję lekarzy o uśmierceniu dziecka lub pozostawieniu go przy życiu – a nawet pomagały dzieciom uciec z ośrodka[55].

Eksterminacja

Stolperstein upamiętniający Rosemarie Daxer z Salzburga, urodzoną w 1942 roku i zamordowaną w sierpniu 1943 roku w Spiegelgrund

Dzieci i młodocianych oceniano w Spiegelgrund przede wszystkim na podstawie dwóch kryteriów: występowania chorób dziedzicznych[d] oraz przydatności dla niemieckiej wspólnoty narodowej (niem. Volksgemeinschaft)[56]. Każdemu dziecku zakładano dokumentację medyczną; do czasów współczesnych zachowała się około połowa tych akt[33]. Często diagnozę stawiano bezpośrednio po przyjęciu dziecka do kliniki, obserwacja mogła jednak trwać dłużej, a w pojedynczych przypadkach – nawet blisko rok[57]. Dzieci ocenione negatywnie, uznane za trwale niezdolne do nauki i pracy, były skazywane na śmierć[58]. Na podstawie przeprowadzonych obserwacji personel rekomendował Komitetowi Rzeszy uśmiercenie poszczególnych dzieci, mógł jednak również dokonywać zabójstw samodzielnie – bez autoryzacji Berlina[59].

Akcję eksterminacyjną w Spiegelgrund rozpoczęto 25 sierpnia 1940 roku[12]. Dzieci zakwalifikowane do likwidacji kierowano do pawilonu nr 15, gdzie personel podawał im barbiturany. Powodowało to gwałtowne osłabienie i pogorszenie stanu zdrowia, co w połączeniu z niedożywieniem i chorobami współistniejącymi szybko prowadziło do śmierci dziecka[12]. Według Ernsta Illinga zgon zazwyczaj następował w ciągu kilku godzin lub kilku dni po podaniu barbituranów[22]. Przed uśmierceniem dziecka jego rodzicom wysyłano lakoniczne zawiadomienia o gwałtownym pogorszeniu stanu zdrowia[60]. W dokumentacji medycznej i zawiadomieniach dla rodzin wpisywano fałszywe przyczyny zgonu. Analiza akt 312 ofiar, przeprowadzona przez Matthiasa Dahla, wskazuje, że w 72% przypadków jako przyczynę śmierci podano zapalenie płuc[61].

Zazwyczaj ofiarom podawano rozdrobnione pastylki luminalu lub weronalu, wymieszane z cukrem, syropem lub innym słodkim produktem, dzięki czemu dzieci nie były w stanie wyczuć ich smaku. Jeżeli dawka okazała się zbyt mała albo ofiara – ze względu na stan zdrowia – nie była w stanie połknąć płynu, aplikowano jej zastrzyki z mieszanki morfiny, barbituranów i skopolaminy[22].

Według zachowanej dokumentacji w latach 1940–1945 w Spiegelgrund zamordowano co najmniej 789 dzieci i młodocianych[b][12]. W księdze zgonów prowadzonej w prosektorium szpitala Steinhof między 25 sierpnia a 31 grudnia 1940 roku odnotowano łącznie dziewięć zgonów dzieci ze Spiegelgrund. Od stycznia do czerwca 1941 roku zarejestrowano zgony 22 dzieci[62]. Począwszy od lipca 1941 roku, liczba zgonów zaczęła gwałtownie rosnąć, co miało zapewne związek z powrotem kierownika pawilonu nr 15, Heinricha Grossa, ze szkolenia odbytego pod okiem jednego z liderów programu „eutanazji dziecięcej”, Hansa Heinzego[63][64]. Od lipca do końca grudnia 1941 roku zmarło 72 dzieci. W 1942 roku zmarło 201 osób, w 1943 roku – 274 osoby, w 1944 roku – 161 osób, a w 1945 roku – 50 osób[65].

Wśród ofiar było 445 chłopców (56,4%) i 344 dziewczęta (43,6%)[27]. Średni wiek ofiar w latach 1940–1945 wynosił 6,3 roku. O ile jednak w pierwszych siedmiu miesiącach 1941 roku wynosił jeszcze 2,4 roku, o tyle od lata tego roku wzrósł do 7,3 roku. Zapewne wynikało to z faktu, że po oficjalnym zawieszeniu akcji T4 w sierpniu 1941 roku do Spiegelgrund zaczęto kierować nastolatków, a nawet młodych dorosłych[61].

W Spiegelgrund zamordowano m.in. 98 spośród 136 dzieci, które skierowano tam bezpośrednio z kliniki psychiatrycznej Maria Gugging[35]. Zamordowano tam także dwanaście dziewczynek ewakuowanych w sierpniu 1943 roku z zakładów opiekuńczych w Hamburgu[66]. W gronie ofiar było co najmniej czworo dzieci pochodzenia żydowskiego[67].

Pod względem liczby ofiar Spiegelgrund stanowił jeden z kluczowych ośrodków likwidacyjnych nazistowskiego programu „eutanazji dziecięcej”[8]. Personel innych „specjalnych sekcji dla dzieci” kierowano tam na szkolenia[68].

Zachowane dokumenty wskazują, że rodzice ofiar w zróżnicowany sposób reagowali na zbrodnie popełniane w Spiegelgrund. Niektórzy usiłowali wydostać swoje dziecko z ośrodka[e] lub – na wieść o jego śmierci – domagali się wyjaśnień. Część jednak akceptowała, a nawet aprobowała przedwczesny zgon dziecka[69].

Pseudomedyczne eksperymenty i sterylizacja

Słoje, w których przechowywano mózgi dzieci zamordowanych w Am Spiegelgrund

Integralnym i istotnym elementem nazistowskiego programu „eutanazji dziecięcej” było wykorzystywanie ofiar oraz ich zwłok do badań i eksperymentów. Stanowiło to również jedno z zadań Spiegelgrund[70].

W 1941 roku dr Elmar Türk z Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Wiedniu – działając za zgodą i pod nadzorem dyrektora tej placówki, prof. Franza Hamburgera – zaraził troje ciężko upośledzonych niemowląt prątkami gruźlicy, uprzednio podawszy dwojgu z nich szczepionkę BCG. Dzieci wysłano do Spiegelgrund z poleceniem obserwacji i przeprowadzenia sekcji w przypadku zgonu. Dwoje niemowląt zmarło w ciągu miesiąca, rzekomo na zapalenie płuc; trzecie pokonało gruźlicę, jednak również nie przeżyło pobytu w Spiegelgrund. Półtora roku później Türk zaraził gruźlicą i wysłał do Spiegelgrund kolejnych dwoje upośledzonych dzieci w wieku 3,5 roku i 1,5 roku, przy czym szczepionkę podano tylko pierwszemu[71][72].

Na dzieciach przeprowadzano badania kliniczne, w tym bolesne, a czasami śmiertelne zabiegi z zakresu pneumoencefalografii[73]. Pewną pięcioletnią dziewczynkę poddano przed śmiercią licznym nakłuciom lędźwiowym[74].

Zabitym dzieciom usuwano mózgi i rdzenie kręgowe[73]. W prosektorium szpitala Steinhof zgromadzono do celów badawczych ponad 400 mózgów pobranych ze zwłok dzieci zamordowanych w Spiegelgrund[75]. Części ciał ofiar wysyłano także do innych placówek naukowych w Niemczech i Austrii[59]. Po zakończeniu II wojny światowej preparaty anatomiczne sporządzone ze zwłok dzieci zabitych w Spiegelgrund były wykorzystywane do celów badawczych przez austriackie instytucje naukowe, takie jak Instytut Badań nad Wadami Rozwojowymi Układu Nerwowego im. Ludwiga Boltzmanna czy Instytut Neurologiczny Uniwersytetu Wiedeńskiego[76].

Nastoletnie dziewczęta, które personel lekarski uznał za obciążone chorobami dziedzicznymi, lecz niekwalifikujące się do uśmiercenia, były sterylizowane – po złożeniu przez personel odpowiednich wniosków i wydaniu przewidzianej prawem decyzji przez Sąd Zdrowia Dziedzicznego[77].

Likwidacja ośrodka

W kwietniu 1945 roku Wiedeń zajęła Armia Czerwona. Część dzieci ze Spiegelgrund została wkrótce zabrana przez rodziców. Mimo przerwania akcji eksterminacyjnej ośrodek funkcjonował nadal, z niemal niezmienionym personelem pielęgniarskim. Brutalność i brak troski o podstawowe potrzeby umieszczonych tam dzieci pozostawały zjawiskiem codziennym[78].

W 1950 roku Am Spiegelgrund został zamknięty, a dzieci i personel przeniesiono do ośrodka w Zamku Wilhelminenberg[79].

Ze względu na traumę i obawę przed społeczną stygmatyzacją tylko nieliczni ocalali ze Spiegelgrund zdecydowali się po wojnie opowiedzieć o swoich przeżyciach[80]. Dopiero od 1995 roku, tj. od utworzenia przez rząd Austrii specjalnego funduszu na rzecz ofiar nazizmu, ofiary mogą ubiegać się o odszkodowania finansowe[81].

Losy sprawców

W dniach 15–18 lipca 1946 roku przed sądem ludowym w Wiedniu toczył się proces trzech lekarzy ze Spiegelgrund. Ernst Illing, dyrektor medyczny ośrodka w latach 1942–1945, został skazany na karę śmierci[82]. Wyrok wykonano 13 listopada 1946 roku. Marianne Türk skazano na dziesięć lat pozbawienia wolności. Już po dwóch latach, ze względu na rzekomo zły stan zdrowia skazanej, wykonanie wyroku tymczasowo zawieszono, a w 1952 roku darowano jej odbycie reszty kary[83]. Margarethe Hübsch uniewinniono z powodu braku dowodów[82].

Anna Katschenka, jedna z pielęgniarek zatrudnionych w Spiegelgrund, została w kwietniu 1948 roku uznana za winną nieumyślnego spowodowania śmierci[f] i skazana na osiem lat więzienia. Zakład karny opuściła po dwóch latach[82].

Erwin Jekelius, pierwszy dyrektor medyczny Spiegelgrund, w 1945 roku dostał się do sowieckiej niewoli. Trzy lata później został uznany za winnego popełnienia zbrodni wojennych i skazany na 25 lat pozbawienia wolności. Zmarł w 1952 roku w więzieniu w Moskwie[27].

Zdecydowana większość pracowników Spiegelgrund nie została osądzona, a po zakończeniu II wojny światowej nadal pracowała w służbie zdrowia lub w instytucjach opiekuńczych[82]. Marianne Türk po wyjściu z więzienia odzyskała prawo wykonywania zawodu[83]. Elmar Türk, który prowadził eksperymenty na dzieciach w Spiegelgrund, prawdopodobnie aż do 1992 roku praktykował pediatrię w Wiedniu[84]. Także Hans Krenek i Hans Bertha bez większych przeszkód rozwijali kariery w powojennej Austrii[85].

Heinrich Gross został w 1948 roku aresztowany i oskarżony o udział w zabójstwach dokonywanych w Spiegelgrund. W 1950 roku skazano go na dwa lata pozbawienia wolności, jednak na poczet kary zaliczono mu dwa lata spędzone w areszcie śledczym. W 1951 roku wyrok został uchylony przez austriacki Sąd Najwyższy ze względów proceduralnych[86]. Gross wrócił do zawodu, stając się jednym z najbardziej znanych psychiatrów w Austrii. Występował jako biegły sądowy w wielu głośnych procesach karnych[87]. Wstąpił także do socjalistycznego związku akademików (niem. Bund Sozialistischer Akademiker)[86]. Opublikował kilkadziesiąt artykułów w prasie specjalistycznej, przy czym w przypadku co najmniej 34 z nich – niekiedy napisanych we współpracy z innymi naukowcami – materiałem badawczym były mózgi oraz inne preparaty anatomiczne sporządzone ze zwłok dzieci zamordowanych w Spiegelgrund[g][88]. W 1968 roku objął kierownictwo Instytutu Badań nad Wadami Rozwojowymi Układu Nerwowego im. Ludwiga Boltzmanna (niem. Ludwig Boltzmann-Institut zur Erforschung der Mißbildungen des Nervensystems)[81]. W 1975 roku został odznaczony Odznaką Honorową za Naukę i Sztukę[89]. Pod koniec lat 70. jego kariera zachwiała się po tym, jak został rozpoznany przez jednego z ocalałych pacjentów Spiegelgrund, Friedricha Zawrela. Mimo że w trakcie procesu o zniesławienie, który Gross wytoczył jednemu z kolegów po fachu, jednoznacznie ustalono jego udział w mordowaniu dzieci w Spiegelgrund, austriacka prokuratura nie zdecydowała się postawić mu zarzutów karnych. Gross został jedynie wykluczony z Socjalistycznej Partii Austrii, a w 1989 roku stracił stanowisko dyrektorskie. Austriacki wymiar sprawiedliwości nadal jednak korzystał z jego usług jako biegłego sądowego[81]. Akt oskarżenia przeciwko Grossowi wniesiono dopiero w 2000 roku, jednak sąd uznał, że ze względu na stan zdrowia jest on niezdolny do udziału w procesie. Gross zmarł w 2005 roku[89].

Upamiętnienie i odniesienia w kulturze

Upamiętnienie ofiar Spiegelgrund na terenie Otto-Wagner-Spital

W 2002 roku preparaty anatomiczne sporządzone ze zwłok dzieci zamordowanych w Spiegelgrund, w tym ponad 400 zakonserwowanych mózgów, pochowano i upamiętniono na Cmentarzu Centralnym w Wiedniu[90][91]. Kolejny pogrzeb odnalezionych szczątków ofiar odbył się tam w 2013 roku[92].

Obecnie na terenie Otto-Wagner-Spital funkcjonuje miejsce pamięci (Gedenkstätte Steinhof)[93]. Jednym z jego elementów jest pomnik znajdujący się przed szpitalną salą koncertową, przy którym co noc zapalane są lampy, których liczba odpowiada liczbie zidentyfikowanych ofiar[94]. W jednym z pawilonów mieści się stała wystawa poświęcona historii eugeniki i zbrodniom nazistowskiej medycyny[93][95].

Historię ofiar Spiegelgrund przedstawia austriacki film dokumentalny Spiegelgrund z 2000 roku w reżyserii Angeliki Schuster i Tristana Sindelgrubera[96].

Ofiarom ośrodka poświęcona jest opera Spiegelgrund autorstwa austriackiego kompozytora Petera Androscha. Jej premiera odbyła się 25 stycznia 2013 roku w gmachu austriackiego parlamentu[90][97].

W Spiegelgrund toczy się także akcja powieści Wybrańcy autorstwa Steve’a Sem-Sandberga (2014)[98].

Spiegelgrund jest uznawane w Austrii za miejsce jednej z największych zbrodni popełnionych w tym kraju w okresie rządów nazistowskich[99]. Część badaczy zwraca jednocześnie uwagę, że silna obecność ofiar Spiegelgrund w austriackiej pamięci historycznej odwraca uwagę od innych, słabiej zbadanych ośrodków nazistowskiej „eutanazji”, które znajdowały się w tym kraju[100].

Uwagi

  1. ↑ W źródłach występuje także nazwa Wiedeński Miejski Zakład Opiekuńczy w Spiegelgrund (niem. Wiener städtischen Fürsorgeanstalt „Am Spiegelgrund”). Zob. Czech 2014 ↓, s. 196.
  2. 1 2 W latach 1940–1945 ponad 7,5 tys. pacjentów Zakładu Leczniczo-Opiekuńczego w Steinhof doprowadzono do śmierci wskutek zagłodzenia i celowego zaniedbania lub skierowano do komór gazowych w ośrodku eksterminacji akcji T4 na zamku Hartheim koło Linzu. Zob. Sheffer 2023 ↓, s. 136.
  3. ↑ Gross był zagorzałym nazistą i SA-Oberscharführerem. Dzieci w Spiegelgrund nazywały go „Kosą” lub „Ponurym Żniwiarzem”. Zob. Sheffer 2023 ↓, s. 188.
  4. ↑ W przypadku dzieci podejrzewanych o choroby dziedziczne skrupulatnie badano również ich powiązania rodzinne, identyfikując w ten sposób potencjalne nowe ofiary. Zob. Czech 2002 ↓, s. 7.
  5. ↑ Zdeterminowani rodzice mieli szansę uratować dziecko, nalegając na jego wypisanie z ośrodka. Nie zawsze jednak uwzględniano ich życzenia; w niektórych przypadkach wywierano na nich presję lub wydawano „zakaz wypisania”. Zob. Dahl 2000 ↓, s. 17.
  6. ↑ W ten sposób austriackie sądy kwalifikowały po wojnie zabójstwa dokonane w ramach nazistowskich programów „eutanazji”. Zob. Czech 2002 ↓, s. 9.
  7. ↑ Były one przechowywane w prosektorium szpitala Steinhof. Od 1938 roku do lat 60. pracowała tam jako patolog Barbara Uiberrak. Po wojnie umożliwiła Grossowi dostęp do preparatów (zob. Weindling 2013 ↓, s. 7). Była także współautorką kilku jego artykułów (zob. Czech 2002 ↓, s. 10–11 oraz Aly 2015 ↓, s. 114).

Przypisy

  1. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 133–134.
  2. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 134.
  3. ↑ Aly 2015 ↓, s. 99–100.
  4. ↑ Ternon i Helman 1974 ↓, s. 221–223.
  5. ↑ Ternon i Helman 1974 ↓, s. 223–225.
  6. 1 2 Aly 2015 ↓, s. 100.
  7. ↑ Czech 2014 ↓, s. 201.
  8. 1 2 3 4 5 6 Czech 2014 ↓, s. 196.
  9. ↑ Dahl 2000 ↓, s. 5.
  10. ↑ Dahl 2000 ↓, s. 4–5.
  11. 1 2 Czech 2014 ↓, s. 195.
  12. 1 2 3 4 5 6 7 8 Sheffer 2023 ↓, s. 136.
  13. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 135.
  14. 1 2 Sheffer 2023 ↓, s. 260.
  15. ↑ Czech 2014 ↓, s. 196–197.
  16. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 186–187.
  17. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 380–381.
  18. 1 2 Sheffer 2023 ↓, s. 380.
  19. ↑ Dahl 2000 ↓, s. 6.
  20. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 171.
  21. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 243–244.
  22. 1 2 3 Sheffer 2023 ↓, s. 137.
  23. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 55.
  24. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 173.
  25. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 174–175.
  26. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 176–177.
  27. 1 2 3 4 Czech 2014 ↓, s. 197.
  28. 1 2 3 Sheffer 2023 ↓, s. 189.
  29. ↑ Ternon i Helman 1974 ↓, s. 239.
  30. 1 2 Sheffer 2023 ↓, s. 244.
  31. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 187.
  32. ↑ Czech 2014 ↓, s. 197–198.
  33. 1 2 Czech 2002 ↓, s. 3.
  34. 1 2 Dahl 2000 ↓, s. 11.
  35. 1 2 Sheffer 2023 ↓, s. 191.
  36. ↑ Czech 2014 ↓, s. 205–206.
  37. 1 2 Czech 2014 ↓, s. 203.
  38. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 245–246.
  39. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 192.
  40. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 180.
  41. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 190–197.
  42. ↑ Czech 2014 ↓, s. 206.
  43. 1 2 Sheffer 2023 ↓, s. 248.
  44. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 244–246.
  45. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 246–247.
  46. 1 2 Sheffer 2023 ↓, s. 252.
  47. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 252–253.
  48. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 249.
  49. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 252, 254–255, 257, 259–260.
  50. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 253.
  51. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 253–254.
  52. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 255–256, 260.
  53. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 254.
  54. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 258–260.
  55. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 258, 260, 266.
  56. ↑ Dahl 2000 ↓, s. 12.
  57. ↑ Dahl 2000 ↓, s. 14.
  58. ↑ Dahl 2000 ↓, s. 14–15.
  59. 1 2 Sheffer 2023 ↓, s. 264.
  60. ↑ Dahl 2000 ↓, s. 16.
  61. 1 2 Czech 2014 ↓, s. 199.
  62. ↑ Czech 2002 ↓, s. 4.
  63. ↑ Czech 2002 ↓, s. 4–5.
  64. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 188.
  65. ↑ Czech 2002 ↓, s. 5.
  66. ↑ Aly 2015 ↓, s. 113–114.
  67. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 277.
  68. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 243.
  69. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 271–278.
  70. ↑ Czech 2002 ↓, s. 6.
  71. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 181–182.
  72. ↑ Czech 2014 ↓, s. 209–211.
  73. 1 2 Czech 2002 ↓, s. 7.
  74. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 197.
  75. ↑ Czech 2002 ↓, s. 2, 18.
  76. ↑ Czech 2002 ↓, s. 17.
  77. ↑ Dahl 2000 ↓, s. 13.
  78. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 299–300.
  79. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 300.
  80. ↑ Czech 2014 ↓, s. 198.
  81. 1 2 3 Czech 2014 ↓, s. 213.
  82. 1 2 3 4 Sheffer 2023 ↓, s. 304.
  83. 1 2 Dahl 2000 ↓, s. 20.
  84. ↑ Czech 2014 ↓, s. 218.
  85. ↑ Sheffer 2023 ↓, s. 416.
  86. 1 2 Czech 2002 ↓, s. 9.
  87. ↑ Czech 2002 ↓, s. 13.
  88. ↑ Czech 2002 ↓, s. 2, 10.
  89. 1 2 Sheffer 2023 ↓, s. 305.
  90. 1 2 Sheffer 2023 ↓, s. 306.
  91. ↑ Weindling 2013 ↓, s. 3.
  92. ↑ Weindling 2013 ↓, s. 7.
  93. 1 2 Czech 2014 ↓, s. 214.
  94. ↑ Weindling 2013 ↓, s. 8.
  95. ↑ Weindling 2013 ↓, s. 3, 8.
  96. ↑ Spiegelgrund. austrianfilms.com. [dostęp 2026-04-28]. (ang.).
  97. ↑ Spiegelgrund – opera by Peter Androsch. nationalfonds.org. [dostęp 2026-04-28]. (ang.).
  98. ↑ Włodzimierz Kowalewski: „Wybrańcy” Steve’a Sem-Sandberga. radioolsztyn.pl, 2016-02-27. [dostęp 2026-05-04].
  99. ↑ Edith Sheffer: Asperger's Children: The Origins Of Autism In Nazi Vienna. 2018, s. 215. (ang.).
  100. ↑ Weindling 2013 ↓, s. 9.

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.