Antoni Fertner

Był synem częstochowskiego cukiernika Teofila^[2] Fertnera i Eleonory z domu Pleszyńskiej, miał trzy starsze siostry^[3]. Po śmierci rodziców przeprowadził się do rodziny w Piotrkowie, gdzie dorabiał jako klakier w teatrze. Uczęszczał do gimnazjum w Piotrkowie^[4.1], gdzie przejawiał zdolności matematyczne. Następnie przeniósł się do Warszawy, gdzie rozpoczął studia ekonomiczne w Wyższej Szkole Handlowej im. Kronenberga^[4.1], jednak porzucił je po zapisaniu się na kurs aktorski w Szkole Dramatycznej przy warszawskim Towarzystwie Muzycznym^[5]. Szkołę aktorską ukończył w 1895^[4.1].

Jeszcze w czasie nauki odbył kilka tras z objazdowym teatrem po Polsce. Następnie zatrudnił się w Izbie Kontroli Państwa, jednak praca urzędnicza nie przypadła mu do gustu^[6], dlatego zdobył angaż w warszawskim teatrzyku Wodewil pod dyrekcją Michała Wołowskiego. Zadebiutował rolą Szewca w spektaklu Madame Sans-Géne^[4.1]. Jesienią 1895 przeniósł się z Wołowskim do Łodzi, by nadal grać w jego teatrze. W trakcie trzyletniego pobytu w Łodzi odbył roczne tournée po Rosji (Moskwa, Petersburg^[4.1]) z grupą Adolfiny Zimajer.

Po powrocie do kraju w 1900 zaczął występować w Teatrze Ludowym w Warszawie^[4.1], którego dyrektorem wówczas był Marian Gawalewicz. W 1902 dostał angaż w Teatrze Farsy i Operetki^[4.1], który prowadził Ludwik Śliwiński. Był to teatr rządowy, co otworzyło mu drogę do dalszej kariery. Grywał również w Teatrze Rozmaitości. W 1906 wyjechał na miesiąc z grupą teatralną do Petersburga na występy gościnne.

W 1908 przyjął od Jakuba Jasińskiego, właściciela pierwszego w Warszawie kina „Oaza”, propozycję występu w niemym filmie Antoś pierwszy raz w Warszawie (1908), którego został także współscenarzystą. Popularność filmu przełożyła się na rozgłos wokół samego aktora grającego tytułową rolę. Fertner stał się rozpoznawalny wśród szerokiej publiczności^[5].

W latach 1913–1918 wielokrotnie występował gościnnie na deskach teatrów polskich w Kijowie sam lub z kabaretem „Momus” (1913–1914)^[7].

Krótko przed wybuchem I wojny światowej odkupił ze wspólnikami kino „Oaza”, które po wybuchu wojny popadło w kłopoty finansowe. Zmuszony przez sytuację do zamknięcia kina, wyjechał do Kijowa, a następnie do Petersburga i Moskwy, gdzie grał w antyniemieckich sztukach. Zwrócił tam na siebie uwagę szefa moskiewskiej wytwórni kinematograficznej, Aleksandra Chanżonkowa, który zaproponował Fertnerowi występy w kręconych w Moskwie filmach. Po sukcesie komercyjnym pierwszego filmu, Chanżonkow zaproponował Fertnerowi stały kontrakt. Później aktor zmienił wytwórnię filmową, podejmując współpracę z firmą Edwarda Puchalskiego i wciąż kręcąc filmy o losach Antoszy^[5].

W 1918, zaraz po zakończeniu wojny, wrócił z Rosji do Warszawy i grywał w Farsie oraz w Teatrze Polskim. W tym samym roku zakupił na podwarszawską siedzibę willę „Pod Kogutkiem” w osiedlu Radość, która zawdzięcza mu swoją nazwę^[8]. W latach 20. XX wieku zagrał jedynie w trzech filmach. Problemy zawodowe wynikały z problemów organizacyjnych polskich studiów nagraniowych (głównie »Sfinksa«), które Fertner krytykował. Dopiero po wprowadzeniu filmów dźwiękowych zaczął ponownie występować, w latach 1934–1939, zagrał w około dwudziestu filmach^[5].

Od października 1923 do 1926 był dyrektorem Teatru Letniego^[4.1]. W latach 1926–1927 prowadził z Mieczysławą Ćwiklińską Teatr Ćwiklińskiej i Fertnera (choć w rzeczywistości teatrem tym rządzili Jerzy Boczkowski i Seweryn Majde – dyrektorzy administracyjni). Teatr splajtował, a Fertner wrócił do Teatru Letniego.

Wojnę obronną we wrześniu 1939 spędził w Warszawie, pojawiając się w niej rankiem 1 września, po wakacjach we Włoszech^[9]. W wyniku zniszczeń w tym czasie utracił całe swoje mienie^[10]. Podczas okupacji hitlerowskiej reżyserował i grał w jawnych teatrach warszawskich „Niebieski Motyl”, „Złoty Ul”, „Wodewil” i „Nowości” wbrew zakazowi konspiracyjnego ZASP-u. Po powstaniu warszawskim wywieziony wraz z innymi warszawiakami do obozu przesiedleńczego w Pruszkowie, a stąd wraz z innymi do Skawiny. Po zakończeniu wojny osiadł w Krakowie.

Udział w jawnych teatrach praktycznie uniemożliwił mu powrót na warszawską scenę po wojnie, z tego powodu występował w 1945 w zespole objazdowym, a następnie, do 1946 – w krakowskim Teatrze Kameralnym TUR. W latach 1947–1954 był aktorem warszawskich Miejskich Teatrów Dramatycznych. Do filmu już nie wrócił. Po epizodzie warszawskim do śmierci w 1959 grał na scenach krakowskich teatrów: Teatru im. Juliusza Słowackiego (gdzie w 1954 świętował 60-lecie pracy artystycznej^[4.2]) i Starego Teatru.