Artemida
| bogini łowów, dzikiej przyrody, płodności i księżyca | |
 Artemida z Luwru – rzymska kopia rzeźby Leocharesa | |
| Inne imiona |
Artemis |
|---|---|
| Występowanie | |
| Atrybuty | |
| Siedziba | |
| Teren kultu | |
| Szczególne miejsce kultu | |
| Odpowiednik |
Diana (mitologia rzymska), Dziewanna (słowiański), Artume (etruski) |
| Rodzina | |
| Ojciec | |
| Matka | |
| Rodzeństwo |
Apollo (brat bliźniak) |
Artemida, Artemis[1][2] (stgr. Ἄρτεμις Ártemis) – w mitologii greckiej bogini łowów, dzikiej przyrodzie (dzikich zwierząt, lasów) i księżyca. Córka Zeusa i Leto, siostra bliźniaczka Apolla (Apollina)[2][3]. Należała do grona dwunastu bogów olimpijskich. Jako bogini-dziewica sprawowała opiekę nad czystością i pomagała kobietom podczas porodów[3].
Charakterystyka
Artemida była bóstwem związanym z dziką naturą. Przedstawiano ją zwykle w towarzystwie nimf, przemierzającą lasy i góry, szczególnie w obrębie Arkadii. Jako bogini łowów chroniła zwierzynę, ale jednocześnie była skuteczną łowczynią, posługującą się srebrnym łukiem. Atrybutami bogini były łuk, strzały i kołczan, a jej świętym zwierzęciem – łania. Wiązano ją także z jeleniem i niedźwiedziem[2].
W odróżnieniu od pozostałych bogów Olimpu preferowała surowe warunki i czystą wodę źródlaną zamiast nektaru. Utożsamiano ją z lunarną boginią Selene oraz bóstwem magii i śmierci – Hekate. W badaniach porównawczych wskazuje się na jej analogie ze słowiańską Dziewanną oraz łużycką Dziewicą[4].
Mitologia
Mit o Niobe
Według jednej z wersji mitu, mitologiczna królowa Teb, Niobe, będąca dumna ze swojego licznego potomstwa (Niobidzi), znieważyła matkę Apollina i Artemidy, Leto. W odpowiedzi rodzeństwo zabiło dzieci Niobe, poza dwójką. Zeus z litości zmienił rozpaczającą Niobe w skałę.
Mit o Akteonie
Myśliwy Akteon podpatrzył kąpiącą się boginię i jej nimfy, Artemida zamieniła go w jelenia. Myśliwy został rozszarpany przez własne ogary.
Mit o Kallisto
W jednej z wersji mitu Artemida przepędziła Kallisto z orszaku i zmieniła ją w niedźwiedzia po tym, jak wyszło na jaw że zaszła w ciążę po spotkaniu z Zeusem.
Kult
Artemida łączyła cechy bóstwa płodności i śmierci. W Sparcie jej kult wiązał się z rytualną chłostą młodzieńców przy ołtarzu Artemidy Ortia. W Brauron (Attyka) znajdowało się sanktuarium, w którym dziewczęta w wieku 5–10 lat „odgrywały niedźwiedzice” w służbie bogini.
Najważniejszym ośrodkiem kultu był małoazjatycki Efez. Znajdujący się tam Artemizjon zaliczono do siedmiu cudów świata starożytnego. Efeska Artemida (tzw. wielopierśna) odbiegała od greckiego wizerunku młodej łowczyni, nawiązując do frygijskiej bogini-matki Kybele.
Ikonografia
W sztuce greckiej Artemida przedstawiana jest jako smukła dziewczyna w krótkim chitonie, z łukiem i kołczanem. Towarzyszy jej łania lub pies. W epoce nowożytnej motyw ten podejmowali m.in. Peter Paul Rubens i Tycjan. Do najsłynniejszych rzeźb należy Artemida z Wersalu.
Bibliografia
- Jan Parandowski, Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Poznań 1989.
- Zygmunt Kubiak, Mitologia Greków i Rzymian, Warszawa 1997.
- Katarzyna Marciniak, Mitologia grecka i rzymska, Warszawa 2010.
- Ignacy Ryszard Danka, Pierwotny charakter Apollina i Artemidy, Wrocław 1987.
Przypisy
- ↑ Artemida - co znaczy? | definicja słowa [online], Słownik PWN [dostęp 2026-05-21].
- 1 2 3 4 Szymon Zdziebłowski, Artemida to grecka bogini, którą spopularyzowała NASA. Była mściwa i sprowadzała szybką śmierć [online], National Geographic, 9 grudnia 2023 [dostęp 2026-05-21].
- 1 2 Artemis [online], pantheon.org [dostęp 2017-11-22] [zarchiwizowane z adresu 2017-06-11] (ang.).
- ↑ Włodzimierz Szafrański: Pradzieje religii w Polsce. Warszawa: Iskry, 1979, s. 361–362. ISBN 83-207-0035-3.