B-teoria czasu

B-teoria czasu jest jednym z głównych stanowisk dotyczących uporządkowania zdarzeń w czasie w ramach filozofii czasu. Wywodzi się z rozróżnienia wprowadzonego przez J. M. E. McTaggarta między A-serią i B-serią. W jej klasycznej postaci zakłada się, że podstawowymi relacjami czasowymi są relacje wcześniejszości, późniejszości i równoczesności, natomiast własności bycia przeszłym, teraźniejszym i przyszłym nie należą do obiektywnej struktury rzeczywistości[1].

Zwolennicy B-teorii odrzucają tezę o obiektywnie uprzywilejowanej teraźniejszości i o obiektywnym upływie czasu. Wielu z nich wyjaśnia doświadczenie upływu psychologicznie, odwołując się między innymi do roli świadomości[2][3]. Z ontologicznego punktu widzenia B-teorię często łączy się z eternalizmem i teorią wszechświata blokowego, ale pojęcia te nie są tożsame[4][1]. W literaturze bywa ona też nazywana bezczasową teorią czasu.

Terminy A-teoria i B-teoria spopularyzował Richard M. Gale w 1966 roku[5], rozwijając rozróżnienie obecne już u McTaggarta. Współczesne spory wokół B-teorii dotyczą między innymi redukowalności wypowiedzi czasowych, wyjaśnienia doświadczenia upływu czasu, relacji tej teorii do eternalizmu oraz problemu trwania przedmiotów w czasie.

Pochodzenie terminów

Terminy A-teoria i B-teoria, wprowadzone przez Richarda M. Gale’a w 1966 roku[5], wywodzą się z analizy czasu i zmiany przedstawionej przez McTaggarta w artykule „The Unreality of Time” z 1908 roku[6]. W tym ujęciu zdarzenia mogą być porządkowane albo według serii napiętej czasowo, albo według serii bezczasowej. A-teoria opisuje czas na wzór A-serii, natomiast B-teoria na wzór B-serii[1].

McTaggart zauważał, że zdarzenia, czyli także chwile czasu, można opisywać na dwa odrębne, lecz powiązane sposoby. Z jednej strony można je określać jako przeszłe, teraźniejsze albo przyszłe, co w językach naturalnych wyraża się zwykle przez formy czasowe i modyfikatory przysłówkowe. Z drugiej strony można mówić o nich jako o wcześniejszych od innych, równoczesnych z nimi albo późniejszych. Spór dotyczy tego, który z tych sposobów opisu ma charakter bardziej podstawowy[1].

Część filozofów krytykowała również stanowiska hybrydowe, w których łączy się bezczasowe ujęcie czasu z tezą, że teraźniejszość ma jednak pewne własności szczególne. Według krytyków takie rozwiązanie popada w paradoks McTaggarta[7]. Szerzej ten problem omawia R. D. Ingthorsson[8].

Spór między zwolennikami A-teorii i B-teorii bywa przedstawiany jako kontynuacja znacznie starszej debaty metafizycznej, sięgającej Heraklita i Parmenidesa[4][9]. Parmenides uważał, że rzeczywistość jest niezmienna i bezczasowa[10], natomiast Heraklit opisywał świat jako proces nieustannej zmiany i przepływu[11]. W tym sensie późniejszy spór o A-teorię i B-teorię dotyczy nadal realności przeszłości i przyszłości oraz ontologicznego statusu teraźniejszości[4].

B-teoria w metafizyce

Różnicę między A-teoretykami i B-teoretykami opisuje się zwykle jako spór o temporalny przepływ, czyli o „stawanie się” i „postępowanie” czasu. Zwolennicy B-teorii utrzymują, że doświadczenie to wymaga przede wszystkim wyjaśnienia psychologicznego[2]. Krytycy B-teorii odpowiadają jednak, że odrzucając obiektywne stawanie się, usuwa ona z czasu jego najbardziej swoistą cechę. U McTaggarta zarzut ten przybierał postać tezy, że sama B-seria nie wystarcza do wyjaśnienia zmiany[6.1].

Z debatą o B-teorii wiąże się, choć nie pokrywa się z nią, spór o temporalną równorzędność i o to, co istnieje w czasie. Z tego względu B-teorię często łączy się z eternalizmem, ale związek ten nie jest czysto definicyjny: B-teoria dotyczy statusu „teraz” i obiektywnego upływu czasu, natomiast eternalizm dotyczy ontologicznego statusu chwil i zdarzeń[1][4][12][8].

Tacy autorzy jak D. H. Mellor czy J. J. C. Smart chcieli zastąpić wszelkie mówienie o przeszłości, teraźniejszości i przyszłości bezczasowym porządkiem zdarzeń. Ich zdaniem wszystkie trzy wymiary czasu są równie realne, a różnice między nimi nie stanowią nieredukowalnych podstaw czasowości. B-teoretycy zwracają zarazem uwagę, że przeszłość, teraźniejszość i przyszłość odgrywają bardzo odmienne role w namyśle i refleksji. Przeszłość pamiętamy, a przyszłość przewidujemy, ale nie odwrotnie. Według nich ta asymetria ma charakter epistemiczny, a nie ontologiczny: o przyszłości wiemy mniej niż o przeszłości, lecz nie jest ona przez to mniej realna[3].

Relacja do fizyki

W dyskusjach z zakresu fizyki teoretycznej B-teorię często zestawia się z interpretacjami teorii względności i z blokowym obrazem czasoprzestrzeni. Zestawienie to nie oznacza jednak, że sama rama czasoprzestrzenna przesądza wprost B-teorię albo eternalizm; relacja między opisem fizycznym a tezami metafizycznymi pozostaje przedmiotem dalszych sporów interpretacyjnych[1][13].

Zarzuty

Nieredukowalność wypowiedzi czasowych

Wcześni zwolennicy B-teorii twierdzili, że zdania czasowe, takie jak „słońce świeci teraz”, można sparafrazować do postaci bezczasowej, na przykład „28 września słońce świeci”, bez utraty znaczenia[14][15]. Później broniono słabszej tezy, zgodnie z którą zdania bezczasowe mogą przynajmniej oddawać warunki prawdziwości zdań czasowych lub ich konkretnych użyć[16][17].

Quentin Smith argumentował jednak, że słowa „teraz” nie da się zredukować do opisu dat i chwil, ponieważ wszelkie takie opisy oraz odpowiadające im warunki prawdziwości są relatywne do pewnych zdarzeń. Zdania czasowe mają natomiast, jego zdaniem, inny status logiczny[18]. Smith twierdził także, że próba zastąpienia „teraz” formułą typu „równoczesne z tym wypowiedzeniem” nie usuwa problemu. Zdanie „Nie wypowiadam teraz niczego” może być prawdziwe jako myśl, podczas gdy zdanie „Nie wypowiadam niczego równoczesnego z tym wypowiedzeniem” jest samoobalające[19]. Dodawał też, że zdania czasowe mogą wyrażać wartości prawdziwości niezależne od pojedynczego aktu wypowiedzi, czego nie da się powiedzieć o formułach czysto token-refleksyjnych[20]. Zarazem sam zauważał, że dla obrońców B-teorii niemożność pełnego przekładu zdań czasowych na bezczasowe nie musi jeszcze dowodzić prawdziwości A-teorii[21].

Doświadczenie upływu czasu i A-fakty

Arthur Prior odróżniał także A-fakty i B-fakty. B-fakty dotyczą relacji bezczasowych, na przykład tego, że rok 2025 jest o 25 lat późniejszy od roku 2000. A-fakty są natomiast faktami czasowymi, takimi jak to, że epoka jury należy do przeszłości albo że koniec wszechświata należy do przyszłości. Prior proponował eksperyment myślowy z bólem głowy: gdy ból mija, ktoś mówi „dzięki Bogu, to już koniec”. Jego zdaniem B-teoria nie potrafi dobrze wyjaśnić sensu tej wypowiedzi, ponieważ trudno uznać, że ktoś cieszy się wyłącznie z faktu wcześniejszości bólu względem chwili wypowiedzi. Raczej reaguje on na A-fakt, a nie na B-fakt[22].

Endurantyzm i perdurantyzm

Kolejny zarzut wobec B-teorii dotyczy tego, jak wyjaśnić trwanie przedmiotów w czasie. Dwa najczęściej omawiane stanowiska w tej sprawie to endurantyzm i perdurantyzm. Pierwsze głosi, że przedmiot jest cały obecny w każdej chwili swojego istnienia. Drugie przyjmuje, że przedmioty są rozciągnięte w czasie i mają części czasowe[23][24]. Związek B-teorii z perdurantyzmem bywa częsty, ale nie jest konieczny; część sporów dotyczy właśnie tego, czy bezczasowy obraz czasu wymaga przyjęcia części czasowych[23][1].

Steven D. Hales i Timothy A. Johnson wyjaśniają endurantyzm w ten sposób, że coś jest obiektem trwającym tylko wtedy, gdy jest w całości obecne w każdej chwili swojego istnienia, a obiekt jest cały obecny w danej chwili wtedy, gdy wszystkie jego części współistnieją w tej chwili[25]. W takim ujęciu przedmiot, na przykład gnijący owoc, musiałby być w całości obecny na każdym etapie swego istnienia, mimo że jednego dnia jest niezepsuty, a innego zepsuty. Na gruncie eternalizmu, a więc i B-teorii, wygląda to tak, jakby ten sam obiekt miał dwa sprzeczne stany[23].

Dodatkowy problem ma wynikać ze spacjotemporalnej interpretacji teorii względności. W takim ujęciu obiekt może wydawać się cały w swoim układzie spoczynkowym, lecz w innym układzie odniesienia ma części własne w różnych położeniach, a więc także w różnych chwilach. Nie byłby więc w pełni obecny w żadnym czasie, co stoi w sprzeczności z endurantyzmem[13].

Przeciwnicy B-teorii podnoszą jednak, że także perdurantyzm ma poważne trudności. Po pierwsze, nie jest jasne, czy da się go sformułować w sposób całkowicie spójny. Jeśli przedmiot jest zbiorem części czasoprzestrzennych, to pojawiają się problemy z określeniem tożsamości takich części. Klasycznym przykładem jest argument obracającego się dysku: należy wyobrazić sobie świat zawierający jedynie jednorodny wirujący dysk. Endurantysta może po prostu powiedzieć, że ten sam dysk trwa mimo obrotu, natomiast perdurantysta ma trudniej z wyjaśnieniem, na czym w takim przypadku polega określony stan ruchu obrotowego[26].

Części czasowe wydają się też działać inaczej niż części fizyczne. Kawałek kredy można podzielić na dwie połowy fizyczne, ale mówienie o podziale na dwie połowy czasowe wydaje się znacznie mniej intuicyjne[27]. Roderick Chisholm argumentował ponadto, że ktoś, kto słyszy ptasi śpiew „Bob White”, wie, iż doświadczenie usłyszenia „Bob” i doświadczenie usłyszenia „White” nie należą do dwóch różnych bytów, lecz do tej samej osoby. Endurantysta może to opisać w prosty sposób, ale perdurantysta ma z tym trudność[28]. Peter van Inwagen proponował z kolei, by wyobrazić sobie Kartezjusza jako obiekt czterowymiarowy rozciągnięty między 1596 a 1650 rokiem. Gdyby żył znacznie krócej, miałby zupełnie inny zestaw części czasowych, a więc, według van Inwagena, trudno byłoby uznać go za ten sam byt w sensie perdurantystycznym[29].

Nowsze dyskusje

Vincent Conitzer wykorzystywał krytykę B-teorii do powiązania sporu o czas z problemem uprzywilejowania perspektywy pierwszoosobowej. Odwoływał się przy tym do tzw. „zawrotnego pytania” (ang. vertiginous question), które Benj Hellie formułuje jako pytanie o to, dlaczego spośród wszystkich podmiotów doświadczenia właśnie ta perspektywa jest przeżywana jako „moja”[30][31]. Zdaniem Conitzera część argumentów za A-teorią lepiej działa jako argument za stanowiskiem łączonym, w którym metafizycznie uprzywilejowane są zarówno „teraz”, jak i „ja”[31].

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 Ned Markosian: Time. Stanford Encyclopedia of Philosophy. [dostęp 2026-04-13]. (ang.).
  2. 1 2 James Harrington. What "Becomes" in Temporal Becoming?. „American Philosophical Quarterly”. 46 (3), s. 249–265, 2009. (ang.).
  3. 1 2 D. H. Mellor: Real Time II. Londyn: Routledge, 1998, s. 21. ISBN 0-415-09781-9. (ang.).
  4. 1 2 3 4 W. L. Craig: The Tenseless Theory of Time: A Critical Examination. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 2000. ISBN 0-7923-6635-2. (ang.).
  5. 1 2 Richard Gale. McTaggart's Analysis of Time. „American Philosophical Quarterly”. 3 (2), s. 145–152, 1966. JSTOR: 20009201. (ang.).
  6. ↑ J. Ellis McTaggart. The Unreality of Time. „Mind”. 17 (68), s. 457–474, 1908. ISSN 0026-4423. [dostęp 2026-04-13]. [zarchiwizowane z adresu 2016-02-11]. (ang.).
    1. ↑ s. 458
  7. ↑ Craig Callender. Shedding Light on Time. „Philosophy of Science”. 67, s. S587–S599, wrzesień 2000. DOI: 10.1086/392848. (ang.).
  8. 1 2 R. D. Ingthorsson: McTaggart's Paradox. Nowy Jork: Routledge, 2016. ISBN 978-1-138-67724-1. (ang.).
  9. ↑ Time and Becoming. W: J. J. C. Smart: Time and Cause: Essays Presented to Richard Taylor. Peter van Inwagen (red.). D. Reidel, 1980, s. 7. ISBN 978-90-277-1048-2. (ang.).
  10. ↑ John Palmer: Parmenides. Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2008-02-08. [dostęp 2026-04-13]. (ang.).
  11. ↑ Daniel W. Graham: Heraclitus. Stanford Encyclopedia of Philosophy. [dostęp 2026-04-13]. (ang.).
  12. ↑ William R. Carter, H. Scott Hestevold. On Passage and Persistence. „American Philosophical Quarterly”. 31 (4), s. 269–283, 1994. JSTOR: 20009790. (ang.).
  13. 1 2 Steven D. Hales, Timothy A. Johnson. Endurantism, Perdurantism, and Special Relativity. „The Philosophical Quarterly”. 53 (213), s. 535, 2003. DOI: 10.1111/1467-9213.00329. (ang.).
  14. ↑ Clifford Williams. 'Now', Extensional Interchangeability, and the Passage of Time. „Philosophical Forum”. 5. s. 405. (ang.).
  15. ↑ Milton Fisk. A Pragmatic Account of Tenses. „American Philosophical Quarterly”. 8, s. 93–98, 1971. (ang.).
  16. ↑ Time and Becoming. W: J. J. C. Smart: Time and Cause: Essays Presented to Richard Taylor. Peter van Inwagen (red.). D. Reidel, 1980, s. 11. ISBN 978-90-277-1048-2. (ang.).
  17. ↑ Michelle Beer. Temporal Indexicals and the Passage of Time. „Philosophical Quarterly”. 38 (151), s. 158–164, 1988. DOI: 10.2307/2219921. JSTOR: 2219921. (ang.).
  18. ↑ Quentin Smith: Language and Time. Oksford: Oxford University Press, 1993, s. 35. ISBN 0-19-508227-3. (ang.).
  19. ↑ Quentin Smith: Language and Time. Oksford: Oxford University Press, 1993, s. 79. ISBN 0-19-508227-3. (ang.).
  20. ↑ Quentin Smith: Language and Time. Oksford: Oxford University Press, 1993, s. 83. ISBN 0-19-508227-3. (ang.).
  21. ↑ Quentin Smith: Language and Time. Oksford: Oxford University Press, 1993, s. 3. ISBN 0-19-508227-3. (ang.).
  22. ↑ John W. Carroll, Ned Markosian: An Introduction to Metaphysics. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2010, s. 169–170. ISBN 978-0-521-53368-3. (ang.).
  23. 1 2 3 Katherine Hawley: Temporal Parts. Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2020. [dostęp 2026-04-13]. (ang.).
  24. ↑ David Lewis: On the Plurality of Worlds. Blackwell Publishers, 2001, s. 202. ISBN 0-631-22426-2. (ang.).
  25. ↑ Steven D. Hales, Timothy A. Johnson. Endurantism, Perdurantism, and Special Relativity. „The Philosophical Quarterly”. 53 (213), s. 532, 2003. DOI: 10.1111/1467-9213.00329. (ang.).
  26. ↑ Paul Teller. The Rotating Disc Argument and Humean Supervenience. „Analysis”. 62 (3), s. 206–207, 2002. DOI: 10.1093/analys/62.3.205. (ang.).
  27. ↑ Judith Jarvis Thomson. Parthood and Identity Across Time. „Journal of Philosophy”. 80 (4), s. 201–220, 1983. (ang.).
  28. ↑ Identity and Individuation. Milton K. Muniz (red.). New York University Press, czerwiec 1971, s. 15. ISBN 0-8147-5375-2. (ang.).
  29. ↑ Peter van Inwagen. Four-Dimensional Objects. „Noûs”, s. 252–254, 1990. (ang.).
  30. ↑ Benj Hellie. Against Egalitarianism. „Analysis”. 73 (2), s. 304–320, 2013. DOI: 10.1093/analys/ans101. (ang.).
  31. 1 2 Vincent Conitzer. The Personalized A-Theory of Time and Perspective. „Dialectica”. 74 (1), s. 1–29, 2020. DOI: 10.48106/dial.v74.i1.02. [dostęp 2026-04-13]. (ang.).

Bibliografia

  • M. Clark. Time-slices of particular continuants as basic individuals: An impossible ontology. „Philosophical Studies”. 33 (4), s. 403–408, 1978. DOI: 10.1007/BF00354208. (ang.). 
  • W. L. Craig: The Tensed Theory of Time: A Critical Examination. 2001, seria: Synthese Library. (ang.).
  • W. L. Craig: The Tenseless Theory of Time: A Critical Examination. 2000, seria: Synthese Library. (ang.).
  • Paul Davies: Other Worlds. Harmondsworth: Penguin, 1980. (ang.).
  • Jerzy Gołosz. Eternalizm i problem iluzji upływu czasu. „Kwartalnik Filozoficzny”. 38, s. 105–122, 2010. 
  • Benj Hellie. Against Egalitarianism. „Analysis”. 73 (2), s. 304–320, 2013. DOI: 10.1093/analys/ans101. (ang.). 
  • J. M. E. McTaggart. The Unreality of Time. „Mind”. 17 (68), s. 457–474, 1908. DOI: 10.1093/mind/XVII.4.457. (ang.). 
  • J. M. E. McTaggart: The Nature of Existence. T. II. Cambridge: Cambridge University Press, 1927. (ang.).
  • D. H. Mellor: Real Time II. Londyn: Routledge, 1998. (ang.).
  • Tadeusz Pabjan: Czas. Encyklopedia filozofii przyrody. [dostęp 2026-04-13].
  • Arthur N. Prior: Papers on Time and Tense. Per Hasle, Peter Øhrstrøm, Torben Braüner i Jack Copeland (red.). Wyd. nowe. Oksford: Clarendon, 2003. (ang.).
  • Artur Przechowski. „Równoczesność” a „teraźniejszość”: fizyka i metafizyka czasu. „Roczniki Filozoficzne”. 62 (4), s. 181–204, 2014. 
  • Hilary Putnam. A Philosopher Looks at Quantum Mechanics Again. „British Journal for the Philosophy of Science”. 56 (4), s. 615–634, 2005. DOI: 10.1093/bjps/axi135. (ang.). 
  • W. V. O. Quine: Word and Object. Cambridge, Massachusetts: M.I.T. Press, 1960. (ang.).

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.